ChieuDai.comChiều Dài
Từ micromet đến năm ánh sáng

Đơn vị thiên văn là gì: khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời làm thước đo

Một đơn vị thiên văn dài khoảng 150 triệu km, gần bằng khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời. Bảng khoảng cách các hành tinh, cách đổi và cách tính thời gian ánh sáng.

Wide view of the sun setting over a calm Vietnamese seaside horizon, a lone fishing boat in silhouette, long golden reflection on the water, warm evening light

Đơn vị thiên văn, ký hiệu au, là thước đo chiều dài bằng đúng 149.597.870.700 mét, xấp xỉ 150 triệu cây số, gần bằng khoảng cách trung bình từ Trái Đất tới Mặt Trời. Người ta dùng nó để đo trong phạm vi hệ Mặt Trời: Sao Hoả cách Mặt Trời trung bình khoảng 1,5 au, Sao Mộc khoảng 5,2 au, Sao Hải Vương khoảng 30 au. Ánh sáng đi hết một đơn vị thiên văn mất khoảng 8 phút 19 giây.

Đổi sang cây số thì những con số ấy dài hàng chục chữ số và rất khó so. Bài này giải thích vì sao cần một cây thước riêng cho hệ Mặt Trời, bảng khoảng cách các hành tinh, chuyện quỹ đạo không tròn, người ta đo con số này thế nào và cách tính tay với au.

Một đơn vị thiên văn dài bao nhiêu

Con số chính thức là 149.597.870.700 mét. Đây là một giá trị cố định, được Hiệp hội Thiên văn Quốc tế chốt vào năm 2012, chứ không còn là một kết quả đo thay đổi theo từng năm. Trong tính nhẩm, bạn chỉ cần nhớ 150 triệu cây số, lệch chưa tới ba phần nghìn. Nếu muốn chính xác hơn một chút, nhớ 149,6 triệu cây số.

Ký hiệu được khuyến nghị hiện nay là au, viết thường. Trong sách cũ và tài liệu tiếng Anh, bạn còn gặp AU, UA hoặc ua; tất cả đều chỉ cùng một đơn vị. Tiếng Việt gọi là "đơn vị thiên văn", có sách viết tắt là "đvtv". Đừng nhầm au với năm ánh sáng: một năm ánh sáng dài hơn khoảng sáu mươi ba nghìn lần.

Để cảm nhận độ dài này, hãy thử dùng thước đời thường. Một chiếc máy bay chở khách bay đều khoảng 900 cây số mỗi giờ sẽ cần chừng 166.000 giờ, tức khoảng mười chín năm không nghỉ, để vượt một đơn vị thiên văn. Ánh sáng, nhanh nhất có thể, cần khoảng 499 giây, tức hơn tám phút. Vì vậy ánh nắng bạn thấy lúc này đã rời Mặt Trời từ tám phút trước. Nếu Mặt Trời tắt đột ngột, ta vẫn còn tám phút nắng nữa mới biết.

Vì sao cần một cây thước riêng cho hệ Mặt Trời

Cây số hợp với đường đi trên Trái Đất, nhưng ra khỏi Trái Đất thì con số phình rất nhanh. Khoảng cách trung bình từ Mặt Trời tới Sao Hải Vương là khoảng 4,5 tỉ cây số. Viết ra thì được, nhưng so 4,5 tỉ với 778 triệu, tức khoảng cách tới Sao Mộc, đòi hỏi bạn phải đếm chữ số. Viết bằng au thì là 30 và 5,2: thấy ngay Sao Hải Vương xa gần gấp sáu lần.

Lợi thế thứ hai là au lấy chính Trái Đất làm mốc. Nói "Sao Kim cách Mặt Trời 0,72 au" là nói nó gần Mặt Trời hơn ta, chừng bảy phần mười khoảng cách của ta. Nói "sao chổi này ở 3 au" là hình dung ngay nó xa gấp ba lần Trái Đất. Người đọc không cần nhớ thêm con số nào ngoài con số của chính mình.

Lợi thế thứ ba, quan trọng với người làm thiên văn ngày xưa, là tỉ lệ giữa các quỹ đạo được biết chính xác từ rất lâu, nhờ quan sát vị trí hành tinh trên bầu trời qua nhiều năm, trước khi ai đo được giá trị tuyệt đối của au bằng cây số. Nhờ vậy người ta lập được bản đồ tỉ lệ của hệ Mặt Trời đúng hình dạng, chỉ thiếu một con số để quy ra cây số. Đi tìm con số ấy là một trong những bài toán đo lường lớn của thiên văn học suốt nhiều thế kỷ.

Khoảng cách trung bình từ Mặt Trời tới các hành tinh

Số dưới đây là bán trục lớn của quỹ đạo, coi như khoảng cách trung bình, làm tròn. Cột cây số đã nhân với 149,6 triệu và làm tròn.

