Một nanomet bằng một phần tỉ mét, tức một phần nghìn micromet, ký hiệu nm. Ở thang này là phân tử, virus, các chi tiết trong con chip và bước sóng của ánh sáng. Phần lớn virus có kích thước khoảng 20 tới 300 nanomet, còn một sợi tóc dày chừng 50.000 tới 100.000 nanomet. Mắt thường không thấy được vật cỡ nanomet, và kính hiển vi dùng ánh sáng cũng chịu thua phần lớn thang này, vì chính ánh sáng đã "thô" hơn vật cần nhìn.
Bài này đi từ con số, sang bảng các vật quen ở thang nanomet, rồi giải thích vì sao ánh sáng có giới hạn, virus nhỏ cỡ nào, và vì sao cái tên "chip 3 nanomet" không có nghĩa là có chi tiết nào trên chip dài đúng ba nanomet.
Một nanomet bằng bao nhiêu
Viết bằng số thập phân, một nanomet có tám chữ số 0 đứng sau dấu phẩy rồi mới tới chữ số 1, tức chữ số 1 nằm ở hàng thứ chín sau dấu phẩy. Đổi theo các đơn vị quen: một milimét có một triệu nanomet, một micromet có một nghìn nanomet. Tiền tố "nano" nghĩa là một phần tỉ. Tiền tố này cũng xuất hiện trong nano giây, đơn vị thời gian hay gặp khi nói về tốc độ máy tính.
Con số này nhỏ đến mức cần mượn những chuyển động rất chậm để hình dung. Móng tay của người lớn dài ra khoảng ba milimét mỗi tháng. Chia ba triệu nanomet cho số giây trong một tháng, chừng hai triệu sáu trăm nghìn giây, sẽ ra khoảng một nanomet mỗi giây. Nghĩa là trong lúc bạn đọc câu này, móng tay mình vừa dài thêm vài nanomet. Một ví dụ khác: lớp màng của bong bóng xà phòng, chỗ hiện ra các vệt màu cầu vồng, chỉ dày vài trăm nanomet.
Trong thực tế, ba bậc nghìn liên tiếp mét, milimét, micromet, nanomet là cách nhớ gọn nhất. Mỗi bậc nhỏ đi một nghìn lần. Đồ vật trong nhà tính bằng mét và milimét, tế bào và bụi tính bằng micromet, phân tử và virus tính bằng nanomet. Dưới nanomet còn một đơn vị cũ hay gặp trong sách hoá học là ăngstrom, bằng 0,1 nanomet, xấp xỉ cỡ một nguyên tử nhỏ.
Bảng các vật ở thang nanomet
Số dưới đây là khoảng phổ biến trong sách khoa học phổ thông, ghi dạng "khoảng" vì mỗi loại một khác và cách đo cũng khác nhau.
| Vật | Kích thước khoảng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nguyên tử | khoảng 0,1–0,5 nm | tuỳ nguyên tố |
| Chuỗi xoắn ADN | khoảng 2 nm bề ngang | nhưng có thể dài rất nhiều |
| Phân tử protein | vài nm tới vài chục nm | cuộn lại thành khối |
| Virus | phần lớn khoảng 20–300 nm | có vài loại khổng lồ lớn hơn |
| Màng bong bóng xà phòng | vài trăm nm | đủ mỏng để ánh sáng tạo vệt màu |
| Bước sóng ánh sáng nhìn thấy | khoảng 380–750 nm | tím ngắn nhất, đỏ dài nhất |
| Vi khuẩn nhỏ | khoảng 500–2.000 nm | tức 0,5–2 µm |
| Sợi tóc | khoảng 50.000–100.000 nm | tức 50–100 µm |
Điều đáng chú ý trong bảng là vị trí của ánh sáng. Bước sóng ánh sáng nhìn thấy nằm ngay giữa virus và vi khuẩn. Đây không phải chi tiết thừa: nó quyết định vì sao kính hiển vi thường thấy được vi khuẩn mà không thấy rõ virus.
Vì sao mắt và kính hiển vi thường không thấy
Mọi thiết bị dùng ánh sáng để nhìn đều vướng một giới hạn gọi là giới hạn nhiễu xạ. Nói nôm na, ánh sáng là sóng, và sóng không vẽ được chi tiết nhỏ hơn đáng kể so với bước sóng của chính nó. Giống như dùng chổi sơn to bản để kẻ một nét mảnh: dù tay khéo đến đâu, nét vẽ cũng không mảnh hơn đầu chổi. Với ánh sáng nhìn thấy, kính hiển vi quang học tốt nhất chỉ tách được hai điểm cách nhau khoảng 200 nanomet.
