Muốn thu hệ Mặt Trời vào sân trường, hãy chọn tỉ lệ một đơn vị thiên văn bằng mười mét. Khi đó Mặt Trời to cỡ một quả cam đường kính khoảng chín centimet, Trái Đất chỉ là một hạt cát cỡ gần một milimét đặt cách quả cam mười mét, Sao Mộc to cỡ hạt đậu ở cách khoảng năm mươi hai mét, còn Sao Hải Vương ở tận ba trăm mét, phải ra khỏi cổng trường mới đặt được.
Hoạt động này cho học sinh thấy điều mà tranh vẽ trong sách không thể hiện được: hệ Mặt Trời gần như toàn là khoảng trống. Dưới đây là cách chọn tỉ lệ, bảng kích thước và khoảng cách đã tính sẵn, các bước làm, những điều nên nói khi đi dọc dãy hành tinh và các biến thể cho lớp học, cho gia đình.
Vì sao tranh vẽ trong sách làm ta hiểu sai
Hầu hết hình minh hoạ hệ Mặt Trời xếp tám hành tinh thành một hàng sát nhau, to nhỏ khác nhau một chút, cách đều nhau, vừa khít một trang giấy. Đó là lựa chọn bắt buộc của người vẽ: không có trang giấy nào chứa được cả kích thước lẫn khoảng cách theo cùng một tỉ lệ. Nếu vẽ Trái Đất to bằng hạt đậu một centimet, Mặt Trời phải to hơn một mét và Sao Hải Vương phải nằm cách xa hơn ba cây số.
Hệ quả là nhiều người lớn vẫn hình dung các hành tinh "gần nhau", Mặt Trời "to gấp vài lần" Trái Đất, và một tàu vũ trụ bay từ hành tinh này sang hành tinh kia chỉ như đi qua nhà hàng xóm. Thực tế, đường kính Mặt Trời gấp khoảng một trăm lần đường kính Trái Đất, và khoảng cách từ Trái Đất tới Mặt Trời gấp khoảng một trăm lần đường kính Mặt Trời. Hai lần nhân một trăm ấy là thứ cần được "đi bộ" một lần mới thấm.
Mô hình ngoài trời làm được việc đó vì nó dùng chính đôi chân làm thước. Đứng cạnh quả cam, nhìn sang hạt cát cách mười mét, rồi bước tiếp hàng trăm bước mới tới hành tinh cuối cùng. Cảm giác ấy ở lại lâu hơn mọi con số trên bảng, và nó đúng tỉ lệ, điều mà không bức tranh nào làm được.
Chọn tỉ lệ cho vừa sân
Một đơn vị thiên văn dài khoảng 150 triệu cây số. Chọn một đơn vị thiên văn bằng mười mét nghĩa là thu nhỏ khoảng mười lăm tỉ lần. Ở tỉ lệ này, bốn hành tinh đá nằm gọn trong vòng mười lăm mét quanh Mặt Trời, vừa một góc sân trường. Sao Mộc ở khoảng năm mươi hai mét, nhiều sân trường đủ dài. Ba hành tinh còn lại cần đường đi dài tới ba trăm mét, có thể đi dọc hành lang, vòng sân, hoặc đi ra đường làng có người lớn đi kèm.
Ưu điểm của tỉ lệ này là kích thước vật vẫn còn cầm được: Mặt Trời chín centimet, Sao Mộc chín milimét. Nếu chọn tỉ lệ nhỏ hơn, ví dụ một đơn vị thiên văn bằng một mét, cả dãy hành tinh nằm vừa trên hành lang ba mươi mét, nhưng Mặt Trời chỉ còn chín milimét và Trái Đất nhỏ hơn một phần mười milimét, gần như không nhìn thấy. Nếu chọn tỉ lệ lớn hơn, một đơn vị thiên văn bằng hai mươi mét, Mặt Trời to gần bằng quả bóng đá nhỏ nhưng Sao Hải Vương ở xa sáu trăm mét.
Tóm gọn quy tắc chọn: xem chỗ đi được dài nhất là bao nhiêu mét, chia cho ba mươi, ra số mét ứng với một đơn vị thiên văn. Sân ba trăm mét thì mười mét một đơn vị. Rồi lấy số đó nhân với khoảng chín milimét để ra đường kính quả "Mặt Trời". Mọi con số khác tính theo cùng tỉ lệ.
