Viết chiều dài bằng 10 mũ là viết dưới dạng một số từ 1 tới dưới 10 nhân với một luỹ thừa của 10, ví dụ 1,5 × 10¹¹ mét thay cho 150 tỉ mét viết đủ mười hai chữ số. Số mũ dương cho biết có bao nhiêu chữ số 0 phía sau, số mũ âm cho biết dấu phẩy phải dời sang trái bao nhiêu chỗ. So hai số viết theo cách này, bạn so số mũ trước, rồi mới so phần đứng trước.
Cách viết này, sách gọi là ký hiệu khoa học, giúp những con số như khoảng cách tới sao hay kích thước virus khỏi dài cả dòng và khỏi đếm nhầm số 0. Bài dưới đây đi từ cách đọc, cách đổi, bảng tiền tố đơn vị, cách nhân chia bằng cộng trừ số mũ, tới cách đọc chữ E trên màn hình máy tính và những lỗi hay gặp.
Đọc 10 mũ n cho đúng
10 mũ 3, viết 10³, là 10 nhân 10 nhân 10, bằng 1.000: chữ số 1 đứng trước ba chữ số 0. 10⁶ là một triệu, sáu chữ số 0. 10⁹ là một tỉ. Quy tắc đơn giản: với số mũ dương, số mũ bằng số chữ số 0 đứng sau chữ số 1. 10⁰ bằng 1, không có chữ số 0 nào.
Số mũ âm đi theo chiều ngược lại. 10⁻¹ là một phần mười, 0,1. 10⁻³ là một phần nghìn, 0,001. 10⁻⁶ là một phần triệu, 0,000001. Với số mũ âm, giá trị tuyệt đối của số mũ cho biết chữ số 1 đứng ở vị trí thứ mấy sau dấu phẩy. 10⁻⁶ thì chữ số 1 đứng ở vị trí thứ sáu, trước nó có năm chữ số 0 sau dấu phẩy. Đây là chỗ dễ nhầm nhất: nhiều người đếm sáu chữ số 0 rồi viết thêm chữ số 1, ra 10⁻⁷.
Dạng đầy đủ của ký hiệu khoa học là a × 10ⁿ, trong đó a lớn hơn hoặc bằng 1 và nhỏ hơn 10. Ví dụ 3,84 × 10⁸ mét là khoảng cách tới Mặt Trăng, đọc là "ba phẩy tám mươi tư nhân mười mũ tám mét". Viết 38,4 × 10⁷ cũng ra cùng giá trị nhưng không đúng dạng chuẩn. Giữ đúng dạng chuẩn giúp so sánh nhanh, vì khi đó số mũ một mình đã nói lên cỡ của con số.
Đổi một số thường sang dạng 10 mũ, từng bước
Làm theo các bước dưới đây với cả số rất lớn lẫn số rất nhỏ. Người Việt dùng dấu phẩy cho phần thập phân, dấu chấm ngăn hàng nghìn.
- Viết con số ra đầy đủ, bỏ dấu chấm ngăn hàng nghìn. Ví dụ khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời 149.600.000 km viết thành 149600000.
- Tìm chữ số khác 0 đầu tiên tính từ trái sang, đặt dấu phẩy ngay sau nó. 149600000 thành 1,49600000, bỏ các số 0 thừa ở cuối được 1,496.
- Đếm xem dấu phẩy đã dời bao nhiêu chỗ. Từ cuối số 149600000 dời về sau chữ số 1 là tám chỗ, sang trái, nên số mũ là 8. Kết quả 1,496 × 10⁸ km.
- Với số nhỏ hơn 1, dấu phẩy dời sang phải và số mũ mang dấu trừ. Ví dụ hạt bụi 0,0000025 m: dời dấu phẩy sang phải sáu chỗ để đứng sau chữ số 2, được 2,5 × 10⁻⁶ m.
- Kiểm lại bằng cách làm ngược: 2,5 × 10⁻⁶ là dời dấu phẩy của 2,5 sang trái sáu chỗ. Nếu ra đúng số ban đầu là bạn đã đổi đúng.
Nên giữ đơn vị đi kèm từ đầu tới cuối. 1,496 × 10⁸ km và 1,496 × 10¹¹ m là cùng một khoảng cách, chỉ khác đơn vị, vì một cây số bằng 10³ mét nên số mũ cộng thêm 3. Đổi đơn vị trong ký hiệu khoa học vì thế chỉ là cộng hoặc trừ số mũ, không cần viết lại cả dãy số 0.
