Marathon dài 42,195 km, tức 26 dặm 385 yard. Con số lẻ này đến từ cự ly của Thế vận hội London năm 1908, khi đường chạy được bố trí từ khu lâu đài tới sân vận động; sau đó cự ly này được chọn làm chuẩn cho marathon trên toàn thế giới.
Trước đó, các cuộc chạy marathon chỉ dài "khoảng 40 km", lấy cảm hứng từ truyền thuyết người đưa tin chạy từ Marathon về Athens. Bài dưới đây kể ngắn gọn chuyện con số, rồi đi vào phần thực tế hơn: người ta đo một đường chạy dài 42 km chính xác ra sao, vì sao đồng hồ của bạn luôn báo dài hơn, và các cự ly phổ biến khác như 5 km, 10 km, bán marathon.
Con số 42,195 km ra đời thế nào
Truyền thuyết Hy Lạp kể rằng sau trận đánh ở Marathon, một người lính đưa tin đã chạy một mạch về Athens báo tin thắng trận rồi gục xuống. Các nhà sử học vẫn tranh luận câu chuyện ấy có thật tới đâu, nhưng nó đủ đẹp để khi Thế vận hội hiện đại đầu tiên tổ chức ở Athens năm 1896, ban tổ chức đưa vào một cuộc chạy từ Marathon về sân vận động, dài khoảng 40 km.
Trong vài kỳ Thế vận hội đầu, cự ly marathon không cố định, mỗi nơi tổ chức đo theo đường phố của mình, dao động quanh 40 km. Ở London năm 1908, đường chạy được kéo từ khu lâu đài Windsor tới sân vận động, kết thúc trước khu khán đài hoàng gia, và tổng chiều dài là 26 dặm 385 yard. Đổi sang mét: 26 dặm Anh là khoảng 41.843 m, 385 yard là khoảng 352 m, cộng lại ra 42.195 m.
Cự ly này về sau được liên đoàn điền kinh quốc tế chọn làm chuẩn chính thức cho marathon. Vì vậy ngày nay một cuộc chạy chỉ được gọi là marathon đúng nghĩa khi dài 42,195 km. Những cuộc chạy dài hơn được gọi chung là siêu marathon, còn ngắn hơn thì gọi theo đúng cự ly của nó.
Các cự ly chạy đường trường hay gặp
Ngoài marathon, các giải chạy phong trào ở Việt Nam và thế giới thường có những cự ly dưới đây. Tên gọi tiếng Anh hay dùng được ghi kèm vì trên giấy đăng ký người ta vẫn viết như vậy.
| Cự ly | Tên thường gọi | Đổi ra dặm (khoảng) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 5 km | 5K | 3,1 dặm | Cự ly nhập môn, hay có ở giải gia đình |
| 10 km | 10K | 6,2 dặm | Phổ biến nhất trong giải phong trào |
| 21,0975 km | Bán marathon, half marathon | 13,1 dặm | Đúng một nửa marathon |
| 42,195 km | Marathon, full marathon | 26,2 dặm | Cự ly chuẩn từ năm 1908 |
| Trên 42,195 km | Siêu marathon, ultra | tuỳ giải | Thường 50 km, 100 km hoặc tính theo giờ |
| Dài, ngắn tuỳ địa hình | Chạy địa hình, trail | tuỳ giải | Ghi cả độ dài và tổng độ cao leo dốc |
Với chạy địa hình, chỉ con số chiều dài là chưa đủ. Một đường 20 km trên núi leo tổng cộng 1.500 m có thể mất thời gian gấp đôi một đường 20 km trên phố bằng phẳng. Vì thế ban tổ chức các giải chạy núi luôn công bố thêm tổng độ cao leo, và người chạy so độ khó bằng cả hai con số.
Người ta đo một đường marathon chính xác bằng cách nào
Đường chạy trên phố không phải đường thẳng, có cua, có vòng xuyến, có cầu. Để chứng nhận một đường dài đúng 42,195 km, người đo thường làm theo trình tự sau:
- Hiệu chỉnh một chiếc xe đạp có gắn bộ đếm vòng quay bánh trước trên một đoạn đường thẳng đã đo chính xác bằng thước thép, thường dài vài trăm mét. Đạp qua lại nhiều lần để biết mỗi mét ứng với bao nhiêu vạch đếm.
- Đạp theo đường ngắn nhất mà một người chạy có thể đi: cắt sát các khúc cua, cách mép đường khoảng 30 cm, đi chéo qua đường khi đường cong đổi chiều. Đây là đường đo, không phải đường giữa lòng đường.
