Trái Đất có chu vi qua đường xích đạo khoảng 40.075 cây số, đường kính khoảng 12.756 cây số, bán kính trung bình khoảng 6.371 cây số. Nếu có một con đường liền mạch quanh xích đạo và bạn đi bộ đều năm cây số mỗi giờ không nghỉ, bạn cần khoảng 334 ngày. Đi tám tiếng mỗi ngày thì mất chừng hai năm chín tháng.
Những con số này đều lớn nhưng nằm trong tầm cảm nhận nếu được quy về bước chân, giờ bay, chiều dài đất nước. Bài dưới đây gom các số đo chính, giải thích vì sao Trái Đất hơi dẹt, tính thời gian đi một vòng bằng nhiều cách, một độ trên mặt đất dài bao nhiêu và thu nhỏ Trái Đất thành quả bóng một mét.
Các số đo chính của Trái Đất
Số dưới đây là giá trị làm tròn theo các mô hình hình dạng Trái Đất dùng phổ biến trong đo đạc. Bề mặt thật có núi, có vực nên luôn lồi lõm quanh các con số này.
| Số đo | Giá trị khoảng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chu vi qua xích đạo | 40.075 km | vòng lớn nhất |
| Chu vi qua hai cực | 40.008 km | ngắn hơn khoảng 67 km |
| Đường kính xích đạo | 12.756 km | |
| Đường kính cực | 12.714 km | ngắn hơn khoảng 43 km |
| Bán kính trung bình | 6.371 km | con số hay dùng khi tính |
| Diện tích bề mặt | khoảng 510 triệu km² | khoảng 70% là biển |
| Một độ vĩ tuyến | khoảng 111 km | gần như không đổi |
Muốn nhớ gọn: chu vi bốn mươi nghìn cây số, đường kính gần mười ba nghìn, bán kính gần sáu nghìn bốn. Ba con số tròn này đủ cho mọi phép tính nhẩm trong bài. Nếu cần tính chu vi từ bán kính, nhớ công thức hai nhân pi nhân bán kính: 2 × 3,14 × 6.371 ra khoảng 40.010 cây số, rất sát hai con số chu vi trong bảng. Từ đường kính thì nhân thẳng với pi: 3,14 × 12.756 ra khoảng 40.054 cây số. Lệch nhỏ chỉ vì ta đã làm tròn pi; dùng 3,1416 sẽ ra sát 40.075 hơn. Chu vi bốn mươi nghìn tròn trịa đến đáng ngờ là có lý do lịch sử của chính cây thước mét, nhưng đó là câu chuyện thuộc về lịch sử đơn vị, không bàn ở đây.
Trái Đất hơi dẹt ở hai cực
Bảng trên cho thấy đường kính qua xích đạo dài hơn đường kính qua hai cực khoảng 43 cây số. Trái Đất vì thế không phải quả cầu tròn tuyệt đối mà hơi phình ở giữa, dẹt ở hai đầu. Nguyên nhân là Trái Đất tự quay: vật chất ở vùng xích đạo chuyển động nhanh nhất, bị văng ra ngoài nhiều nhất, làm vùng ấy phình ra qua hàng tỉ năm.
Bốn mươi ba cây số nghe lớn, nhưng so với đường kính gần mười ba nghìn cây số thì chỉ khoảng ba phần nghìn. Nếu thu Trái Đất thành quả bóng đường kính một mét, độ dẹt chỉ còn khoảng ba milimét rưỡi, mắt thường không phân biệt được. Ảnh chụp Trái Đất từ không gian vì thế trông tròn hoàn toàn, và trong đa số phép tính đời thường, coi Trái Đất là quả cầu bán kính 6.371 cây số là đủ.
Độ dẹt chỉ quan trọng khi cần chính xác: định vị vệ tinh, đo đạc bản đồ, tính quỹ đạo. Các hệ toạ độ dùng trong máy định vị đều mô tả Trái Đất bằng một hình elip xoay có hai bán trục khác nhau, không phải hình cầu. Đó là một trong những lý do hai bản đồ làm theo hai hệ toạ độ khác nhau có thể lệch nhau vài chục mét tại cùng một điểm.
