Thang chiều dài mười lần xếp mọi vật theo từng bậc, mỗi bậc dài gấp mười bậc trước: một milimét, một centimet, mười centimet, một mét, mười mét, và cứ thế. Đi xuống từ một mét tới hạt nhân nguyên tử cần khoảng mười lăm bậc; đi lên từ một mét tới rìa vũ trụ quan sát được cần khoảng hai mươi bảy bậc. Toàn bộ những gì con người biết về chiều dài nằm gọn trong chừng bốn mươi hai bậc như thế.
Thang này giúp đặt những con số không thể hình dung, như một phần tỉ mét hay hàng tỉ tỉ cây số, vào cạnh nhau trên cùng một cây thước. Bài dưới đây có bảng từng bậc với một vật quen làm mốc, hai chuyến đi theo thang, đi xuống từ bàn tay và đi lên từ chiều cao người, và cách tự làm một dải thang treo trong phòng học.
Vì sao cần thang gấp mười thay vì thước thẳng
Cây thước thường chia đều: từ một tới hai centimet bằng từ chín tới mười centimet. Thước như vậy hợp cho đồ vật cùng cỡ. Nhưng nếu muốn đặt sợi tóc, ngôi nhà và Trái Đất lên cùng một thước chia đều, bạn gặp ngay bế tắc: chọn tỉ lệ cho Trái Đất vừa trang giấy thì ngôi nhà nhỏ hơn hạt bụi, sợi tóc biến mất hẳn.
Thang mười lần giải quyết bằng cách chia theo bội số. Mỗi khoảng trên thang không phải là thêm một lượng cố định, mà là nhân thêm mười. Khoảng cách trên giấy từ một milimét tới một centimet bằng khoảng cách từ một cây số tới mười cây số. Nhờ vậy cả nguyên tử lẫn thiên hà đều có chỗ đứng, và mắt so được chúng với nhau.
Người làm khoa học gọi mỗi bậc là một bậc độ lớn. Nói hai vật "chênh nhau ba bậc độ lớn" nghĩa là một vật lớn gấp khoảng một nghìn lần vật kia. Cách nói này hữu ích khi con số chính xác không quan trọng bằng cỡ của nó: biết một con virus nhỏ hơn vi khuẩn khoảng một bậc, vi khuẩn nhỏ hơn sợi tóc khoảng hai bậc là đủ hình dung, không cần nhớ từng con số micromet. Thang này cũng là nền của các phép ước nhanh kiểu "chỉ cần đúng tới bậc", rất hay dùng khi chưa có số liệu.
Bảng các bậc chính, mỗi bậc một vật quen
Mỗi dòng ghi bậc dưới dạng 10 mũ mét và một vật có kích thước cỡ bậc đó. Con số là cỡ, không phải số đo chính xác.
| Bậc | Bằng khoảng | Vật cỡ bậc này |
|---|---|---|
| 10⁻¹⁵ m | một phần triệu tỉ mét | hạt nhân nguyên tử |
| 10⁻¹⁰ m | một phần mười nanomet | nguyên tử |
| 10⁻⁷ m | 100 nanomet | nhiều loại virus |
| 10⁻⁶ m | 1 micromet | vi khuẩn |
| 10⁻⁵ m | 10 micromet | tế bào người, hạt bụi thô |
| 10⁻⁴ m | 0,1 milimét | sợi tóc, tờ giấy |
| 10⁻³ m | 1 milimét | hạt cát, con kiến nhỏ |
| 10⁻² m | 1 centimet | bề ngang móng tay |
| 10⁻¹ m | 10 centimet | bàn tay |
| 10⁰ m | 1 mét | đứa trẻ, chiếc ghế |
| 10¹ m | 10 mét | ngôi nhà, cây lớn |
| 10² m | 100 mét | sân bóng đá |
| 10³ m | 1 cây số | một khu phố |
| 10⁶ m | 1.000 cây số | chiều dài một quốc gia cỡ vừa |
| 10⁷ m | 10.000 cây số | đường kính Trái Đất |
| 10⁹ m | 1 triệu cây số | đường kính Mặt Trời |
| 10¹¹ m | 100 triệu cây số | khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời |
| 10¹⁶ m | khoảng 1 năm ánh sáng | ngôi sao gần nhất ở cỡ 4 lần bậc này |
| 10²¹ m | khoảng 100.000 năm ánh sáng | dải Ngân Hà |
| 10²⁷ m | khoảng 100 tỉ năm ánh sáng | cỡ vũ trụ quan sát được |
Bảng bỏ qua một số bậc giữa cho gọn, nhưng nguyên tắc không đổi: mỗi lần số mũ tăng một, chiều dài gấp mười. Đọc lướt từ trên xuống, bạn sẽ thấy vật quen trong đời sống chỉ chiếm khoảng mười bậc ở giữa, từ sợi tóc tới khu phố. Phần còn lại của thang là thế giới của kính hiển vi và kính thiên văn.
