Micromet là đơn vị chiều dài bằng một phần nghìn milimét, tức một phần triệu mét, ký hiệu µm. Một sợi tóc người thường dày khoảng 50 tới 100 micromet, hạt bụi mịn trong không khí cỡ vài micromet, còn một con vi khuẩn phổ biến chỉ dài khoảng 1 tới 2 micromet. Nói gọn: nếu chia một vạch milimét trên thước kẻ thành một nghìn phần đều nhau, mỗi phần là một micromet.
Mắt thường chỉ phân biệt được vật cỡ một phần mười milimét trở lên, tức khoảng 100 micromet, nên gần như cả thế giới tính bằng micromet nằm ngoài tầm nhìn. Dưới đây là cách đổi, bảng các vật quen tính bằng micromet, cách lấy sợi tóc làm thước, và những chỗ trong nhà bạn gặp con số micromet mà không để ý.
Một micromet nhỏ cỡ nào
Viết bằng số, một micromet là 0,001 mm, hay 0,000001 m. Đổi ngược lại thì một milimét có 1.000 micromet, một centimet có 10.000 micromet, một mét có một triệu micromet. Ký hiệu chuẩn là µm, trong đó chữ µ (đọc là "muy") là tiền tố "micro" nghĩa là một phần triệu. Trên bao bì, máy móc và tài liệu cũ, bạn còn gặp cách gọi "micron" hoặc ghi tắt "mic"; cả hai đều chỉ cùng một độ dài. Trong tiếng Việt, người ta đọc là "mi-crô-mét" và viết "micromet" hoặc "micrômét", đều được hiểu.
Để cảm nhận, lấy thước kẻ học sinh nhìn khoảng giữa hai vạch milimét. Đó là thứ nhỏ nhất bạn đo được bằng thước thường. Nay hình dung khe nhỏ ấy được chia tiếp thành một nghìn phần. Mỗi phần là một micromet. Không có cây bút nào kẻ được vạch mảnh như thế, và mắt người cũng không tách được hai vạch cách nhau chừng ấy. Vì vậy micromet là đơn vị của kính hiển vi, của máy đo trong nhà máy và của phòng thí nghiệm, nhưng con số của nó lại hiện ra rất nhiều trong đời thường: trên lõi lọc nước, trên túi ni lông, trên thông báo chất lượng không khí, trên độ dày lớp sơn.
Một cách nhớ dễ: milimét là thang của đồ vật cầm trên tay, micromet là thang của những thứ bám trên đồ vật đó, như bụi, sợi vải, tế bào, vi khuẩn. Đi xuống thêm một nghìn lần nữa là nanomet, thang của phân tử và con chip, nói ở một bài riêng trong cùng danh mục.
Bảng các vật quen tính bằng micromet
Các số dưới đây là khoảng thường gặp trong tài liệu khoa học phổ thông. Mỗi loại, mỗi cá thể một khác, nên coi đây là mốc để hình dung, không phải số đo chính xác.
| Vật | Kích thước khoảng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sợi tóc người | 50–100 µm bề ngang | tóc mảnh và tóc dày chênh nhau gấp đôi |
| Tờ giấy in thông thường | khoảng 100 µm | bằng 0,1 mm |
| Hạt phấn hoa | khoảng 10–100 µm | tuỳ loài cây |
| Sợi bông trong vải | khoảng 10–20 µm bề ngang | sợi tơ nhện còn mảnh hơn nhiều |
| Hồng cầu người | khoảng 7–8 µm đường kính | dạng đĩa lõm hai mặt |
| Bụi mịn PM2.5 | từ 2,5 µm trở xuống | PM10 là từ 10 µm trở xuống |
| Vi khuẩn phổ biến dạng que | dài khoảng 1–2 µm, ngang khoảng 0,5 µm | có loài lớn hơn, có loài nhỏ hơn |
| Màng bọc thực phẩm mỏng | khoảng 10 µm dày | mỏng hơn tờ giấy chừng mười lần |
Đọc bảng theo chiều dọc sẽ thấy một bậc thang đều: tóc gấp chừng mười lần hồng cầu, hồng cầu gấp vài lần vi khuẩn. Chính vì các vật này cách nhau theo bội số mười nên người ta hay so chúng với nhau theo kiểu "bao nhiêu cái xếp hàng thì bằng bề ngang sợi tóc".
Sợi tóc làm thước cho thế giới nhỏ
Trong các vật đo bằng micromet, sợi tóc là thứ duy nhất bạn vừa nhìn thấy, vừa cầm được, vừa biết đại khái kích thước. Vì thế nó thành cây thước chung khi người ta muốn giải thích cái gì rất nhỏ. Lấy tròn một sợi tóc dày 70 micromet. Xếp hồng cầu thành hàng ngang thì chừng chín, mười cái là phủ hết bề ngang sợi tóc. Xếp vi khuẩn nằm ngang thì cần khoảng một trăm con. Hạt bụi PM2.5 lớn nhất cần khoảng hai mươi tám hạt.