Mắt người còn kém xa con số đó, vì con ngươi nhỏ và tế bào cảm quang trên võng mạc có kích thước riêng. Ngưỡng thấy của mắt thường vào khoảng 100.000 nanomet, tức 0,1 milimét. Từ 0,1 milimét xuống 200 nanomet là phần việc của kính lúp và kính hiển vi quang học. Từ 200 nanomet trở xuống là địa bàn của kính hiển vi điện tử. Chùm điện tử có bước sóng ngắn hơn ánh sáng hàng nghìn lần nên vẽ được chi tiết cỡ nanomet, thậm chí thấy được sự sắp xếp của các nguyên tử trong tinh thể.
Còn một cách khác là "sờ" chứ không "nhìn": kính hiển vi đầu dò quét một mũi kim cực nhọn trên bề mặt, ghi lại từng chỗ lồi lõm cỡ nguyên tử. Những bức ảnh nguyên tử bạn từng thấy thường là ảnh dựng lại từ dữ liệu của các máy như vậy, màu sắc trên ảnh là màu được chọn để dễ nhìn, không phải màu thật của nguyên tử.
Virus nhỏ cỡ nào
Phần lớn virus có kích thước trong khoảng 20 tới 300 nanomet. Những virus gây bệnh đường hô hấp thường gặp ở người thường được mô tả cỡ khoảng 100 nanomet. Một vài loại được gọi là virus khổng lồ có thể lớn hơn, chạm ngưỡng nhìn thấy dưới kính hiển vi quang học, nhưng đó là ngoại lệ. Bài này chỉ nói về kích thước; mọi câu hỏi về bệnh và phòng bệnh cần theo hướng dẫn của cơ quan y tế.
Để hình dung, lấy một virus 100 nanomet và một sợi tóc 80.000 nanomet. Xếp virus thành hàng ngang, cần khoảng tám trăm con mới phủ hết bề ngang sợi tóc. So với vi khuẩn dài 1.000 tới 2.000 nanomet, một virus như thế nhỏ hơn mười tới hai mươi lần theo chiều dài. Nếu tính theo thể tích, chênh lệch còn lớn hơn rất nhiều, vì thể tích tăng theo lập phương của chiều dài: dài gấp mười thì thể tích gấp một nghìn.
Điều này giải thích một chuyện hay gây thắc mắc: vì sao thông tin khoa học về kích thước virus thường đi kèm ảnh chụp bằng kính hiển vi điện tử, có thước tỉ lệ ghi nanomet ở góc ảnh. Khi đọc những ảnh ấy, hãy nhìn thước tỉ lệ trước rồi mới nhìn hình, vì hai ảnh cùng khổ có thể phóng đại chênh nhau hàng chục lần.
Con chip và cái tên "3 nanomet"
Bạn hay nghe chip điện thoại được giới thiệu là làm theo tiến trình 7 nanomet, 5 nanomet, 3 nanomet. Nhiều người hiểu rằng bóng bán dẫn trên chip dài đúng ba nanomet. Thực tế không phải vậy. Những con số này ngày nay là tên gọi thế hệ công nghệ sản xuất, gợi ý rằng thế hệ sau dày đặc hơn thế hệ trước, chứ không còn trùng với một kích thước vật lý cụ thể nào trên chip. Các khoảng cách giữa những chi tiết lặp lại trên chip hiện đại vẫn tính bằng vài chục nanomet.
Dù vậy, thang nanomet vẫn là thang thật của con chip. Một nguyên tử silic có kích thước cỡ hai phần mười nanomet, nên một chi tiết vài chục nanomet chỉ rộng bằng vài chục tới vài trăm nguyên tử. Trên một con chip to cỡ móng tay, các nhà sản xuất xếp được hàng tỉ bóng bán dẫn. Để in được chi tiết nhỏ như vậy, họ phải dùng ánh sáng có bước sóng cực ngắn, thuộc vùng tử ngoại, ngắn hơn ánh sáng nhìn thấy nhiều lần, đúng với nguyên lý "nét vẽ không mảnh hơn đầu chổi" nói ở trên.
Bài học rút ra khi đọc thông số: con số nanomet trong tên sản phẩm là nhãn thế hệ, không phải số đo. So hai con chip của hai nhà sản xuất khác nhau chỉ bằng con số ấy dễ dẫn tới kết luận sai. Muốn so cho đúng, người trong nghề nhìn mật độ bóng bán dẫn trên mỗi milimét vuông, mức tiêu thụ điện và hiệu năng đo thực tế, chứ không nhìn con số trong tên gọi. Với người dùng bình thường, điều đáng nhớ chỉ là: chip càng về sau càng xếp được nhiều linh kiện hơn trên cùng diện tích, và việc đó diễn ra ở thang vài chục nanomet.
