PM2.5 là tên gọi chung của các hạt bụi lơ lửng có đường kính từ 2,5 micromet trở xuống, tức không quá 0,0025 milimét. Đặt cạnh một sợi tóc dày khoảng 50 tới 100 micromet, hạt PM2.5 lớn nhất chỉ bằng chừng một phần hai mươi tới một phần bốn mươi bề ngang sợi tóc. Nếu xếp thành hàng ngang, cần khoảng hai mươi tới bốn mươi hạt mới phủ hết bề ngang ấy, còn những hạt nhỏ hơn trong nhóm thì cần nhiều hơn nữa.
Bài này nói về kích thước: con số 2,5 nghĩa là gì, vì sao hạt không tròn vẫn có "đường kính", vì sao hạt nhỏ như thế lơ lửng hàng giờ, hàng ngày, và con số microgam trên mét khối trên bảng tin chất lượng không khí đang đo cái gì. Thông tin về ảnh hưởng sức khoẻ và cách phòng tránh, bạn nên theo khuyến cáo của cơ quan y tế và môi trường.
Con số 2,5 nghĩa là gì
Chữ PM là viết tắt tiếng Anh của "particulate matter", nghĩa là vật chất dạng hạt. Con số đi kèm là giới hạn trên của kích thước, tính bằng micromet. PM2.5 gồm mọi hạt có đường kính từ 2,5 micromet trở xuống, không phải chỉ hạt đúng 2,5 micromet. Tương tự, PM10 gồm mọi hạt từ 10 micromet trở xuống, nghĩa là PM2.5 là một phần nằm bên trong PM10.
Ngoài hai nhóm quen thuộc này, tài liệu khoa học còn nói tới PM1, gồm hạt từ một micromet trở xuống, và hạt siêu mịn, cỡ 0,1 micromet tức 100 nanomet trở xuống. Mỗi nhóm được tách ra vì hạt ở các cỡ khác nhau có nguồn gốc khác nhau và bay đi theo cách khác nhau. Bụi đường, bụi xây dựng, phấn hoa thường thuộc nhóm thô, vài micromet tới vài chục micromet. Khói từ quá trình đốt cháy, như khói xe, khói rơm rạ, khói bếp than, phần lớn là hạt mịn và siêu mịn.
Khi bản tin nói "PM2.5 hôm nay cao", điều đó có nghĩa là trong mỗi mét khối không khí có nhiều khối lượng hạt thuộc nhóm mịn. Nó không cho biết có bao nhiêu hạt, cũng không cho biết từng hạt cỡ bao nhiêu, vì đó là con số gộp. Phần sau của bài giải thích chỗ dễ hiểu nhầm này.
Đường kính khí động học: hạt méo vẫn có một con số
Hạt bụi thật hiếm khi tròn. Có hạt dạng sợi, có hạt dạng vảy, có hạt là chùm muội than kết lại như chùm nho. Vậy "đường kính 2,5 micromet" đo theo chiều nào? Câu trả lời là không đo theo chiều nào cả. Người ta dùng đường kính khí động học: một hạt được xếp vào cỡ 2,5 micromet nếu nó rơi trong không khí với tốc độ giống một hạt cầu tròn, đường kính 2,5 micromet, có khối lượng riêng bằng nước.
Cách định nghĩa này nghe vòng vo nhưng rất thực tế. Điều người ta quan tâm là hạt bay đi đâu, lơ lửng bao lâu, lọt qua khe nào. Hai hạt có hình dạng khác nhau nhưng rơi cùng tốc độ sẽ hành xử gần giống nhau trong không khí, nên xếp chung một cỡ là hợp lý. Một hạt dạng vảy mỏng có thể dài hơn 2,5 micromet nếu đo bằng thước, nhưng vì nó rơi chậm như chiếc lá nên vẫn được tính vào nhóm mịn.
Hệ quả là con số 2,5 micromet không thể kiểm bằng kính hiển vi đặt thước đo lên từng hạt. Nó được xác định bằng máy tách hạt theo quán tính: luồng khí bị bẻ ngoặt gấp, hạt nặng văng ra và bị giữ lại, hạt nhẹ đi theo luồng khí vào bộ lọc phía sau. Khe và tốc độ của máy được thiết kế để ngưỡng tách nằm ở 2,5 hoặc 10 micromet.