Nên nhớ sợi tóc không phải cây thước chuẩn. Tóc trẻ nhỏ mảnh hơn tóc người lớn, tóc sợi to dày gần gấp đôi tóc sợi mảnh, và cùng một người, tóc ở các vùng đầu cũng khác nhau. Khi một bài báo viết "nhỏ hơn sợi tóc ba mươi lần", con số ấy chỉ có nghĩa so sánh thô. Nếu cần chính xác, hãy hỏi ngược lại kích thước thật tính bằng micromet là bao nhiêu.
Một mẹo hình dung khác là phóng to cả thế giới lên một nghìn lần. Khi đó một micromet thành một milimét. Sợi tóc thành sợi dây dày bảy centimet, cỡ cổ tay người lớn. Hồng cầu thành đồng xu nhỏ khoảng bảy, tám milimét. Vi khuẩn thành hạt gạo. Hạt bụi PM2.5 thành hạt đậu xanh nhỏ. Ở tỉ lệ ấy, một con kiến dài vài milimét sẽ dài vài mét.
Mắt thường thấy tới đâu, kính hiển vi thấy tới đâu
Ở khoảng cách đọc sách, mắt người có thị lực tốt tách được hai chấm cách nhau cỡ một phần mười milimét, tức khoảng 100 micromet. Đó là lý do bạn thấy rõ sợi tóc khi soi trên nền trắng, nhưng không thấy từng sợi bông trong miếng vải hay từng hạt phấn hoa trên cánh hoa, dù phấn hoa lớn có thể vừa chạm ngưỡng nhìn thấy dưới dạng một chấm bụi vàng. Kính lúp phóng to vài lần giúp đẩy ngưỡng ấy xuống vài chục micromet.
Kính hiển vi quang học trong phòng học phóng to vài chục tới vài trăm lần, đủ để nhìn tế bào lá, hồng cầu, sợi vải. Kính tốt nhất trong phòng thí nghiệm, với vật kính và ánh sáng phù hợp, phân biệt được chi tiết cỡ khoảng 0,2 micromet. Dưới mức đó, ánh sáng nhìn thấy không còn tách được hai điểm gần nhau, vì chính bước sóng của ánh sáng đã dài vài trăm nanomet. Vi khuẩn vì thế hiện ra trong kính hiển vi thường như những que, chấm nhỏ, thấy được hình dạng nhưng không thấy rõ cấu tạo bên trong.
Muốn nhìn sâu hơn, người ta phải đổi sang kính hiển vi điện tử, dùng chùm điện tử thay cho ánh sáng. Đó là thiết bị đắt tiền, chỉ có trong viện nghiên cứu và nhà máy. Như vậy thang micromet nằm đúng ở vùng giao nhau: phía trên nó là thứ mắt thấy, phía dưới nó là thứ chỉ máy móc đặc biệt mới thấy.
Con số micromet gặp trong nhà
Lõi lọc nước. Các lõi lọc thô thường ghi cỡ lọc 5 micron hoặc 1 micron, nghĩa là được thiết kế để giữ lại hạt cặn từ cỡ đó trở lên. Cặn bùn, gỉ sét, cát mịn bị giữ; thứ nhỏ hơn đi qua và cần cấp lọc khác. Con số càng nhỏ thì lọc càng mịn nhưng cũng nhanh tắc hơn.
Màng bọc, túi ni lông, giấy bạc. Màng bọc thực phẩm mỏng cỡ 10 micromet, giấy nhôm gói đồ ăn khoảng 10 tới 20 micromet, túi ni lông mỏng đựng hàng cỡ một vài chục micromet. Hàng nhập khẩu đôi khi ghi độ dày bằng "mil", một phần nghìn inch, bằng 25,4 micromet.
Lớp sơn. Mỗi lớp sơn tường hay sơn kim loại sau khi khô chỉ dày vài chục micromet. Đó là lý do nhà sản xuất khuyên sơn hai, ba lớp: một lớp quá mỏng, chưa che kín bề mặt.
Sợi vải và khẩu trang vải. Sợi bông, sợi tổng hợp có bề ngang cỡ mười tới hai mươi micromet. Khe hở giữa các sợi lớn hơn thế nhiều, và kích thước khe hở mới quyết định vải chặn được hạt cỡ nào.
Bụi trong nhà. Bụi lắng trên bàn phần lớn là hạt từ vài chục micromet trở lên, đủ nặng để rơi xuống. Hạt cỡ vài micromet thì lơ lửng lâu, chỉ hiện ra khi có tia nắng chiếu xiên qua phòng.
Tự đo một thứ rất mỏng mà không cần máy
Thước thường chỉ đọc tới milimét, nhưng bạn vẫn đo được độ dày cỡ micromet bằng cách gom nhiều lớp lại rồi chia. Đây là nguyên lý chung cho giấy, màng bọc, sợi chỉ.