Tiền tố đơn vị và số mũ
Các tiền tố dưới đây là chuẩn quốc tế, gắn trước chữ "mét" để tạo đơn vị mới. Mỗi tiền tố ứng với một số mũ của 10.
| Tiền tố | Ký hiệu | Bằng | Ví dụ chiều dài |
|---|---|---|---|
| tera | T | 10¹² | một teramét bằng khoảng 6,7 đơn vị thiên văn |
| giga | G | 10⁹ | đường kính Mặt Trời khoảng 1,4 gigamét |
| mega | M | 10⁶ | chiều dài đất nước khoảng 1,65 megamét |
| kilo | k | 10³ | một cây số |
| (không có) | 10⁰ | một mét | |
| centi | c | 10⁻² | một centimet |
| mili | m | 10⁻³ | một milimét |
| micro | µ | 10⁻⁶ | vi khuẩn khoảng 1–2 micromet |
| nano | n | 10⁻⁹ | virus khoảng 100 nanomet |
| pico | p | 10⁻¹² | khoảng cách giữa các nguyên tử cỡ vài trăm picomet |
| femto | f | 10⁻¹⁵ | hạt nhân nguyên tử cỡ vài femtomet |
Trong đời sống, chiều dài lớn thường vẫn được viết bằng cây số kèm chữ triệu, tỉ, chứ ít ai nói megamét hay gigamét. Các tiền tố lớn chủ yếu gặp trong dung lượng máy tính, còn các tiền tố nhỏ thì gặp nhiều: milimét, micromet, nanomet. Chú ý chữ M hoa là mega, chữ m thường là mili: hai ký hiệu chênh nhau một tỉ lần, viết nhầm hoa thường là sai rất xa.
So hai con số rất lớn hoặc rất nhỏ
Khi hai số đều ở dạng chuẩn, so số mũ trước. Số mũ lớn hơn thì số lớn hơn, bất kể phần đứng trước. 1,2 × 10⁹ lớn hơn 9,9 × 10⁸, dù 1,2 nhỏ hơn 9,9. Chỉ khi số mũ bằng nhau mới cần so phần đứng trước. Với số mũ âm cũng vậy: 10⁻⁶ lớn hơn 10⁻⁹, vì âm sáu lớn hơn âm chín.
Muốn biết số này gấp số kia bao nhiêu lần, chia phần đứng trước cho nhau và trừ số mũ cho nhau. Ví dụ đường kính Trái Đất khoảng 1,3 × 10⁷ mét, một sợi tóc dày khoảng 7 × 10⁻⁵ mét. Chia 1,3 cho 7 được khoảng 0,19; lấy 7 trừ âm 5 được 12. Kết quả 0,19 × 10¹², viết lại cho đúng dạng chuẩn là 1,9 × 10¹¹. Trái Đất rộng gấp khoảng hai trăm tỉ lần bề ngang sợi tóc.
Nhiều khi chỉ cần so cỡ, bạn chỉ nhìn hiệu số mũ: chênh ba là gấp khoảng một nghìn, chênh sáu là gấp khoảng một triệu, chênh chín là gấp khoảng một tỉ. Kiểu so này đủ để thấy ngay một con số trong bài báo có hợp lý không. Ví dụ ai đó viết virus to 100 micromet, tức 10⁻⁴ mét, bằng cỡ sợi tóc; bạn biết ngay là sai ba bậc, vì virus phải ở cỡ 10⁻⁷ mét.
Nhân chia bằng cộng trừ số mũ
Quy tắc gọn: nhân hai số dạng 10 mũ thì nhân phần đứng trước và cộng số mũ; chia thì chia phần đứng trước và trừ số mũ. Không cần viết ra dãy số 0 dài. Cuối cùng chỉnh lại để phần đứng trước nằm trong khoảng từ 1 tới dưới 10.
Ví dụ, ánh sáng đi khoảng 3 × 10⁸ mét mỗi giây, và cần khoảng 500 giây, tức 5 × 10², để từ Mặt Trời tới Trái Đất. Nhân 3 với 5 được 15, cộng 8 với 2 được 10. Kết quả 15 × 10¹⁰ mét, viết lại là 1,5 × 10¹¹ mét, đúng bằng khoảng 150 triệu cây số, một đơn vị thiên văn. Phép tính mất mười giây, không cần máy tính.
Ví dụ chia: hỏi xếp bao nhiêu virus cỡ 10⁻⁷ mét thành hàng thì dài một mét. Lấy 10⁰ chia cho 10⁻⁷, số mũ 0 trừ âm 7 được 7, kết quả 10⁷, tức mười triệu con. Với số mũ, phép tính khó nhất thường không phải nhân chia mà là giữ đúng dấu trừ. Viết rõ từng bước, đặc biệt khi trừ một số âm, là cách tránh sai tốt nhất.
Gấp tờ giấy 42 lần: số mũ lớn nhanh thế nào
Một tờ giấy dày khoảng 0,1 milimét, tức 10⁻⁴ mét. Mỗi lần gấp đôi, độ dày nhân hai. Gấp mười lần, độ dày nhân 2¹⁰, bằng 1.024, gần đúng một nghìn. Một mẹo hay dùng là coi 2¹⁰ xấp xỉ 10³. Như vậy gấp mười lần, tờ giấy dày khoảng mười centimet; gấp hai mươi lần, khoảng một trăm mét; gấp ba mươi lần, khoảng một trăm cây số.