Bảng tỉ lệ: một đơn vị thiên văn bằng mười mét
Kích thước và khoảng cách đã làm tròn. Khoảng cách là trung bình, đo từ Mặt Trời. Cột bước chân lấy bước người lớn khoảng 0,7 mét; bước trẻ em ngắn hơn, nên đếm theo mét đo sẵn.
| Thiên thể | Đường kính thu nhỏ | Vật gợi ý | Cách Mặt Trời | Bước người lớn khoảng |
|---|---|---|---|---|
| Mặt Trời | khoảng 9,3 cm | quả cam | 0 | 0 |
| Sao Thuỷ | khoảng 0,3 mm | hạt cát mịn | 3,9 m | 6 |
| Sao Kim | khoảng 0,8 mm | hạt cát to | 7,2 m | 10 |
| Trái Đất | khoảng 0,85 mm | hạt cát to | 10 m | 14 |
| Sao Hoả | khoảng 0,45 mm | hạt cát vừa | 15,2 m | 22 |
| Sao Mộc | khoảng 9,3 mm | hạt đậu to | 52 m | 74 |
| Sao Thổ | khoảng 7,8 mm | hạt đậu Hà Lan | 95 m | 136 |
| Sao Thiên Vương | khoảng 3,4 mm | hạt tiêu nhỏ | 192 m | 274 |
| Sao Hải Vương | khoảng 3,3 mm | hạt tiêu nhỏ | 301 m | 430 |
Mặt Trăng ở tỉ lệ này nhỏ khoảng một phần tư milimét, nằm cách hạt cát Trái Đất chỉ khoảng 2,6 centimet, chưa bằng bề ngang ngón tay cái. Đó là toàn bộ quãng đường xa nhất con người từng đi tới. Các tàu thăm dò không người lái thì đã đi qua Sao Hải Vương từ lâu, ra xa hơn cả một cây số rưỡi ở tỉ lệ này.
Chuẩn bị và làm từng bước
Hoạt động phù hợp cho một lớp học hoặc một gia đình, mất chừng một tiếng. Không cần mua gì đặc biệt.
- Chuẩn bị "hành tinh": quả cam làm Mặt Trời; hạt cát, hạt đậu, hạt tiêu dính bằng băng keo trong lên đầu que tre hoặc tấm bìa nhỏ, mỗi thiên thể một que để dễ cầm và dễ thấy.
- Đo bước chân trước: người dẫn đi mười bước bình thường trên đoạn đã đo bằng thước cuộn, chia ra độ dài một bước. Với trẻ em, mỗi em tự đo bước của mình để cùng tham gia đếm.
- Đặt quả cam ở một đầu sân. Đi ra từ đó, đếm bước tới từng khoảng cách trong bảng, cắm que hoặc giao que cho một học sinh đứng giữ.
- Sau Sao Hoả, dừng lại cho cả nhóm quay nhìn về quả cam. Bốn hành tinh đá đã xong mà mới đi chừng hai mươi bước.
- Đi tiếp tới Sao Mộc và Sao Thổ. Nếu sân không đủ dài, tiếp tục dọc lối đi an toàn, có người lớn đi đầu và đi cuối, không đi dưới lòng đường.
- Tới Sao Hải Vương, cho mọi người quay lại tìm quả cam. Ở khoảng cách ba trăm mét, quả cam chín centimet gần như chỉ còn là một chấm nhỏ.
Làm ở nơi có xe qua lại thì cần thêm người lớn đứng giữ an toàn ở các điểm giao cắt. Nếu không có đường an toàn đủ dài, chỉ làm tới Sao Thổ trong sân và kể bằng lời phần còn lại.
Những điều nên nói khi đi dọc dãy hành tinh
Ở Trái Đất, đặt câu hỏi: hạt cát này cách quả cam mười mét, và ánh sáng mất hơn tám phút để vượt qua mười mét đó. Ở tỉ lệ này, ánh sáng bò chậm như một con ốc sên, khoảng hai centimet mỗi giây. Một đứa trẻ đi bộ thong thả còn nhanh hơn ánh sáng trong mô hình, và cảm giác "ánh sáng thật nhanh" được đặt lại vào đúng chỗ: nó nhanh, nhưng vũ trụ còn rộng hơn.
Ở Sao Mộc, cho các em so hạt đậu với hạt cát Trái Đất. Sao Mộc rộng gấp khoảng mười một lần Trái Đất theo bề ngang, và một mình nó nặng hơn mọi hành tinh khác cộng lại. Ở Sao Hải Vương, nhắc rằng tín hiệu từ tàu thăm dò ở đó cần hơn bốn giờ mới về tới Trái Đất. Trong mô hình, con ốc sên ánh sáng bò mất hơn bốn tiếng cho ba trăm mét.
Câu hỏi cuối cùng thường gây ấn tượng nhất: ngôi sao gần nhất ở tỉ lệ này nằm ở đâu? Câu trả lời là cách khoảng 2.700 cây số, xa hơn cả chiều dài đất nước ta theo đường thẳng. Một hạt cát khác, cách hai nghìn bảy trăm cây số. Đó là mật độ của các vì sao trong vùng Ngân Hà quanh ta.
Biến thể cho từng hoàn cảnh
Trong lớp học hoặc hành lang. Chọn một đơn vị thiên văn bằng một mét. Chỉ làm khoảng cách, không làm kích thước: dán các chấm giấy lên sàn ở 0,4 m, 0,7 m, 1 m, 1,5 m, 5,2 m, 9,5 m, 19 m và 30 m. Đủ để thấy hành tinh đá chen chúc, hành tinh khí trải dài.
