Vạch xuất phát các làn so le vì làn càng ở ngoài thì vòng cua càng rộng, quãng đường càng dài. Đường chạy tiêu chuẩn chỉ dài đúng 400 m ở làn 1, đo cách mép trong 30 cm; mỗi làn rộng 1,22 m, nên một vòng ở làn 2 dài hơn khoảng 7 m, làn 8 dài hơn khoảng 53 m.
Để mọi người chạy cùng một cự ly, vạch xuất phát của làn ngoài được dời lên phía trước đúng bằng phần dài thêm. Nhìn từ khán đài, người chạy làn 8 như được "chấp" mấy chục mét, nhưng đến khi về đích, ai cũng đã chạy đủ 400 m. Phần dưới giải thích hình dạng đường chạy và cách tự tính độ so le bằng một phép nhân.
Hình dạng một đường chạy tiêu chuẩn
Đường chạy 400 m không phải hình bầu dục tuỳ ý mà ghép từ hai đoạn thẳng song song và hai nửa vòng tròn. Kích thước phổ biến nhất, được dùng cho phần lớn sân vận động có đường chạy:
- Hai đoạn thẳng: mỗi đoạn dài 84,39 m.
- Hai đoạn cong: mỗi đoạn là nửa vòng tròn, bán kính tính tới mép trong đường chạy là 36,5 m.
- Số làn: thường 8 làn, một số sân có 6 hoặc 9 làn.
- Bề rộng mỗi làn: 1,22 m, tính cả vạch kẻ bên phải làn. Vạch kẻ rộng 5 cm.
- Chiều chạy: ngược chiều kim đồng hồ, tay trái ở phía trong.
- Đường đo: làn 1 đo cách mép trong 30 cm, các làn còn lại đo cách vạch bên trái 20 cm, tức là đường mà một người chạy sát mép làn sẽ đi.
Kiểm lại cho làn 1: bán kính đường đo là 36,5 + 0,3 = 36,8 m. Hai nửa vòng tròn ghép thành một vòng tròn, chu vi 2 × 3,1416 × 36,8 ≈ 231,22 m. Cộng hai đoạn thẳng 2 × 84,39 = 168,78 m, ra đúng 400,00 m. Đó là lý do đoạn thẳng có con số lẻ 84,39: nó được chọn để bù cho phần cong vừa đủ thành 400 m.
Vì sao làn ngoài dài hơn: chỉ phần cong mới khác
Ở đoạn thẳng, tám làn dài bằng nhau, giống tám đường kẻ song song trên trang vở. Sự khác nhau chỉ nằm ở đoạn cong. Người chạy làn ngoài phải vòng một cung tròn có bán kính lớn hơn, và chu vi vòng tròn tỉ lệ thuận với bán kính. Bán kính tăng thêm bao nhiêu thì một vòng tròn trọn vẹn dài thêm gấp khoảng 6,28 lần chừng ấy.
Áp vào đường chạy: mỗi làn ra ngoài thêm 1,22 m, nên một vòng tròn trọn vẹn dài thêm 2 × 3,1416 × 1,22 ≈ 7,67 m. Một vòng 400 m đi qua hai nửa vòng tròn, tức đúng một vòng tròn trọn vẹn, nên mỗi làn ra ngoài dài thêm khoảng 7,67 m. Riêng làn 2 so với làn 1 thì ít hơn một chút, khoảng 7,04 m, vì làn 1 đo cách mép 30 cm còn làn 2 đo cách vạch 20 cm, bán kính chỉ chênh 1,12 m chứ không phải 1,22 m.
Điều này thoạt nghe trái với cảm giác. Nhiều người nghĩ đường chạy càng to thì chênh lệch càng lớn, nhưng thật ra phần dài thêm chỉ phụ thuộc vào khoảng cách giữa hai làn, không phụ thuộc đường chạy to hay nhỏ. Một vòng chạy quanh sân nhỏ hay sân lớn, cứ lùi ra ngoài 1,22 m là dài thêm chừng ấy. Chuyện này cũng đúng với bất cứ đường vòng nào khép kín, kể cả vòng quanh hồ: đi sát mép nước luôn ngắn hơn đi trên vỉa hè ngoài cùng.