Nanomet quanh ta mà ít ai để ý
Vệt màu trên bong bóng và váng dầu. Lớp màng mỏng vài trăm nanomet làm ánh sáng phản xạ ở mặt trên và mặt dưới chồng lên nhau, có màu được tăng, có màu bị triệt. Màng dày mỏng khác nhau thì ra vệt màu khác nhau.
Lớp chống chói trên mắt kính. Mặt kính được phủ một lớp mỏng cỡ một phần tư bước sóng ánh sáng, tức khoảng một trăm nanomet, để giảm ánh phản chiếu. Đó là lý do mắt kính chống chói ánh lên màu tím, xanh nhạt khi nghiêng.
Màu óng của cánh bướm, lông chim. Nhiều màu xanh óng ánh trong tự nhiên không đến từ sắc tố mà từ các cấu trúc lặp lại cỡ vài trăm nanomet trên bề mặt, gọi là màu cấu trúc.
Mặt đĩa quang cũ. Các rãnh ghi dữ liệu trên đĩa quang nằm cách nhau cỡ một micromet hoặc nhỏ hơn, đủ nhỏ để tách ánh sáng thành dải cầu vồng khi bạn nghiêng đĩa dưới đèn.
Móng tay và tóc. Mỗi giây móng tay dài thêm cỡ một nanomet, tóc dài thêm vài nanomet. Thang nanomet hoá ra là thang của những thay đổi chậm tới mức mắt không thể theo dõi.
Hình dung bằng phép phóng to một triệu lần
Cách dễ nhất để cảm nhận nanomet là phóng to mọi thứ lên một triệu lần, để mỗi nanomet thành một milimét. Ở tỉ lệ này, một nguyên tử to cỡ hạt cát mịn, chuỗi ADN rộng như sợi dây giày, một virus 100 nanomet to cỡ quả quýt, và một con vi khuẩn dài cỡ một, hai mét, như một chiếc xe đạp.
Sợi tóc khi đó rộng khoảng tám mươi mét, dài hơn hai sân bóng đá mini đặt nối nhau, còn tờ giấy in dày một trăm mét, như một toà nhà ba mươi tầng nằm ngang. Chính bạn, với chiều cao khoảng một mét sáu, một mét bảy, sẽ cao khoảng một nghìn bảy trăm cây số, gần bằng chiều dài đất nước từ Bắc vào Nam.
Phép phóng to này cho thấy vì sao các nhà khoa học nói "thế giới nano" như một vùng riêng: ở đó, một hạt bụi trong nhà đã là một quả núi, và các quy luật quen thuộc như ma sát, độ dính, màu sắc bắt đầu hành xử khác với đồ vật cầm tay. Bài về thang mười lần trong cùng danh mục nối tiếp hình dung này từ nguyên tử lên tới vũ trụ.
Câu hỏi thường gặp
1 nanomet bằng bao nhiêu mét?
Một nanomet bằng một phần tỉ mét, viết gọn là 10 mũ trừ 9 mét. Một micromet có 1.000 nanomet, một milimét có một triệu nanomet. Muốn đổi nanomet sang micromet, bạn chia cho 1.000.
Virus lớn cỡ bao nhiêu nanomet?
Phần lớn virus có kích thước khoảng 20 tới 300 nanomet, nhiều loại thường gặp cỡ khoảng 100 nanomet. Một số virus khổng lồ lớn hơn nhưng là ngoại lệ. Thông tin về bệnh cần theo hướng dẫn của cơ quan y tế.
Vì sao kính hiển vi thường không nhìn thấy virus?
Kính hiển vi quang học dùng ánh sáng có bước sóng vài trăm nanomet, nên chỉ tách được chi tiết từ khoảng 200 nanomet trở lên. Virus nhỏ hơn mức đó, phải dùng kính hiển vi điện tử mới thấy rõ hình dạng.
Chip 3 nanomet có phải bóng bán dẫn dài 3 nanomet không?
Không. Con số 3 nanomet ngày nay là tên gọi thế hệ công nghệ sản xuất chứ không trùng với một kích thước cụ thể trên chip. Các chi tiết thật vẫn có khoảng cách cỡ vài chục nanomet.
Ăngstrom là gì, liên quan gì tới nanomet?
Ăngstrom là đơn vị chiều dài cũ hay gặp trong hoá học và vật lý, bằng 0,1 nanomet. Kích thước nguyên tử và khoảng cách giữa các nguyên tử trong phân tử thường rơi vào vài ăngstrom.
Có cách nào tự thấy hiện tượng ở thang nanomet tại nhà không?
Có, gián tiếp qua màu sắc. Thổi bong bóng xà phòng hoặc nhỏ một giọt dầu lên vũng nước rồi quan sát các vệt màu cầu vồng. Những vệt đó xuất hiện vì màng mỏng chỉ dày vài trăm nanomet.