Năm ánh sáng và parsec đều là thước đo khoảng cách giữa các vì sao; một parsec bằng khoảng 3,26 năm ánh sáng, tức khoảng 31 nghìn tỉ cây số. Năm ánh sáng dựa trên quãng đường ánh sáng đi trong một năm, dễ hình dung với người đọc phổ thông. Parsec dựa trên phép đo góc, sinh ra từ chính cách các nhà thiên văn đo khoảng cách tới sao gần, nên được dùng nhiều trong tài liệu chuyên môn.
Định nghĩa năm ánh sáng đã quen thuộc với nhiều người, nên bài này đi thẳng vào chỗ ít được giải thích: parsec là gì, vì sao có hai thước song song, đổi qua lại thế nào, và đặt vài khoảng cách quen như ngôi sao gần nhất, tâm Ngân Hà, thiên hà láng giềng lên cùng một cây thước.
Hai cây thước, hai cách nghĩ
Năm ánh sáng là thước của thời gian: lấy tốc độ ánh sáng nhân với một năm, ra khoảng 9,46 nghìn tỉ cây số. Ưu điểm lớn của nó là kể được một câu chuyện. Nói ngôi sao cách 100 năm ánh sáng nghĩa là ánh sáng ta thấy đêm nay đã rời ngôi sao ấy từ một trăm năm trước. Người đọc nắm được ngay cả khoảng cách lẫn chuyện "nhìn về quá khứ".
Parsec là thước của hình học. Nó không cần biết ánh sáng nhanh cỡ nào, chỉ cần một tam giác: cạnh đáy là khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời, góc ở đỉnh là một giây cung. Ngôi sao nằm ở đỉnh một tam giác như thế thì cách ta đúng một parsec. Tên gọi cũng nói lên điều đó: parsec ghép từ "parallax", thị sai, và "second", giây cung.
Một cách nhớ: năm ánh sáng trả lời câu hỏi "ánh sáng đi bao lâu", parsec trả lời câu hỏi "góc nhìn lệch bao nhiêu". Cả hai cùng mô tả một khoảng cách, giống như nói quãng đường từ nhà tới chợ là "mười phút đi bộ" hay "tám trăm mét". Hai thước sống song song vì phục vụ hai việc. Khi viết cho đông người đọc, năm ánh sáng dễ hiểu hơn. Khi đo đạc thật, các nhà thiên văn đo ra góc, và parsec cho phép đổi góc thành khoảng cách bằng một phép chia đơn giản. Vì vậy sách phổ thông hay dùng năm ánh sáng, còn bảng số liệu khoa học hay dùng parsec, kiloparsec, megaparsec.
Parsec sinh ra từ phép đo thị sai
Giơ ngón tay trước mặt, nhắm từng mắt một, bạn thấy ngón tay nhảy qua lại so với bức tường phía sau. Đó là thị sai. Các nhà thiên văn làm đúng việc đó, chỉ thay hai mắt bằng hai vị trí của Trái Đất trên quỹ đạo, cách nhau sáu tháng. Một ngôi sao gần sẽ dịch chút xíu so với nền sao rất xa phía sau. Góc dịch ấy, chia đôi, gọi là góc thị sai.
Góc thị sai của sao rất nhỏ, nhỏ hơn một giây cung ngay cả với sao gần nhất. Một giây cung là một phần ba nghìn sáu trăm của một độ. Để hình dung: một đồng xu rộng khoảng hai centimet, nhìn từ khoảng cách hơn bốn cây số, sẽ chiếm một góc cỡ một giây cung. Mắt thường hoàn toàn không phân biệt được, nên phải tới thế kỷ mười chín người ta mới đo được thị sai của ngôi sao đầu tiên, sau rất nhiều thế hệ thử thất bại.
Từ đó có công thức gọn nhất của thiên văn đo khoảng cách: khoảng cách tính bằng parsec bằng một chia cho góc thị sai tính bằng giây cung. Góc một giây cung thì ở một parsec, góc nửa giây cung thì ở hai parsec, góc một phần mười giây cung thì ở mười parsec. Không cần đổi đơn vị, không cần tốc độ ánh sáng. Đó là lý do người đo sao thích parsec.