Hành tinhKhoảng cách tính bằng auKhoảng cách tính bằng triệu kmÁnh sáng đi mất khoảng
Sao Thuỷ0,39583,2 phút
Sao Kim0,721086 phút
Trái Đất1,001508,3 phút
Sao Hoả1,5222812,7 phút
Sao Mộc5,2077843 phút
Sao Thổ9,541.4271 giờ 19 phút
Sao Thiên Vương19,22.8702 giờ 40 phút
Sao Hải Vương30,14.5004 giờ 10 phút

Nhìn cột au sẽ thấy một điều mà tranh vẽ trong sách thường giấu đi: bốn hành tinh đá nằm chen chúc trong vòng chưa tới 1,6 au, còn bốn hành tinh khí khổng lồ trải ra tới 30 au. Khoảng trống giữa Sao Hoả và Sao Mộc rộng hơn cả khoảng cách từ Mặt Trời tới Sao Hoả.

Quỹ đạo không tròn và chuyện mùa

Trái Đất đi quanh Mặt Trời theo một đường elip rất gần tròn. Điểm gần nhất, gọi là điểm cận nhật, vào khoảng đầu tháng Một, cách Mặt Trời khoảng 147,1 triệu cây số. Điểm xa nhất, điểm viễn nhật, vào khoảng đầu tháng Bảy, khoảng 152,1 triệu cây số. Hai con số chênh khoảng năm triệu cây số, tức khoảng ba phần trăm.

Nhiều người ngạc nhiên vì đầu tháng Một, khi Trái Đất gần Mặt Trời nhất, lại đang là mùa đông ở miền Bắc nước ta. Điều này cho thấy khoảng cách tới Mặt Trời không phải nguyên nhân chính của mùa. Mùa sinh ra chủ yếu vì trục Trái Đất nghiêng, làm mỗi bán cầu lần lượt nhận nắng chiếu thẳng hơn hay xiên hơn trong năm. Chênh lệch ba phần trăm khoảng cách chỉ làm lượng nắng đến Trái Đất thay đổi chừng sáu, bảy phần trăm, nhỏ hơn nhiều so với tác động của độ nghiêng.

Đơn vị thiên văn vì thế không phải "khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời hôm nay", mà là một con số chuẩn xấp xỉ khoảng cách trung bình. Hôm nay, tuỳ ngày trong năm, khoảng cách thật nằm đâu đó giữa 0,983 và 1,017 au. Với các hành tinh có quỹ đạo dẹt hơn như Sao Thuỷ, Sao Hoả, chênh lệch giữa gần nhất và xa nhất còn lớn hơn nhiều.

Người ta đo đơn vị thiên văn bằng cách nào

Nguyên lý cơ bản là thị sai: nhìn cùng một vật từ hai điểm cách xa nhau trên Trái Đất, vật gần sẽ lệch so với nền sao xa. Biết khoảng cách giữa hai điểm quan sát và góc lệch, phép tính tam giác cho ra khoảng cách tới vật. Vì Mặt Trời quá chói để đo trực tiếp, các nhà thiên văn đo những vật gần hơn như Sao Kim, Sao Hoả, rồi dùng tỉ lệ đã biết giữa các quỹ đạo để suy ra au.

Ở thế kỷ mười tám, những lần Sao Kim đi ngang qua đĩa Mặt Trời được quan sát từ nhiều nơi trên thế giới chính vì mục đích này. Các đoàn quan sát ghi thời điểm Sao Kim chạm mép đĩa, so kết quả giữa các nơi, và tính ra au với sai số vài phần trăm. Đó là một thành tựu lớn với kính và đồng hồ thời ấy.

Từ những năm 1960, người ta chuyển sang đo bằng sóng vô tuyến: bắn tín hiệu radar tới Sao Kim, đo thời gian tín hiệu dội về, nhân với tốc độ ánh sáng. Sau đó là việc theo dõi tín hiệu của các tàu thăm dò bay khắp hệ Mặt Trời. Độ chính xác lên tới vài mét trên 150 triệu cây số, đủ để giới khoa học quyết định thôi coi au là thứ cần đo và chốt nó thành một con số cố định như ngày nay.

Tính tay với đơn vị thiên văn

Vài phép tính dưới đây chỉ cần nhớ hai con số: 1 au ≈ 150 triệu cây số và ánh sáng đi 1 au mất khoảng 8,3 phút.