Đi một vòng quanh Trái Đất mất bao lâu
Phép tính giả định có một con đường liền quanh xích đạo dài 40.075 km, không có biển, không có núi, đi đều tốc độ. Thực tế khoảng ba phần tư đường xích đạo đi qua biển.
| Cách đi | Tốc độ giả định | Thời gian khoảng |
|---|---|---|
| Đi bộ không nghỉ | 5 km/h | 8.015 giờ, tức khoảng 334 ngày |
| Đi bộ 8 tiếng mỗi ngày | 40 km mỗi ngày | khoảng 1.000 ngày, chừng 2 năm 9 tháng |
| Đạp xe 8 tiếng mỗi ngày | 15 km/h, tức 120 km mỗi ngày | khoảng 334 ngày |
| Xe máy chạy đều 8 tiếng mỗi ngày | 40 km/h, tức 320 km mỗi ngày | khoảng 125 ngày |
| Máy bay chở khách không nghỉ | 900 km/h | khoảng 45 giờ |
| Ánh sáng, nếu đi được theo đường cong | khoảng 300.000 km/s | khoảng 0,13 giây |
Con số đi bộ thường làm người ta bất ngờ vì nó "gần" hơn tưởng tượng: chưa tới ba năm đi tám tiếng mỗi ngày. Một người đi bộ đều đặn mỗi ngày nửa tiếng, chừng hai tới ba cây số, thì sau khoảng bốn mươi tới năm mươi lăm năm sẽ đi được quãng đường dài bằng một vòng Trái Đất.
Một độ, một phút trên mặt đất dài bao nhiêu
Chia chu vi khoảng 40.000 cây số cho 360 độ, mỗi độ dọc theo kinh tuyến dài khoảng 111 cây số. Chia tiếp cho 60 phút, mỗi phút góc dài khoảng 1,85 cây số, chính là độ dài của một hải lý mà người đi biển dùng. Chia tiếp cho 60 giây, mỗi giây góc dài khoảng 31 mét. Đó là lý do toạ độ trên điện thoại cần tới năm, sáu chữ số thập phân mới chỉ đúng tới một căn nhà.
Với kinh độ thì khác. Các đường kinh tuyến chụm lại ở hai cực, nên một độ kinh tuyến chỉ dài 111 cây số ở xích đạo, càng lên cao càng ngắn. Độ dài một độ kinh bằng 111 cây số nhân với cosin của vĩ độ. Ở vĩ độ khoảng 21 độ Bắc như Hà Nội, một độ kinh dài khoảng 104 cây số. Ở vĩ độ khoảng 10,8 độ Bắc như Thành phố Hồ Chí Minh, khoảng 109 cây số. Ở vĩ độ 60 độ, chỉ còn khoảng một nửa, 55 cây số.
Biết các con số này, bạn đọc được toạ độ thô ngay bằng mắt. Hai điểm chênh nhau 0,01 độ vĩ cách nhau khoảng 1,1 cây số theo hướng Bắc Nam. Hai điểm cùng vĩ độ ở Hà Nội chênh nhau 0,01 độ kinh cách nhau khoảng một cây số theo hướng Đông Tây. Đủ để kiểm nhanh xem một toạ độ ai gửi có nằm gần chỗ mình nghĩ không.
Thu nhỏ Trái Đất thành quả bóng một mét
Giả sử đường kính Trái Đất thu lại còn đúng một mét, tức tỉ lệ khoảng 1 phần 12,8 triệu. Mọi thứ khác thu nhỏ cùng tỉ lệ.
| Thứ thật | Kích thước thật khoảng | Trên quả bóng một mét |
|---|---|---|
| Đỉnh núi cao nhất thế giới | khoảng 8.849 m | khoảng 0,7 mm |
| Rãnh đại dương sâu nhất | khoảng 11 km | khoảng 0,9 mm |
| Độ dẹt hai cực | khoảng 43 km | khoảng 3,4 mm |
| Ranh giới quy ước của không gian | khoảng 100 km | khoảng 8 mm |
| Trạm vũ trụ quốc tế bay quanh | khoảng 400 km | khoảng 3 cm |
| Mặt Trăng, đường kính | khoảng 3.474 km | khoảng 27 cm |
| Khoảng cách tới Mặt Trăng | khoảng 384.400 km | khoảng 30 m |
Bảng này sửa hai hình dung sai phổ biến. Thứ nhất, núi cao nhất và vực sâu nhất trên quả bóng một mét chỉ chưa tới một milimét: Trái Đất nhẵn hơn ta tưởng nhiều. Thứ hai, trạm vũ trụ không bay "rất xa" mà chỉ cách mặt bóng ba centimet, còn Mặt Trăng thì nằm tận đầu kia của một sân bóng rổ dài gần ba mươi mét.
Đứng yên mà vẫn chạy nhanh hơn máy bay
Trái Đất tự quay một vòng trong khoảng 23 giờ 56 phút. Một điểm trên xích đạo vì thế đi hết 40.075 cây số trong chừng ấy thời gian, tốc độ khoảng 1.670 cây số mỗi giờ, nhanh gần gấp đôi máy bay chở khách. Ở Hà Nội, vòng vĩ tuyến ngắn hơn nên tốc độ khoảng 1.560 cây số mỗi giờ; ở Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 1.640 cây số mỗi giờ.