Độ so le tính tay cho cự ly 400 m
Bảng dưới tính theo các số đo ở trên, cho cự ly 400 m chạy trọn trong làn. Số này là để hiểu nguyên lý; vạch trên sân thật được đo và kẻ bởi đơn vị thi công theo bảng số chính xác của chuẩn hiện hành.
| Làn | Bán kính đường đo (m) | Một vòng dài (m) | Vạch xuất phát lùi lên trước (m) |
|---|---|---|---|
| 1 | 36,80 | 400,00 | 0 |
| 2 | 37,92 | khoảng 407,04 | khoảng 7,04 |
| 3 | 39,14 | khoảng 414,70 | khoảng 14,70 |
| 4 | 40,36 | khoảng 422,37 | khoảng 22,37 |
| 5 | 41,58 | khoảng 430,03 | khoảng 30,03 |
| 6 | 42,80 | khoảng 437,70 | khoảng 37,70 |
| 7 | 44,02 | khoảng 445,36 | khoảng 45,36 |
| 8 | 45,24 | khoảng 453,03 | khoảng 53,03 |
Đọc bảng sẽ thấy người làn 8 đứng xuất phát gần như ở đầu đoạn thẳng đối diện, cách làn 1 hơn 50 m. Đó là vì sao ở cự ly 400 m, khán giả không biết ai đang dẫn cho tới khi các vận động viên ra khỏi khúc cua cuối: lúc đó mọi người mới chạy song song và khoảng cách thật mới hiện ra.
Cự ly 200 m, 800 m và tiếp sức so le thế nào
Cự ly 200 m chỉ chạy qua một nửa vòng tròn rồi vào đoạn thẳng về đích, nên độ so le cũng chỉ bằng một nửa: làn 2 lùi lên khoảng 3,52 m, mỗi làn sau thêm khoảng 3,83 m. Cự ly 100 m nằm trọn trên đoạn thẳng, không qua đoạn cong nào, nên mọi người đứng thẳng hàng trên cùng một vạch xuất phát. Đoạn thẳng đối diện khán đài chính thường được nối dài thêm để đủ chỗ chạy 100 m và 110 m rào.
Cự ly 800 m có cách làm khác. Người chạy chỉ đi trong làn của mình qua khúc cua đầu tiên, sau đó được phép cắt vào làn trong. Vạch xuất phát vì thế so le ít hơn cự ly 400 m, và có thêm một vạch "cắt làn" hình vòng cung ở đầu đoạn thẳng đối diện, vẽ cong sao cho người ở làn nào cắt vào cũng đi quãng như nhau tới làn trong. Từ cự ly 1.500 m trở lên, mọi người xuất phát trên một vạch cong chung, không chạy theo làn.
Tiếp sức 4 × 100 m có các vùng trao gậy kẻ trên mỗi làn, cũng so le theo khúc cua. Người nhận gậy chỉ được nhận trong vùng trao. Nhìn lên mặt đường chạy sẽ thấy nhiều lớp vạch, tam giác, ô màu khác nhau: mỗi lớp phục vụ một cự ly. Muốn biết vạch nào cho cự ly nào, đơn vị quản lý sân thường có sơ đồ đánh dấu riêng.
Chạy làn ngoài có thiệt hay lợi không
Về quãng đường, ai cũng chạy như nhau nhờ độ so le. Nhưng về cảm giác thì không. Làn ngoài có khúc cua rộng hơn, cong ít gắt hơn, người chạy giữ tốc độ dễ hơn khi vào cua. Ngược lại, làn ngoài cùng không thấy đối thủ nào phía trước suốt nửa vòng đầu, phải tự chia sức mà không có ai làm mốc. Làn trong cùng thì cua gắt nhất, chân trái phải chịu lực nhiều hơn. Vì vậy trong thi đấu, các làn giữa thường được xếp cho người có thành tích vòng loại tốt hơn.
Với người tập thể dục, điều đáng nhớ là đừng chạy vòng ở làn ngoài rồi tính mỗi vòng 400 m. Chạy mười vòng ở làn 4 là chạy khoảng 4,22 km chứ không phải 4 km; mười vòng ở làn 8 là khoảng 4,53 km. Chạy ở làn 1, sát mép trong, mới đúng 400 m mỗi vòng. Nhiều sân dành làn 1 và 2 cho người chạy nhanh, nên người đi bộ thường được nhắc đi ở làn ngoài, nhường làn trong.
Cũng nhớ rằng không phải sân trường nào có đường chạy cũng đúng 400 m. Nhiều sân trường, sân công viên có đường chạy 200 m, 250 m hoặc hình dạng tuỳ khu đất, độ so le và vạch kẻ khác hẳn bài này.
Kẻ một vòng chạy nhỏ trong sân trường theo cùng nguyên lý
Sân trường ít khi có đường chạy chuẩn, nhưng thầy cô thể dục hoàn toàn có thể kẻ một vòng chạy bằng phấn hoặc vôi theo đúng cách tính trên. Ví dụ giả định một vòng 100 m cho học sinh nhỏ:
- Chọn bán kính đoạn cong vừa với khoảng sân, ví dụ 8 m. Một vòng tròn bán kính 8 m có chu vi 2 × 3,1416 × 8 ≈ 50,27 m.