Đặt PM2.5 cạnh những vật quen
Bảng so dưới đây dùng một sợi tóc tròn số 70 micromet làm mốc. Kích thước các vật khác ghi dạng khoảng, chỉ để hình dung.
| Vật | Cỡ khoảng | Bao nhiêu cái xếp hàng thì bằng bề ngang sợi tóc 70 µm |
|---|---|---|
| Hạt cát mịn | khoảng 100–200 µm | to hơn sợi tóc |
| Sợi tóc | khoảng 50–100 µm | mốc so sánh |
| Hạt phấn hoa | khoảng 10–100 µm | một tới vài hạt |
| Hạt bụi PM10 lớn nhất | 10 µm | khoảng 7 hạt |
| Hồng cầu | khoảng 7–8 µm | khoảng 9–10 cái |
| Hạt PM2.5 lớn nhất | 2,5 µm | khoảng 28 hạt |
| Hạt PM1 | 1 µm | khoảng 70 hạt |
| Hạt siêu mịn | 0,1 µm | khoảng 700 hạt |
Nếu so theo tiết diện thay vì bề ngang, chênh lệch tăng theo bình phương: mặt cắt một sợi tóc 70 micromet rộng gấp chừng tám trăm lần mặt cắt một hạt 2,5 micromet. Còn theo thể tích, một hạt 10 micromet lớn gấp sáu mươi tư lần một hạt 2,5 micromet, vì gấp bốn lần chiều ngang thì gấp bốn nhân bốn nhân bốn lần thể tích.
Vì sao hạt nhỏ như thế lơ lửng rất lâu
Hạt càng nhỏ thì sức cản của không khí càng lấn át trọng lượng. Theo công thức rơi trong chất lưu nhớt mà sách vật lý gọi là định luật Stokes, tốc độ rơi tỉ lệ với bình phương đường kính. Tính theo công thức ấy trong không khí lặng, một hạt 10 micromet rơi khoảng ba milimét mỗi giây, tức chừng mười mét mỗi giờ. Một hạt 2,5 micromet nhỏ hơn bốn lần nên rơi chậm hơn mười sáu lần, khoảng hai phần mười milimét mỗi giây, chưa tới một mét mỗi giờ.
Như vậy, nếu thả một hạt PM2.5 ở độ cao hai mét trong căn phòng tuyệt đối lặng gió, nó cần khoảng ba giờ để chạm sàn. Hạt một micromet cần gần một ngày. Ngoài trời, không khí không bao giờ lặng như thế: chỉ một luồng gió nhẹ hay hơi nóng bốc lên từ mặt đường cũng đủ nâng các hạt này lên trở lại. Vì vậy hạt mịn có thể theo gió đi xa hàng trăm cây số và tồn tại trong không khí nhiều ngày, trong khi hạt cát, hạt bụi thô rơi xuống gần nơi sinh ra.
Đây cũng là lý do bạn thấy bụi trong nắng: tia nắng chiếu xiên qua phòng làm các hạt cỡ vài micromet trở lên tán xạ ánh sáng và hiện ra như những đốm lấp lánh trôi lững lờ. Những hạt nhỏ hơn nhiều thì không thấy từng hạt, chỉ thấy chung như một màn mờ đục khi mật độ cao, thứ người ta gọi là trời mù.
Con số µg/m³ đo khối lượng, không đếm hạt
Bản tin chất lượng không khí ghi PM2.5 bằng microgam trên mét khối, viết tắt µg/m³. Một microgam là một phần triệu gam. Con số này là tổng khối lượng của tất cả hạt mịn trong một mét khối không khí, không phải số hạt. Vì thể tích, và do đó khối lượng, tăng theo lập phương kích thước, một vài hạt gần 2,5 micromet có thể nặng bằng hàng trăm, hàng nghìn hạt siêu mịn cộng lại.
Để hình dung, hãy làm một phép tính ví dụ giả định. Giả sử mọi hạt là quả cầu đường kính 2,5 micromet, khối lượng riêng bằng nước. Thể tích mỗi hạt khoảng 8,2 micromet khối, nặng khoảng 8,2 phần nghìn tỉ gam, tức 0,0000082 microgam. Muốn đạt 25 microgam trong một mét khối thì cần khoảng ba triệu hạt như thế. Nếu toàn bộ là hạt 0,25 micromet, nhỏ hơn mười lần, số hạt cần sẽ nhiều hơn một nghìn lần, khoảng ba tỉ hạt.
Hai bầu không khí cùng một con số µg/m³ vì thế có thể chứa số hạt chênh nhau rất xa. Đó là lý do giới nghiên cứu còn theo dõi riêng số đếm hạt siêu mịn. Với người đọc bản tin, chỉ cần nhớ con số PM2.5 là "cân" chứ không phải "đếm", và so sánh chỉ có nghĩa khi cùng đơn vị, cùng khoảng thời gian lấy trung bình.
Máy đo bụi đo kích thước bằng cách nào
Trạm quan trắc chuẩn. Không khí được hút qua đầu tách hạt theo quán tính, chỉ phần mịn đi tiếp và bám lên màng lọc. Màng lọc được cân trước và sau, hoặc đo bằng tia bức xạ yếu xuyên qua lớp bụi. Cách này chậm nhưng là chuẩn đối chiếu.