Trên cuộn giấy vệ sinh. Mỗi ô giấy dài khoảng mười centimet, coi mỗi ô là một phần mười đơn vị thiên văn. Sao Hải Vương rơi vào ô thứ ba trăm, tức khoảng ba mươi mét giấy, có thể phải nối thêm cuộn thứ hai. Trẻ nhỏ rất thích trải cuộn giấy dài theo hành lang.
Chỉ làm kích thước. Đặt quả bóng rổ làm Mặt Trời, khi đó Trái Đất cỡ hạt tiêu nhỏ khoảng hai, ba milimét và Sao Mộc cỡ một viên bi. Hoạt động này cho thấy chênh lệch kích thước, nhưng nhắc rõ khoảng cách đã bị bỏ qua.
Đi bộ cả gia đình. Chọn con đường quen quanh nhà, đặt Mặt Trời ở cổng, rồi tra trước vị trí ứng với từng hành tinh. Lần sau đi qua, cả nhà sẽ nhớ "Sao Mộc ở chỗ cây bàng".
Với học sinh lớn. Cho các em tự tính bảng tỉ lệ từ số liệu thật, chọn tỉ lệ theo chiều dài sân trường mình. Phần tính toán là phần học quan trọng nhất, mô hình chỉ là bước kiểm lại.
Cách hướng dẫn trẻ mà không chấm điểm
Mục đích của hoạt động là để trẻ cảm nhận và tò mò, không phải để trả bài. Không cần hỏi ai thuộc thứ tự hành tinh, không cần so em này đếm bước nhanh hơn em kia. Trẻ nhỏ có thể chỉ cầm que và đi theo; trẻ lớn có thể đọc số, đếm bước, tính tỉ lệ. Mỗi em tham gia theo sức của mình đều đúng.
Câu hỏi mở thường hiệu quả hơn câu hỏi có đáp án: "Con thấy điều gì lạ nhất?", "Nếu đứng ở Sao Hải Vương thì Mặt Trời trông thế nào?", "Vì sao sách không vẽ đúng tỉ lệ?". Những câu trả lời ngây ngô đôi khi lại rất đúng, ví dụ "ở đó chắc lạnh lắm vì Mặt Trời bé xíu". Đừng vội sửa, hãy hỏi tiếp vì sao con nghĩ vậy.
Sau hoạt động, nếu có thời gian, cho các em vẽ lại những gì đã thấy bằng cách của mình. Một bức tranh có quả cam ở mép trái, hạt cát lơ lửng giữa khoảng trắng rộng, và một chấm nhỏ tận mép phải tờ giấy cho thấy em đã hiểu điều cốt lõi: không gian rất rộng, các hành tinh rất nhỏ, và khoảng cách mới là thứ áp đảo.
Câu hỏi thường gặp
Thu nhỏ hệ Mặt Trời theo tỉ lệ nào thì vừa sân trường?
Tỉ lệ một đơn vị thiên văn bằng mười mét là vừa: bốn hành tinh đá nằm trong mười lăm mét, Sao Mộc ở khoảng năm mươi hai mét, Sao Hải Vương ở khoảng ba trăm mét. Mặt Trời khi đó to cỡ quả cam chín centimet.
Ở tỉ lệ đó Trái Đất to cỡ nào?
Trái Đất chỉ còn khoảng 0,85 milimét, cỡ một hạt cát to, nằm cách quả cam Mặt Trời mười mét. Mặt Trăng còn nhỏ hơn, khoảng một phần tư milimét, ở cách Trái Đất chừng 2,6 centimet.
Vì sao sách giáo khoa không vẽ hệ Mặt Trời đúng tỉ lệ?
Vì không trang giấy nào chứa được cả kích thước lẫn khoảng cách theo cùng tỉ lệ. Nếu hành tinh đủ to để nhìn thấy thì khoảng cách phải dài hàng cây số; nếu khoảng cách vừa trang thì hành tinh nhỏ hơn hạt bụi.
Hoạt động này phù hợp với trẻ mấy tuổi?
Trẻ từ khoảng năm, sáu tuổi đã có thể cầm que và đi theo cùng người lớn, cảm nhận khoảng cách. Học sinh tiểu học lớn và trung học có thể tự đếm bước, đọc bảng và tính tỉ lệ cho sân trường của mình.
Ngôi sao gần nhất ở tỉ lệ này cách bao xa?
Khoảng 2.700 cây số, xa hơn chiều dài đất nước ta theo đường thẳng. Tức là nếu Mặt Trời là quả cam ở sân trường, ngôi sao láng giềng gần nhất là một quả cam khác ở cách hai nghìn bảy trăm cây số.
Làm mô hình dọc đường có an toàn không?
Chỉ nên đi trên sân trường, sân vận động, lối đi trong khuôn viên hoặc vỉa hè rộng, có người lớn đi đầu và đi cuối. Không đi dưới lòng đường. Nếu không có đường an toàn, dừng ở Sao Thổ và kể phần còn lại.