- Lấy 100 trừ 50,27 được 49,73 m, chia đôi được mỗi đoạn thẳng khoảng 24,87 m. Vòng chạy gồm hai đoạn thẳng 24,87 m và hai nửa vòng tròn bán kính 8 m.
- Đóng hai cọc làm tâm hai nửa vòng tròn, cách nhau đúng 24,87 m. Buộc một sợi dây dài 8 m vào cọc, căng dây và đi vòng để vạch nửa vòng tròn, như dùng compa khổng lồ.
- Nối hai đầu các nửa vòng tròn bằng hai đường thẳng. Nếu muốn có làn thứ hai rộng 1 m, vạch thêm một vòng với dây dài 9 m.
- Tính độ so le cho làn hai khi chạy trọn một vòng: bán kính tăng 1 m nên vòng dài thêm khoảng 6,28 m. Kẻ vạch xuất phát làn hai lên trước 6,28 m.
Mục đích là để các em hiểu vì sao đường vòng ngoài dài hơn và thấy hình học có ích, không phải để bấm giờ xếp hạng. Một hoạt động hay là cho hai nhóm đi bộ hai làn từ cùng một vạch rồi đếm bước, các em sẽ tự phát hiện ra làn ngoài cần nhiều bước hơn.
Trong lòng đường chạy chứa được gì
Lòng đường chạy tiêu chuẩn là một hình chữ nhật dài 84,39 m ghép với hai nửa hình tròn bán kính 36,5 m. Bề ngang chỗ rộng nhất là 73 m, chiều dài từ đầu này sang đầu kia khoảng 157,4 m. Một sân bóng đá cỡ 105 × 68 m đặt gọn bên trong, còn thừa chỗ ở hai đầu hình bán nguyệt để bố trí nhảy xa, nhảy cao, ném đẩy.
Đó là lý do nhiều sân vận động ở Việt Nam vừa đá bóng vừa thi điền kinh. Nhược điểm là khán đài bị đẩy ra xa sân cỏ, người xem bóng đá ngồi cách đường biên khá xa. Các sân chuyên dụng cho bóng đá bỏ đường chạy để khán đài sát mép cỏ.
Muốn kiểm một sân có đúng chuẩn 400 m không, bạn có thể đo một đoạn thẳng bằng thước dây và xem có quanh 84,4 m, đo bề rộng từ mép trong đoạn thẳng này sang mép trong đoạn thẳng kia có quanh 73 m. Đo trên sân thì nhớ chọn giờ vắng, không chiếm làn khi có người đang tập, và chú ý vận động viên ném tạ, ném đĩa ở khu vực bên trong.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chạy 400 m phải xuất phát so le?
Vì các làn ngoài có khúc cua rộng hơn nên dài hơn. Một vòng ở làn 2 dài hơn làn 1 khoảng 7 m, mỗi làn tiếp theo thêm khoảng 7,67 m. Vạch xuất phát được dời lên trước để ai cũng chạy đúng 400 m.
Mỗi làn chạy điền kinh rộng bao nhiêu?
Mỗi làn rộng 1,22 m theo chuẩn phổ biến, tính cả vạch kẻ bên phải. Vạch kẻ rộng 5 cm. Đường chạy tám làn có tổng bề rộng khoảng 9,76 m cho phần làn chạy.
Chạy một vòng ở làn ngoài cùng là bao nhiêu mét?
Ở đường chạy tám làn chuẩn, một vòng theo đường đo của làn 8 dài khoảng 453 m. Chạy mười vòng ở làn này là khoảng 4,53 km chứ không phải 4 km.
Đoạn thẳng của đường chạy 400 m dài bao nhiêu?
Mỗi đoạn thẳng dài 84,39 m, mỗi đoạn cong là nửa vòng tròn bán kính 36,5 m tính tới mép trong. Hai đoạn thẳng cộng một vòng tròn đo cách mép 30 cm ra đúng 400 m.
Chạy 100 m có xuất phát so le không?
Không. Cự ly 100 m nằm trọn trên đoạn thẳng, các làn dài bằng nhau nên mọi người đứng trên cùng một vạch. Chỉ cự ly có khúc cua chạy trong làn như 200 m, 400 m mới cần so le.
Sân bóng đá có nằm vừa trong đường chạy 400 m không?
Có. Lòng đường chạy chuẩn rộng 73 m và dài khoảng 157 m, nên sân bóng đá 105 × 68 m đặt gọn bên trong, hai đầu bán nguyệt còn chỗ cho các nội dung nhảy và ném.