- Cộng thêm một khoảng dự phòng nhỏ, phổ biến là 1 phần nghìn, tức 42 m cho cả marathon. Khoảng này để chắc chắn đường không bị ngắn hơn chuẩn do sai số đo.
- Đạp lại lần thứ hai, thường bởi một người khác hoặc cùng người vào lúc khác, rồi so hai kết quả. Hai lần khớp trong phạm vi cho phép mới được công nhận.
- Hiệu chỉnh lại xe đạp trên đoạn chuẩn sau khi đo xong, vì nhiệt độ làm áp suất lốp đổi, chu vi bánh xe đổi theo.
Cách đo này nghe thủ công nhưng chính xác hơn định vị vệ tinh rất nhiều. Một bánh xe đạp được hiệu chỉnh tốt cho sai số chỉ vài mét trên cả quãng 42 km, trong khi định vị trên đồng hồ dễ sai hàng trăm mét ở đoạn nhiều nhà cao tầng hoặc dưới tán cây.
Vì sao đồng hồ báo bạn chạy hơn 42,195 km
Rất nhiều người chạy xong marathon nhìn đồng hồ thấy 42,5 km, có khi 43 km, rồi nghĩ ban tổ chức đo sai. Phần lớn trường hợp, đường đo không sai. Lý do nằm ở hai chỗ.
Thứ nhất, đường đo là đường ngắn nhất có thể, cắt sát mọi khúc cua. Người chạy thật thì đi giữa đám đông, ôm cua rộng, tạt vào bàn nước, vượt người khác theo đường chéo. Mỗi chỗ chỉ thêm vài mét, nhưng qua hàng trăm khúc cua và chỗ tránh người, tổng cộng có thể thêm vài trăm mét. Đó là quãng đường bạn thật sự chạy, dài hơn cự ly chính thức.
Thứ hai, định vị vệ tinh ghi vị trí theo từng nhịp, rồi nối các điểm lại. Khi tín hiệu dội qua các toà nhà cao, điểm ghi bị lệch sang hai bên, đường nối thành răng cưa và dài ra. Chạy dưới hầm, qua cầu có giàn thép, dưới tán cây rậm cũng gây ra sai số tương tự. Vì vậy khi so thành tích, người ta dùng cự ly chính thức của đường, không dùng số trên đồng hồ.
Một mẹo nhỏ để chạy gần với đường đo hơn: ở các đoạn cua liên tiếp, hãy nhìn trước xem khúc cua tiếp theo rẽ về phía nào và đi dần sang phía đó, thay vì bám giữa đường. Dĩ nhiên, an toàn và tôn trọng người chạy bên cạnh vẫn quan trọng hơn vài mét.
Đổi tốc độ chạy ra thời gian về đích
Người chạy hay nói tốc độ theo "phút mỗi cây số". Nhân tốc độ với cự ly là ra thời gian dự kiến, chưa tính dừng nghỉ. Bảng tính sẵn để bạn ước lượng:
| Tốc độ | 5 km | 10 km | Bán marathon | Marathon |
|---|---|---|---|---|
| 5 phút/km | 25 phút | 50 phút | khoảng 1 giờ 46 phút | khoảng 3 giờ 31 phút |
| 6 phút/km | 30 phút | 1 giờ | khoảng 2 giờ 7 phút | khoảng 4 giờ 13 phút |
| 7 phút/km | 35 phút | 1 giờ 10 phút | khoảng 2 giờ 28 phút | khoảng 4 giờ 55 phút |
| 8 phút/km | 40 phút | 1 giờ 20 phút | khoảng 2 giờ 49 phút | khoảng 5 giờ 38 phút |
Cách tính tay: lấy 42,195 nhân số phút mỗi cây số. Ví dụ 6 phút nhân 42,195 được khoảng 253 phút, tức 4 giờ 13 phút. Muốn biết cần chạy nhanh cỡ nào để về trong một giờ nhất định, làm ngược lại: 4 giờ là 240 phút, chia 42,195 được khoảng 5,69 phút, tức chừng 5 phút 41 giây mỗi cây số.
Thời gian giới hạn của mỗi giải khác nhau, ban tổ chức ghi rõ trong điều lệ. Người mới bắt đầu nên tập tăng dần từ cự ly ngắn, nếu có bệnh nền nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi đăng ký cự ly dài.
Cột cây số và trạm nước được đặt theo chiều dài thế nào
Trên đường chạy giải, cứ mỗi cây số thường có một mốc đánh dấu, ở các giải lớn có thêm mốc theo dặm. Những mốc này được đặt theo chính đường đo bằng xe đạp đã nói ở trên, nên chúng cho biết bạn đã đi bao nhiêu trên đường chuẩn, không phải trên đồng hồ của bạn. Nếu đồng hồ báo 10,2 km khi bạn vừa qua mốc 10, hãy tin cái mốc.