  1. Đổi au sang cây số: nhân với 150 triệu. Sao Mộc ở 5,2 au, vậy 5,2 × 150 triệu ≈ 780 triệu cây số, khớp với bảng ở trên.
  2. Đổi cây số sang au: chia cho 150 triệu. Một vật cách Mặt Trời 600 triệu cây số thì ở khoảng 4 au, nằm giữa Sao Hoả và Sao Mộc.
  3. Tính thời gian ánh sáng: nhân số au với 8,3 phút. Sao Thổ ở 9,5 au, ánh sáng mất khoảng 79 phút, tức chừng 1 giờ 19 phút.
  4. Tính khoảng cách giữa hai hành tinh: khi hai hành tinh cùng phía Mặt Trời, lấy hiệu hai số au; khi ở hai phía đối nhau, lấy tổng. Trái Đất và Sao Hoả vì thế cách nhau từ khoảng 0,4 tới khoảng 2,5 au, chưa kể quỹ đạo dẹt.
  5. Đổi sang thời gian truyền tín hiệu: với khoảng cách Trái Đất – Sao Hoả từ 0,4 tới 2,5 au, tín hiệu vô tuyến đi một chiều mất khoảng 3 tới 21 phút. Đó là lý do xe tự hành trên Sao Hoả không thể điều khiển trực tiếp như xe đồ chơi.

Kết quả tính tay lệch vài phần trăm so với số liệu chính xác là bình thường, vì quỹ đạo không tròn và ta đã làm tròn. Đủ để hình dung, chưa đủ để tính đường bay.

Dùng au để hình dung những nơi rất xa

Khi ra ngoài các hành tinh, au vẫn là thước tiện lợi. Sao Diêm Vương, nay được xếp là hành tinh lùn, có quỹ đạo rất dẹt, khoảng cách trung bình chừng 39 tới 40 au. Tàu thăm dò bay xa nhất do con người phóng lên, sau gần năm mươi năm bay, đã ở cách Mặt Trời hơn 160 au.

Xa hơn nữa, các nhà thiên văn cho rằng có một vùng mây sao chổi bao quanh hệ Mặt Trời ở khoảng cách hàng nghìn tới hàng chục nghìn au. Đây là ước đoán từ quỹ đạo sao chổi, chưa ai quan sát trực tiếp. Ngôi sao gần nhất ngoài Mặt Trời ở cách khoảng 268.000 au. Tới đây thì con số au cũng bắt đầu dài, và người ta đổi sang thước lớn hơn là năm ánh sáng và parsec, nói ở bài kế tiếp trong danh mục.

Một mẹo nhớ hay: một giờ ánh sáng bằng khoảng 7,2 au, một ngày ánh sáng khoảng 173 au. Như vậy tàu thăm dò xa nhất mới đi được chưa tới một ngày ánh sáng, trong khi ngôi sao gần nhất cách hơn bốn năm ánh sáng. Ở thang này, au giống như milimét trên một cây thước dài hàng trăm mét.

Câu hỏi thường gặp

1 đơn vị thiên văn bằng bao nhiêu km?

Một đơn vị thiên văn bằng đúng 149.597.870.700 mét, tức khoảng 149,6 triệu cây số. Tính nhẩm có thể làm tròn thành 150 triệu cây số, sai lệch chưa tới ba phần nghìn.

Đơn vị thiên văn có đúng bằng khoảng cách Trái Đất tới Mặt Trời không?

Gần bằng khoảng cách trung bình, nhưng không trùng với khoảng cách mỗi ngày. Trái Đất đi theo quỹ đạo elip nên khoảng cách thật thay đổi từ khoảng 147,1 tới 152,1 triệu cây số trong năm.

Ánh sáng từ Mặt Trời tới Trái Đất mất bao lâu?

Khoảng 8 phút 19 giây cho một đơn vị thiên văn. Trong năm, con số dao động vài giây quanh mức đó vì khoảng cách thay đổi. Ánh nắng bạn thấy là ánh sáng đã rời Mặt Trời từ hơn tám phút trước.

Đơn vị thiên văn và năm ánh sáng khác nhau thế nào?

Đơn vị thiên văn dùng trong phạm vi hệ Mặt Trời, khoảng 150 triệu cây số. Năm ánh sáng dùng cho khoảng cách giữa các ngôi sao, dài hơn khoảng 63.000 lần một đơn vị thiên văn.

Vì sao Trái Đất gần Mặt Trời nhất vào tháng Một mà lại không phải mùa hè?

Vì mùa sinh ra chủ yếu do trục Trái Đất nghiêng, làm mỗi bán cầu nhận nắng thẳng hay xiên tuỳ thời điểm. Chênh lệch khoảng cách giữa gần nhất và xa nhất chỉ khoảng ba phần trăm nên ảnh hưởng nhỏ.

Ký hiệu đơn vị thiên văn viết là AU hay au?

Ký hiệu được khuyến nghị hiện nay là au viết thường. Trong sách cũ và tài liệu nước ngoài vẫn gặp AU hoặc UA. Tất cả đều chỉ cùng một đơn vị, bạn chỉ cần thống nhất một cách viết trong cùng tài liệu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138