Máy cảm biến quang học nhỏ. Một tia sáng chiếu ngang dòng khí, mỗi hạt đi qua làm ánh sáng tán xạ, cảm biến đếm và ước kích thước theo độ mạnh của chớp sáng, rồi quy đổi ra khối lượng theo giả định về hình dạng và khối lượng riêng của hạt.
Vì sao máy nhỏ lệch khi trời ẩm. Hạt hút hơi nước sẽ phồng lên, tán xạ mạnh hơn, khiến máy tưởng là hạt to hơn. Ngày nồm, sương mù, con số từ cảm biến rẻ tiền thường cao hơn trạm chuẩn.
Đọc số cho đúng. Một con số tức thời ở cạnh bếp đun, gần ống xả xe hay ngay lúc quét nhà sẽ vọt lên rồi hạ xuống. Các chỉ số công bố chính thức thường lấy trung bình theo giờ hoặc theo ngày, nên đừng đem số tức thời so với số trung bình.
Giới hạn của mọi máy. Hạt siêu mịn dưới vài trăm nanomet tán xạ ánh sáng rất yếu, nhiều cảm biến quang học gần như không thấy. Đó là vùng mà chỉ thiết bị chuyên dụng mới đo được.
Đọc kích thước để hiểu đúng bản tin
Biết kích thước giúp bạn đọc bản tin tỉnh táo hơn. Khi gió mạnh cuốn bụi đường, PM10 tăng nhiều hơn PM2.5, vì phần lớn bụi đường là hạt thô. Khi trời lặng, có lớp nghịch nhiệt giữ không khí sát mặt đất, khói đốt từ nhiều nguồn tích lại, PM2.5 tăng gần bằng PM10, vì phần lớn khói là hạt mịn. Tỉ số giữa hai con số vì thế gợi ý loại bụi đang chiếm ưu thế, dù không thay được phân tích trong phòng thí nghiệm.
Kích thước cũng giải thích vì sao các khuyến cáo chính thức về không khí tách riêng hạt mịn. Bài này dừng ở chỗ kích thước và cách đo; mọi câu hỏi về ảnh hưởng sức khoẻ, về việc nên hay không nên ra ngoài, nên dùng biện pháp gì, bạn hãy theo thông tin của cơ quan y tế và cơ quan môi trường địa phương.
Nếu muốn tự cảm nhận thang đo, có thể làm một hoạt động nhỏ cùng con: soi một sợi tóc dưới kính lúp trên nền giấy trắng, rồi giải thích rằng phải xếp chừng ba mươi hạt bụi mịn lớn nhất mới bằng bề ngang ấy. Con số khó tin này thường giúp trẻ nhớ lâu hơn mọi định nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
PM2.5 nhỏ hơn sợi tóc bao nhiêu lần?
Tóc người dày khoảng 50 tới 100 micromet, còn hạt PM2.5 lớn nhất là 2,5 micromet, nên hạt bụi mịn nhỏ hơn bề ngang sợi tóc khoảng 20 tới 40 lần. Các hạt nhỏ hơn trong nhóm thì chênh lệch còn lớn hơn.
PM2.5 và PM10 khác nhau thế nào về kích thước?
PM10 gồm mọi hạt từ 10 micromet trở xuống, PM2.5 gồm mọi hạt từ 2,5 micromet trở xuống. Như vậy PM2.5 là một phần của PM10, phần còn lại là hạt thô cỡ 2,5 tới 10 micromet.
Mắt thường có nhìn thấy hạt PM2.5 không?
Không thấy từng hạt, vì mắt chỉ phân biệt được chi tiết cỡ 100 micromet trở lên. Khi mật độ rất cao, bạn chỉ thấy chung một lớp mờ đục trong không khí. Đốm bụi lấp lánh trong tia nắng thường là hạt to hơn.
Vì sao bụi mịn lơ lửng lâu mà không rơi xuống?
Hạt càng nhỏ thì sức cản không khí càng lấn át trọng lượng. Trong không khí lặng, hạt 2,5 micromet rơi chưa tới một mét mỗi giờ, và chỉ cần gió nhẹ hay hơi nóng bốc lên là nó lại bị nâng lên.
Con số microgam trên mét khối cho biết có bao nhiêu hạt bụi không?
Không. Đó là tổng khối lượng hạt mịn trong một mét khối không khí. Vì hạt to nặng hơn hạt nhỏ rất nhiều, hai nơi cùng một con số có thể chứa số hạt chênh nhau hàng nghìn lần.
Máy đo bụi cầm tay có chính xác như trạm quan trắc không?
Thường không bằng. Máy cầm tay đếm hạt bằng ánh sáng rồi quy đổi ra khối lượng nên dễ lệch khi trời ẩm hay khi loại bụi khác giả định. Nó hữu ích để so sánh tương đối, còn số chuẩn nên xem từ trạm quan trắc chính thức.