Ta không cảm thấy gì vì mọi thứ quanh ta, từ không khí tới mặt đất, đều quay cùng một tốc độ đều đặn. Cảm giác chuyển động chỉ đến khi tốc độ thay đổi, như lúc xe phanh gấp. Chính sự quay này làm Trái Đất hơi dẹt như đã nói, làm các dòng gió lớn và hải lưu lệch hướng, và làm ngày đêm nối tiếp nhau.
Trái Đất còn đi quanh Mặt Trời với tốc độ khoảng 30 cây số mỗi giây, tức hơn một trăm nghìn cây số mỗi giờ. Trong lúc bạn đọc xong đoạn văn này, chừng nửa phút, Trái Đất đã đi thêm khoảng chín trăm cây số trên quỹ đạo, hơn một nửa chiều dài đất nước ta tính theo đường thẳng từ Bắc vào Nam.
Đặt nước ta lên vòng Trái Đất
Chiều dài đất nước theo đường thẳng từ cực Bắc tới cực Nam thường được nêu khoảng 1.650 cây số, tức chừng bốn phần trăm chu vi Trái Đất. Đường bờ biển, con số phổ biến là khoảng 3.260 cây số, dài chừng tám phần trăm vòng xích đạo. Theo vĩ độ, lãnh thổ đất liền trải từ khoảng 8,5 tới 23,4 độ Bắc, tức gần mười lăm độ vĩ, khớp với phép nhân mười lăm nhân 111 cây số ra khoảng 1.650 cây số. Nói cách khác, nếu đặt dải đất nước dọc theo một kinh tuyến trên quả bóng một mét ở phần trên, nó chỉ dài khoảng mười ba centimet, ngắn hơn một gang tay người lớn.
Phép kiểm chéo này là một thói quen tốt khi đọc số liệu địa lý: lấy chênh lệch vĩ độ nhân với 111 để ra khoảng cách Bắc Nam theo đường thẳng, rồi so với con số được nêu. Nếu hai số chênh nhau quá xa, có thể con số kia là đường đi thật chứ không phải đường chim bay, hoặc đã có nhầm lẫn.
Với trẻ nhỏ, có một hoạt động nhẹ nhàng: lấy sợi dây dài 40 centimet làm vòng Trái Đất, mỗi centimet là một nghìn cây số, rồi cắt một đoạn chừng 1,6 centimet làm chiều dài đất nước. Hình ảnh đoạn dây ngắn trên vòng dây dài thường giúp trẻ cảm nhận Trái Đất lớn cỡ nào tốt hơn mọi con số.
Câu hỏi thường gặp
Chu vi Trái Đất là bao nhiêu km?
Chu vi Trái Đất qua đường xích đạo khoảng 40.075 cây số, qua hai cực khoảng 40.008 cây số. Tính nhẩm có thể dùng con số tròn 40.000 cây số mà sai lệch không đáng kể.
Đường kính và bán kính Trái Đất là bao nhiêu?
Đường kính qua xích đạo khoảng 12.756 cây số, qua hai cực khoảng 12.714 cây số. Bán kính trung bình hay dùng trong tính toán là khoảng 6.371 cây số.
Đi bộ vòng quanh Trái Đất mất bao lâu?
Giả định có con đường liền quanh xích đạo và đi đều năm cây số mỗi giờ, đi không nghỉ mất khoảng 334 ngày, còn đi tám tiếng mỗi ngày mất chừng hai năm chín tháng. Thực tế phần lớn xích đạo là biển.
Một độ vĩ tuyến dài bao nhiêu km?
Một độ vĩ dọc theo kinh tuyến dài khoảng 111 cây số và gần như không đổi. Một độ kinh thì ngắn dần khi lên cao, ở Hà Nội khoảng 104 cây số, ở Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 109 cây số.
Vì sao Trái Đất không tròn hoàn toàn?
Vì Trái Đất tự quay, vật chất vùng xích đạo bị văng ra nhiều hơn nên phình ra. Đường kính xích đạo dài hơn đường kính cực khoảng 43 cây số, chỉ khoảng ba phần nghìn nên nhìn từ xa vẫn thấy tròn.
Núi cao nhất thế giới có làm Trái Đất lồi lõm nhiều không?
Không nhiều. Nếu thu Trái Đất thành quả bóng đường kính một mét, đỉnh núi cao nhất chỉ nhô lên khoảng 0,7 milimét và rãnh sâu nhất chỉ lõm khoảng 0,9 milimét, mắt thường khó nhận ra.