Đổi qua lại giữa các thước rất lớn
Các hệ số dưới đây là giá trị làm tròn, đủ dùng để tính nhẩm và đọc tài liệu phổ thông.
| Đơn vị | Bằng khoảng | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1 đơn vị thiên văn (au) | 150 triệu km | thước trong hệ Mặt Trời |
| 1 năm ánh sáng | 9,46 nghìn tỉ km, khoảng 63.000 au | quãng đường ánh sáng đi trong một năm |
| 1 parsec (pc) | 3,26 năm ánh sáng, khoảng 206.000 au, khoảng 31 nghìn tỉ km | góc thị sai một giây cung |
| 1 kiloparsec (kpc) | 1.000 pc, khoảng 3.260 năm ánh sáng | thước trong lòng Ngân Hà |
| 1 megaparsec (Mpc) | 1 triệu pc, khoảng 3,26 triệu năm ánh sáng | thước giữa các thiên hà |
Mẹo đổi nhẩm: từ parsec sang năm ánh sáng, nhân với ba rồi cộng thêm một phần tư của số parsec là ra gần đúng, vì 3,26 gần bằng 3,25. Ngược lại, từ năm ánh sáng sang parsec, chia cho ba rồi bớt đi chút ít. Ví dụ 10 parsec nhân 3 được 30, cộng 2,5 được 32,5, rất sát con số đúng 32,6 năm ánh sáng.
Khi đọc tài liệu, nhìn kỹ tiền tố trước khi so. Một bài ghi khoảng cách tới một thiên hà là 15 Mpc, bài khác ghi 49 triệu năm ánh sáng, thật ra là cùng một con số. Đổi về cùng một đơn vị rồi mới so, và nhớ rằng các con số ở thang này hiếm khi chính xác hơn vài phần trăm, nên lệch nhau chút ít giữa các nguồn là bình thường.
Vài khoảng cách quen đặt lên cùng một thước
Các con số là giá trị phổ biến trong tài liệu thiên văn phổ thông, ghi dạng khoảng. Những khoảng cách lớn còn được tiếp tục đo lại và điều chỉnh.
| Nơi | Năm ánh sáng | Parsec |
|---|---|---|
| Ngôi sao gần nhất ngoài Mặt Trời | khoảng 4,2 | khoảng 1,3 |
| Sao Thiên Lang, sao sáng nhất bầu trời đêm | khoảng 8,6 | khoảng 2,6 |
| Tâm của dải Ngân Hà | khoảng 26.000 | khoảng 8.000, tức 8 kpc |
| Bề ngang đĩa Ngân Hà | khoảng 100.000 | khoảng 30 kpc |
| Thiên hà Tiên Nữ, thiên hà lớn gần nhất | khoảng 2,5 triệu | khoảng 0,77 Mpc |
Đọc theo cột parsec sẽ thấy vì sao người ta cần tiền tố kilo và mega: chỉ trong năm dòng, con số đã đi từ một parsec lên gần một triệu parsec. Ngôi sao gần nhất có góc thị sai khoảng 0,77 giây cung; một chia 0,77 ra khoảng 1,3 parsec, khớp với bảng. Cũng nên để ý rằng cả dải Ngân Hà, với hàng trăm tỉ ngôi sao, chỉ rộng khoảng ba mươi kiloparsec, trong khi thiên hà láng giềng đã cách gần tám trăm kiloparsec: khoảng trống giữa các thiên hà lớn hơn chính các thiên hà nhiều lần.
Đo khoảng cách sao bằng thị sai, làm từng bước
Đây là nguyên lý, đơn giản hoá để dễ theo dõi; công việc thật cần kính rất chính xác và nhiều năm số liệu.
- Chụp vùng trời quanh ngôi sao cần đo vào một thời điểm, ghi vị trí của nó so với các sao rất xa làm nền.
- Sáu tháng sau, khi Trái Đất đã sang phía bên kia quỹ đạo, chụp lại đúng vùng trời đó.
- So hai ảnh: ngôi sao gần đã dịch một chút so với nền. Đo góc dịch, chia đôi để có góc thị sai ứng với cạnh đáy một đơn vị thiên văn.
- Lấy một chia cho góc thị sai tính bằng giây cung để có khoảng cách tính bằng parsec. Muốn ra năm ánh sáng, nhân thêm 3,26.
- Lặp lại phép đo nhiều lần trong nhiều năm, vì bản thân ngôi sao cũng tự chuyển động trên bầu trời và cần được tách riêng khỏi thị sai.
Không khí rung làm ảnh sao nhoè, nên các phép đo thị sai chính xác nhất ngày nay do kính đặt ngoài không gian thực hiện. Nhờ đó người ta đo được góc nhỏ tới phần triệu giây cung, đủ để lập danh mục vị trí và thị sai cho hơn một tỉ ngôi sao trong Ngân Hà, dù độ chính xác giảm dần với sao xa và mờ.