Nhiều người chạy tận dụng các mốc này để giữ tốc độ đều. Mỗi khi qua một mốc, nhìn đồng hồ bấm giờ và so với thời gian dự kiến, thay vì nhìn số tốc độ tức thời nhảy liên tục. Cách này đặc biệt có ích ở nửa sau, khi chân mỏi và cảm giác tốc độ dễ đánh lừa.
Trạm nước thường đặt cách nhau vài cây số, mật độ dày hơn ở nửa sau và khi trời nóng; khoảng cách cụ thể mỗi giải một khác và được ghi trong sơ đồ đường chạy. Biết trạm kế tiếp cách bao xa giúp bạn chia nước mang theo hợp lý. Ở những giải chạy địa hình, khoảng cách giữa các trạm có thể tới hơn mười cây số, người chạy phải tự mang nước theo quy định bắt buộc của ban tổ chức.
Với người tự chạy dài một mình, cách tương tự vẫn dùng được: chọn trước một vòng đường quen có độ dài biết rõ, ví dụ quanh hồ, đo một lần bằng bánh xe đo hoặc bằng nhiều lần đo trên bản đồ, rồi đếm vòng.
Những con số khác về chiều dài trong chạy bộ
Một vòng sân vận động. Đường chạy tiêu chuẩn dài 400 m ở làn trong cùng, nên 10 km tương đương 25 vòng. Marathon trên sân sẽ là khoảng 105,5 vòng, một con số cho thấy vì sao không ai thi marathon trên sân.
Cự ly 10.000 m trên sân. Đây là cự ly điền kinh trên đường chạy, khác với 10 km đường phố: đường sân được đo chính xác tuyệt đối, phẳng và không có gió ngược, nên thành tích hai loại không so trực tiếp được.
Đường chạy có điểm xuất phát và đích cách xa nhau. Đường đi một chiều có thể được hưởng gió xuôi hoặc dốc xuống, vì vậy với các kỷ lục chính thức có quy định riêng về khoảng cách thẳng giữa điểm đầu và điểm cuối cũng như độ chênh cao cho phép.
Chạy trên máy. Máy chạy tính quãng đường theo vòng quay của băng tải, phụ thuộc vào cách máy được hiệu chỉnh. Con số trên máy chỉ để tham khảo, có thể lệch vài phần trăm so với chạy ngoài đường.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao marathon dài 42,195 km?
Vì Thế vận hội London năm 1908 bố trí đường chạy dài 26 dặm 385 yard, đổi ra đúng 42,195 km. Cự ly này sau đó được liên đoàn điền kinh quốc tế chọn làm chuẩn chính thức cho mọi cuộc thi marathon.
Half marathon bao nhiêu km?
Bán marathon, hay half marathon, dài 21,0975 km, đúng bằng một nửa marathon. Trên giấy đăng ký giải phong trào thường ghi gọn là 21 km hoặc 21K. Đổi ra dặm khoảng 13,1 dặm, và ở tốc độ 6 phút mỗi cây số thì mất chừng 2 giờ 7 phút.
Vì sao đồng hồ báo chạy marathon dài hơn 42 km?
Đường chính thức được đo theo lối ngắn nhất, cắt sát mọi khúc cua, còn người chạy thường đi rộng hơn và tránh người. Định vị vệ tinh còn bị lệch khi qua nhà cao tầng, nên số trên đồng hồ thường dài hơn vài trăm mét.
Chạy marathon với tốc độ 6 phút mỗi km mất bao lâu?
Lấy 42,195 nhân 6 được khoảng 253 phút, tức chừng 4 giờ 13 phút nếu giữ đều tốc độ và không dừng. Thời gian thực tế thường dài hơn vì có đoạn đi bộ, uống nước.
Đường chạy marathon được đo bằng gì?
Người ta thường đo bằng xe đạp gắn bộ đếm vòng quay bánh trước, đã hiệu chỉnh trên đoạn chuẩn đo bằng thước thép. Người đo đạp theo lối ngắn nhất và cộng thêm một khoảng dự phòng nhỏ để đường không bị ngắn.
Chạy bao nhiêu km thì gọi là siêu marathon?
Mọi cuộc chạy dài hơn 42,195 km đều được gọi chung là siêu marathon. Các cự ly hay gặp là 50 km, 100 km hoặc chạy theo thời gian như 12 giờ, 24 giờ, tuỳ điều lệ từng giải.