Gấp bốn mươi hai lần thì độ dày nhân 2⁴², khoảng 4,4 × 10¹². Nhân với 10⁻⁴ mét ra khoảng 4,4 × 10⁸ mét, tức khoảng 440.000 cây số, xa hơn khoảng cách từ Trái Đất tới Mặt Trăng, khoảng 3,84 × 10⁸ mét. Đây là ví dụ nổi tiếng cho thấy các phép nhân đôi lặp lại đẩy số mũ lên rất nhanh.
Tất nhiên đó chỉ là phép tính trên giấy. Ngoài đời, một tờ giấy thường chỉ gấp được chừng bảy, tám lần là bị cứng và không gấp nổi nữa, vì phần mép cong ăn hết chiều dài giấy. Ý nghĩa của ví dụ nằm ở chỗ khác: nó cho thấy vì sao con người cần ký hiệu 10 mũ. Không có nó, ta khó cảm được rằng bốn mươi hai lần nhân đôi đã đi từ bậc 10⁻⁴ lên bậc 10⁸, tức mười hai bậc mười lần.
Đọc chữ E trên máy tính và các lỗi hay gặp
Chữ E là 10 mũ. Máy tính bỏ túi, bảng tính và điện thoại thường hiện 1.496E8 hoặc 1.496e+08 thay cho 1,496 × 10⁸. Chữ E viết tắt của số mũ, con số đứng sau là số mũ. 2.5E-6 nghĩa là 2,5 × 10⁻⁶.
Dấu chấm và dấu phẩy. Phần lớn máy tính hiển thị phần thập phân bằng dấu chấm theo kiểu nước ngoài. 1.496E8 đọc là một phẩy bốn trăm chín mươi sáu nhân mười mũ tám, không phải một nghìn bốn trăm chín mươi sáu.
Đếm nhầm số 0 với số mũ âm. 10⁻⁶ là 0,000001, có năm chữ số 0 sau dấu phẩy trước chữ số 1. Đếm sáu số 0 rồi thêm số 1 là ra sai mười lần.
Quên đổi đơn vị trước khi so. So 5 × 10⁻³ mét với 5 × 10⁻³ milimét mà quên đơn vị là nhầm một nghìn lần. Đổi cả hai về mét hoặc cùng một đơn vị trước khi so.
Nhầm 10⁶ với 6 × 10. Số mũ không phải phép nhân với 10. 10⁶ là một triệu, còn 6 × 10 chỉ là sáu mươi. Lỗi này hay gặp khi gõ vội trên điện thoại.
Câu hỏi thường gặp
10 mũ trừ 6 bằng bao nhiêu?
Mười mũ trừ sáu bằng một phần triệu, viết là 0,000001, có năm chữ số 0 sau dấu phẩy rồi tới chữ số 1. Một micromet bằng mười mũ trừ sáu mét.
Ký hiệu khoa học là gì?
Là cách viết một số dưới dạng a nhân 10 mũ n, trong đó a lớn hơn hoặc bằng 1 và nhỏ hơn 10. Ví dụ 384.400.000 mét viết thành 3,844 nhân 10 mũ 8 mét. Cách viết này giúp đọc và so số rất lớn, rất nhỏ nhanh hơn.
So hai số dạng 10 mũ thế nào cho nhanh?
So số mũ trước, số mũ lớn hơn thì số lớn hơn. Chỉ khi số mũ bằng nhau mới so phần đứng trước. Hiệu hai số mũ cho biết hai số chênh nhau khoảng bao nhiêu bậc mười lần.
Chữ E trên máy tính bỏ túi nghĩa là gì?
Chữ E nghĩa là nhân với 10 mũ con số đứng sau. Ví dụ 3E8 là 3 nhân 10 mũ 8, còn 2.5E-6 là 2,5 nhân 10 mũ trừ 6. Máy tính thường dùng dấu chấm cho phần thập phân.
Gấp tờ giấy 42 lần có thật sự chạm tới Mặt Trăng không?
Trên phép tính thì có: tờ giấy dày 0,1 milimét gấp đôi 42 lần sẽ dày khoảng 440.000 cây số, hơn khoảng cách tới Mặt Trăng. Ngoài đời không gấp được nhiều như thế, tờ giấy thường chỉ gấp được bảy, tám lần.
Đổi đơn vị trong ký hiệu khoa học có khó không?
Không khó, chỉ cần cộng hoặc trừ số mũ. Một cây số bằng 10 mũ 3 mét, nên đổi từ cây số sang mét thì cộng 3 vào số mũ; đổi từ mét sang milimét cũng cộng 3 vì một mét bằng 10 mũ 3 milimét.