Đi xuống từ bàn tay
Bắt đầu từ bàn tay, dài khoảng mười centimet, bậc 10⁻¹ mét. Thu nhỏ mười lần, ta tới bề ngang móng tay, chừng một centimet. Thêm mười lần, tới hạt cát, con kiến nhỏ, cỡ một milimét. Thêm mười lần nữa là sợi tóc và tờ giấy, chừng một phần mười milimét. Đến đây mắt thường đã chạm giới hạn: đây là vật nhỏ nhất mà bạn còn thấy được rõ ràng.
Thu nhỏ tiếp, ta vào thế giới của kính hiển vi. Bậc mười micromet là tế bào trong cơ thể người và hạt bụi thô. Bậc một micromet là vi khuẩn và hạt bụi mịn. Bậc một trăm nanomet là phần lớn virus. Bậc vài nanomet là phân tử protein và chuỗi ADN. Mỗi bước đều đòi hỏi một loại máy mới để thấy, vì ánh sáng bắt đầu không đủ mảnh.
Bậc 10⁻¹⁰ mét là nguyên tử. Từ bàn tay xuống đây là chín bậc, tức nhỏ hơn một tỉ lần. Đi tiếp xuống năm bậc nữa mới tới hạt nhân nguyên tử. Nghĩa là hạt nhân nhỏ hơn cả nguyên tử chứa nó khoảng một trăm nghìn lần. Nếu phóng nguyên tử to bằng một sân vận động, hạt nhân chỉ như hạt đậu ở giữa sân, phần còn lại gần như trống rỗng. Đó là một trong những sự thật kỳ lạ nhất mà thang mười lần làm lộ ra.
Đi lên từ chiều cao người
Từ một mét, cỡ một đứa trẻ, nhân mười là ngôi nhà ba tầng, cây lớn, mười mét. Nhân mười nữa là sân bóng đá, một trăm mét. Rồi tới một cây số, một khu phố bạn đi bộ chừng mười lăm phút. Mười cây số là một quãng đạp xe. Một trăm cây số là độ cao mà người ta quy ước bắt đầu không gian. Một nghìn cây số là chiều dài của một quốc gia cỡ vừa, đi ô tô mất gần một ngày.
Mười nghìn cây số đưa ta tới đường kính Trái Đất. Thêm chừng một bậc rưỡi, khoảng ba trăm tám mươi nghìn cây số, là Mặt Trăng. Đường kính Mặt Trời, khoảng 1,4 triệu cây số, nằm ở bậc 10⁹ mét. Thêm hai bậc nữa là khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời. Chỉ hơn mười một bậc kể từ chiều cao người, ta đã đi hết những khoảng cách quen thuộc trong sách địa lý và thiên văn phổ thông.
Sau đó các bậc trở nên trống trải. Hành tinh xa nhất ở bậc 10¹², tàu thăm dò xa nhất ở bậc 10¹³. Rồi một khoảng trống dài tới bậc 10¹⁶, nơi ngôi sao gần nhất xuất hiện. Năm bậc nữa, 10²¹, là cả dải Ngân Hà. Một bậc nữa là thiên hà láng giềng. Và khoảng năm bậc sau đó là cỡ của toàn bộ vũ trụ quan sát được. Đi lên dễ thấy một điều: càng lên cao, vật càng thưa, và phần lớn thang là khoảng trống giữa các vật.
Con người đứng ở đâu trên thang
Nếu tính từ hạt nhân nguyên tử ở bậc 10⁻¹⁵ tới vũ trụ quan sát được ở khoảng bậc 10²⁷, thang dài khoảng bốn mươi hai bậc. Chiều cao người nằm ở bậc 10⁰, cách đầu dưới mười lăm bậc, cách đầu trên hai mươi bảy bậc. Ta không đứng chính giữa, mà lệch về phía nhỏ. Điểm giữa của thang rơi vào khoảng một nghìn cây số, cỡ chiều dài một quốc gia.
Vị trí ấy giải thích vì sao con người cảm nhận tốt nhất ở khoảng mười bậc quanh mình, từ sợi tóc tới chân trời. Mắt, tay, chân đều sinh ra để làm việc trong vùng đó. Mọi thứ ngoài vùng đó, ta chỉ biết qua dụng cụ: kính hiển vi, kính thiên văn, máy đo bằng sóng. Con số ở hai đầu thang vì thế luôn cảm thấy trừu tượng, và cần những phép so sánh như trong bài để kéo nó về gần.
Có một điều thú vị nữa: hai đầu của thang ảnh hưởng tới nhau. Các nhà vật lý cần hiểu thế giới hạt nhân để giải thích vì sao các ngôi sao sáng, và cần hiểu cách vũ trụ giãn nở để giải thích các nguyên tố hình thành ra sao. Cái rất nhỏ và cái rất lớn hoá ra là hai mặt của cùng một câu chuyện.
Tự làm dải thang mười lần treo trong phòng học
Hoạt động hợp cho lớp học hoặc gia đình có trẻ lớn. Không chấm điểm, không thi ai nhanh hơn; mục đích là để cả nhóm cùng nhìn thấy thang.