- Chọn vật cần đo và gom thật nhiều lớp giống nhau: một xấp giấy, một cuộn màng bọc, hoặc quấn sợi chỉ sát nhau quanh cây bút.
- Đếm số lớp hoặc số vòng. Càng nhiều lớp, phép chia càng chính xác; với giấy nên lấy từ một trăm tờ trở lên.
- Ép nhẹ cho các lớp nằm sát, không có khe khí, rồi đo tổng bề dày hoặc tổng bề rộng bằng thước kẻ hay thước kẹp.
- Chia tổng cho số lớp. Ví dụ quấn sợi chỉ 40 vòng sát nhau chiếm 8 mm thì mỗi sợi dày khoảng 8 ÷ 40 = 0,2 mm, tức 200 micromet.
- Đo lại ở một vị trí khác hoặc với số vòng khác, lấy số trung bình. Ghi kết quả dạng "khoảng", vì cách đo này luôn lẫn chút khe hở giữa các lớp.
Với sợi tóc, cách quấn vòng khó làm vì tóc trơn và cong. Ở phòng thí nghiệm vật lý phổ thông, người ta đo tóc bằng hiện tượng nhiễu xạ khi chiếu tia laser nhỏ qua sợi tóc lên tường. Đó là thí nghiệm có hướng dẫn của thầy cô; không tự chiếu laser vào mắt người, vào vật nuôi, và không nhìn thẳng vào tia.
Những nhầm lẫn hay gặp với micromet
Nhầm µm với mm. Chữ µ in nhỏ dễ bị đọc sót, nên "50 µm" bị hiểu thành "50 mm" là chênh một nghìn lần. Gặp con số lạ, hãy tự hỏi vật đó có thể to cỡ ấy không.
Nhầm micromet với nanomet. Hai đơn vị cách nhau một nghìn lần. Vi khuẩn tính bằng micromet, virus thường tính bằng nanomet. Viết "virus 100 micromet" là sai thang, lớn hơn cả sợi tóc.
Coi cỡ lọc như cái rây tuyệt đối. Con số micron trên lõi lọc là cỡ thiết kế; mỗi loại lõi giữ được tỉ lệ hạt khác nhau ở đúng cỡ đó. Muốn biết chính xác cần xem thông số của nhà sản xuất.
Tin con số tròn quá mức. Câu "tóc dày 100 micromet" chỉ là con số tròn để nhớ. Tóc người thật dao động rộng. Dùng để hình dung thì được, dùng để tính toán kỹ thuật thì không.
Quên rằng hạt không tròn. Hạt bụi, vi khuẩn có hình que, hình sợi, hình dẹt. Một con số kích thước thường là chiều dài lớn nhất hoặc một đường kính quy ước, không phải mọi chiều đều bằng nhau.
Câu hỏi thường gặp
1 micromet bằng bao nhiêu milimét?
Một micromet bằng 0,001 milimét, nghĩa là một milimét có một nghìn micromet. Muốn đổi micromet sang milimét bạn chia cho 1.000, muốn đổi milimét sang micromet thì nhân với 1.000.
Micron và micromet có phải là một không?
Đúng, micron là tên gọi cũ của micromet, vẫn còn dùng nhiều trên lõi lọc nước, lọc khí và tài liệu kỹ thuật. Cả hai đều bằng một phần triệu mét, ký hiệu chuẩn hiện nay là µm.
Sợi tóc người dày bao nhiêu micromet?
Tóc người thường dày khoảng 50 tới 100 micromet, tức 0,05 tới 0,1 milimét. Tóc mảnh và tóc dày có thể chênh nhau gần gấp đôi, nên khi so sánh chỉ nên coi sợi tóc là mốc ước lượng thô.
Mắt thường nhìn thấy vật nhỏ nhất cỡ bao nhiêu micromet?
Người có thị lực tốt, nhìn ở khoảng cách đọc sách, thường phân biệt được chi tiết cỡ 100 micromet, tức một phần mười milimét. Nhỏ hơn thế cần kính lúp hoặc kính hiển vi mới thấy rõ.
Vi khuẩn có nhìn thấy bằng kính hiển vi ở trường học không?
Thường thấy được dưới dạng những chấm hoặc que rất nhỏ khi phóng đủ lớn và có nhuộm màu, vì vi khuẩn dài khoảng một tới hai micromet. Muốn thấy rõ cấu tạo bên trong thì cần thiết bị mạnh hơn trong phòng thí nghiệm.
Lõi lọc 1 micron có lọc sạch hơn lõi 5 micron không?
Lõi 1 micron được thiết kế để giữ hạt nhỏ hơn nên lọc mịn hơn, nhưng cũng nhanh tắc hơn khi nước nhiều cặn. Người ta thường đặt lõi thô trước lõi mịn. Chất lượng thật còn tuỳ thông số của từng loại lõi.