Khi thị sai không với tới
Thị sai chỉ dùng được tới một giới hạn. Sao càng xa, góc càng nhỏ, và tới một lúc góc nhỏ hơn sai số của máy đo. Với các thiên hà khác, cách xa hàng triệu năm ánh sáng, thị sai gần như bằng không. Các nhà thiên văn khi ấy dùng những cây thước khác, xếp nối nhau thành cái gọi là thang khoảng cách.
Ý tưởng chung là dùng "ngọn đèn chuẩn": những vật có độ sáng thật đã biết. Một ngọn đèn đường quen thuộc, nhìn mờ bao nhiêu thì xa bấy nhiêu, vì độ sáng nhìn thấy giảm theo bình phương khoảng cách. Trong thiên văn, một loại sao biến quang có chu kỳ nhấp nháy liên quan chặt với độ sáng thật, và một loại vụ nổ sao có độ sáng cực đại khá đồng đều, đóng vai ngọn đèn chuẩn ở khoảng cách rất lớn.
Mỗi bậc thang được hiệu chỉnh bằng bậc ngay dưới nó: thị sai hiệu chỉnh ngọn đèn chuẩn gần, ngọn đèn gần hiệu chỉnh ngọn đèn xa hơn. Vì thế một sai số nhỏ ở bậc đầu có thể lan lên các bậc trên. Đây là lý do các khoảng cách tới thiên hà xa vẫn tiếp tục được đo lại, và bạn sẽ gặp những con số hơi khác nhau giữa các tài liệu.
Những hiểu lầm hay gặp
Năm ánh sáng là đơn vị thời gian. Sai. Dù có chữ "năm", năm ánh sáng là quãng đường. Câu "mất hàng năm ánh sáng mới tới" là dùng sai đơn vị.
Parsec cũng là đơn vị thời gian. Sai. Chữ "sec" trong parsec là giây cung, một đơn vị góc, không phải giây đồng hồ. Parsec là đơn vị chiều dài.
Cả hai thước cho ra con số khác nhau về bản chất. Không. Chúng đo cùng một thứ, chỉ khác tỉ lệ. Đổi qua lại bằng hệ số 3,26 là xong.
Ngôi sao ta thấy có thể đã không còn. Đúng một phần. Ánh sáng ta nhận được rời ngôi sao từ nhiều năm trước, nhưng phần lớn ngôi sao nhìn thấy bằng mắt thường chỉ cách vài chục tới vài trăm năm ánh sáng, rất ngắn so với tuổi thọ của sao. Khả năng một ngôi sao quen đã tắt là rất nhỏ.
Khoảng cách tới sao là số cố định. Các sao đều chuyển động, và phép đo còn được tinh chỉnh. Số liệu ghi trong sách cũ có thể khác số liệu mới vài phần trăm hoặc nhiều hơn với vật rất xa.
Câu hỏi thường gặp
1 parsec bằng bao nhiêu năm ánh sáng?
Một parsec bằng khoảng 3,26 năm ánh sáng, tương đương khoảng 206.000 đơn vị thiên văn hay khoảng 31 nghìn tỉ cây số. Đổi ngược lại, một năm ánh sáng bằng khoảng 0,31 parsec.
Vì sao các nhà thiên văn hay dùng parsec hơn năm ánh sáng?
Vì phép đo khoảng cách sao cho ra góc thị sai, và parsec đổi góc ấy thành khoảng cách bằng một phép chia: khoảng cách tính bằng parsec bằng một chia cho góc thị sai tính bằng giây cung.
Ngôi sao gần Trái Đất nhất cách bao xa?
Ngoài Mặt Trời, ngôi sao gần nhất cách khoảng 4,2 năm ánh sáng, tức khoảng 1,3 parsec. Ánh sáng từ đó cần hơn bốn năm mới tới Trái Đất, và nó không nhìn thấy được bằng mắt thường vì quá mờ.
Giây cung là gì?
Giây cung là đơn vị đo góc, bằng một phần ba nghìn sáu trăm của một độ. Một đồng xu rộng hai centimet nhìn từ hơn bốn cây số chiếm góc khoảng một giây cung. Thị sai của các sao còn nhỏ hơn thế.
Thị sai đo được sao xa tới đâu?
Với kính đặt ngoài không gian, thị sai đo được khoảng cách tới nhiều ngôi sao trong phạm vi hàng nghìn năm ánh sáng quanh ta. Xa hơn, sai số lớn dần và người ta chuyển sang các phương pháp khác như ngọn đèn chuẩn.
Năm ánh sáng có phải là đơn vị thời gian không?
Không. Năm ánh sáng là đơn vị chiều dài, bằng quãng đường ánh sáng đi được trong một năm. Chữ năm chỉ cho biết cách tính, không có nghĩa là đo thời gian.