- Cắt một dải giấy dài khoảng một mét hai, kẻ bốn mươi ba vạch cách đều nhau khoảng hai centimet rưỡi. Mỗi vạch là một bậc, từ 10⁻¹⁵ ở đầu này tới 10²⁷ ở đầu kia.
- Tô màu khác nhau cho ba vùng: vùng kính hiển vi bên dưới sợi tóc, vùng mắt thường từ sợi tóc tới chân trời, vùng kính thiên văn phía trên.
- Mỗi người chọn một vật mình thích, tra cỡ của vật đó, vẽ hình vật lên một mẩu giấy nhỏ và kẹp vào đúng bậc. Vật có thể là con kiến, quả bóng, núi, Mặt Trăng, con virus.
- Khi các mẩu giấy được kẹp đủ, cả nhóm đứng lùi lại nhìn: chỗ nào dày vật, chỗ nào trống trải, mình đang đứng ở đâu.
- Treo dải thang ở chỗ dễ thấy. Mỗi khi đọc được một con số kích thước mới trong sách, thêm một mẩu giấy vào đúng bậc.
Với trẻ nhỏ, có thể chỉ làm đoạn giữa từ con kiến tới ngôi nhà, mỗi bậc là một vật thật trong lớp. Đoạn ngắn nhưng đủ để trẻ hiểu ý "mỗi bước gấp mười".
Những cái bẫy khi đọc thang mười lần
Khoảng cách đều trên giấy, không đều ngoài đời. Từ bậc 10² tới 10³ trên giấy dài bằng từ 10⁻² tới 10⁻¹, nhưng ngoài đời một bên là chín trăm mét, bên kia là chín centimet. Thang chia theo tỉ lệ, không theo hiệu.
Một bậc là gấp mười, không phải cộng mười. Chênh ba bậc là gấp một nghìn, chênh sáu bậc là gấp một triệu. Đọc lướt dễ quên rằng mỗi vạch nhỏ trên thang là một lần nhân.
Vật không nằm đúng vạch. Trái Đất có đường kính khoảng 1,3 lần 10⁷ mét, nằm giữa hai vạch. Thang chỉ cho biết cỡ, không thay được con số đo thật khi cần tính.
Rìa vũ trụ không phải bức tường. Con số cỡ vũ trụ quan sát được là giới hạn của phần ta có thể nhận ánh sáng, không phải nơi vũ trụ dừng lại. Các con số ở đầu thang trên còn đang được nghiên cứu và điều chỉnh.
Đầu dưới chưa phải tận cùng. Dưới hạt nhân nguyên tử còn các hạt nhỏ hơn mà vật lý mô tả bằng lý thuyết. Thang trong bài dừng ở chỗ đã đo được tương đối rõ.
Câu hỏi thường gặp
Từ nguyên tử đến vũ trụ cách nhau bao nhiêu bậc mười lần?
Từ nguyên tử ở khoảng 10 mũ trừ 10 mét tới vũ trụ quan sát được ở khoảng 10 mũ 27 mét là khoảng ba mươi bảy bậc. Nếu tính từ hạt nhân nguyên tử thì khoảng bốn mươi hai bậc.
Bậc độ lớn là gì?
Bậc độ lớn là cách so sánh theo bội số mười. Hai vật chênh nhau một bậc độ lớn nghĩa là một vật lớn gấp khoảng mười lần vật kia, chênh hai bậc là gấp khoảng một trăm lần, ba bậc là gấp khoảng một nghìn lần.
Con người nằm ở giữa thang chiều dài phải không?
Không hẳn. Chiều cao người ở bậc một mét, cách hạt nhân nguyên tử khoảng mười lăm bậc và cách rìa vũ trụ quan sát được khoảng hai mươi bảy bậc, nên lệch về phía nhỏ. Điểm giữa thang rơi vào khoảng một nghìn cây số.
Hạt nhân nhỏ hơn nguyên tử bao nhiêu lần?
Khoảng một trăm nghìn lần, tức năm bậc mười lần. Nếu nguyên tử to bằng sân vận động, hạt nhân chỉ như hạt đậu ở giữa sân. Phần lớn nguyên tử là khoảng trống quanh hạt nhân.
Vì sao gọi là thang logarit?
Vì trên thang này, khoảng cách bằng nhau ứng với tỉ lệ bằng nhau chứ không phải hiệu bằng nhau. Mỗi khoảng đều là nhân mười. Toán học gọi cách chia này là chia theo logarit, cũng dùng trong thang độ to âm thanh hay độ mạnh động đất.
Làm dải thang mười lần cho trẻ nhỏ thế nào cho dễ?
Chỉ làm đoạn giữa, từ hạt cát một milimét tới ngôi nhà mười mét, mỗi bậc gắn một vật thật hay hình vẽ của trẻ. Không cần chấm đúng sai, mục đích là để trẻ thấy mỗi bước lớn gấp mười bước trước.