Ống nước phi 21 là ống có đường kính ngoài khoảng 21 mm và thường được xem là cỡ 1/2 inch; phi 27 tương ứng cỡ 3/4 inch, phi 34 tương ứng cỡ 1 inch. Con số "phi" là đường kính ngoài đo bằng milimét, còn con số inch là cỡ danh nghĩa, một cái tên quy ước chứ không phải số đo, nên 1/2 inch không bằng 12,7 mm.
Ngoài ra ống chịu nhiệt hàn nhiệt và ống nhựa mềm lại dùng dãy phi khác như 20, 25, 32, không trùng với dãy 21, 27, 34. Hiểu ba lớp tên gọi này giúp bạn mua đúng ống, đúng phụ kiện ngay lần đầu, khỏi phải chạy ra cửa hàng hai ba lượt.
Phi là gì và vì sao cỡ ống có hai cách gọi
Chữ phi đến từ ký hiệu Ø trên bản vẽ kỹ thuật, dùng để chỉ đường kính. Trong nghề nước ở Việt Nam, "ống phi 21" được hiểu là ống có đường kính ngoài khoảng 21 mm. Thợ chọn đường kính ngoài làm tên vì đó là con số đo được dễ nhất và cũng là con số quyết định ống có lọt vào đầu nối, co, tê hay không.
Song song, ống thép và phụ kiện ren lại gọi theo cỡ danh nghĩa tính bằng inch: 1/2″, 3/4″, 1″, hoặc theo ký hiệu DN như DN15, DN20, DN25, trong đó con số sau DN gần với milimét danh nghĩa. Đây là hệ tên gọi quốc tế, có mặt trên van, vòi, đồng hồ nước, máy bơm, đầu ren.
Hai hệ tồn tại cùng lúc vì mỗi hệ phục vụ một việc. Thợ cầm ống nhựa trong tay thì nói phi cho nhanh. Khi ống phải nối với một thiết bị có ren, ví dụ vòi nước hay van, thì phải biết đầu ren cỡ bao nhiêu inch. Một người thợ giỏi chuyển qua lại giữa hai cách gọi gần như không cần nghĩ; người mới thì hay nhầm ở đúng chỗ này.
Điều quan trọng nhất cần nhớ: số inch trên ống và ren là tên cỡ. Đừng nhân nó với 25,4 để ra đường kính. Ống "1/2 inch" có đường kính ngoài khoảng 21 mm, gần gấp rưỡi 12,7 mm.
Bảng đối chiếu phi, inch và DN thường gặp
Bảng dưới là tương ứng phổ biến giữa ống gọi theo phi ngoài (dãy ống nhựa cứng và ống thép), cỡ danh nghĩa inch và ký hiệu DN. Đây là quy ước thường gặp trên thị trường; mỗi nhà sản xuất có thể ghi khác chút ít, nên khi lắp hệ thống quan trọng hãy đối chiếu thông số của chính hãng ống bạn dùng.
| Phi ngoài (mm) | Cỡ danh nghĩa inch | Ký hiệu DN | Hay dùng cho |
|---|---|---|---|
| 21 | 1/2″ | DN15 | nhánh vào vòi, lavabo, bồn cầu |
| 27 | 3/4″ | DN20 | nhánh chính trong nhà nhỏ |
| 34 | 1″ | DN25 | ống chính, ống lên bồn |
| 42 | 1-1/4″ | DN32 | ống chính tầng, ống bơm |
| 48 hoặc 49 | 1-1/2″ | DN40 | ống thoát nhỏ, ống bơm |
| 60 | 2″ | DN50 | ống thoát lavabo, ống cấp lớn |
| 75 hoặc 76 | 2-1/2″ | DN65 | ống thoát sàn |
| 90 | 3″ | DN80 | ống thoát, ống đứng |
| 114 | 4″ | DN100 | ống thoát bồn cầu, ống đứng chính |
Bảng cho thấy quy luật: cỡ inch tăng thì phi tăng nhưng không theo tỉ lệ 25,4. Đó là dấu hiệu rõ nhất cho thấy inch ở đây chỉ là tên.
Ống thoát nước gọi theo phi lớn như 60, 90, 114 thường là ống nhựa cứng thành mỏng hơn ống cấp nước áp lực cùng phi. Hai loại cùng tên phi nhưng không thay thế cho nhau được trong mọi trường hợp, vì độ dày thành và khả năng chịu áp khác nhau.
Vì sao ống 1/2 inch lại to 21 mm
Cách giải thích phổ biến là cỡ inch danh nghĩa ra đời từ thời ống thép thành rất dày, khi con số inch gần với đường kính lòng ống. Về sau vật liệu tốt hơn, thành ống mỏng đi để nhẹ và rẻ hơn. Người ta giữ nguyên đường kính ngoài để ren và phụ kiện cũ vẫn lắp được, nên lòng ống to ra, còn cái tên vẫn giữ như cũ.
Kết quả là ngày nay, con số inch không còn khớp với đường kính ngoài lẫn đường kính trong. Nó chỉ còn là một nhãn chung để mọi nhà sản xuất làm ra ống và phụ kiện vừa với nhau. Hiểu được điều này, bạn sẽ thôi thắc mắc vì sao đo ống "1 inch" bằng thước lại ra hơn 33 mm.
Một hệ quả thực tế: hai ống cùng cỡ danh nghĩa, cùng phi ngoài nhưng khác cấp chịu áp sẽ có độ dày thành khác nhau, tức lòng ống khác nhau. Ống dày hơn chịu áp cao hơn nhưng lòng nhỏ hơn, nước chảy qua ít hơn một chút ở cùng áp lực. Khi người bán hỏi "loại mấy ly, chịu áp bao nhiêu", đó là họ đang hỏi về độ dày thành, không phải về phi.
Các ống đồng dẫn gas lạnh cho máy điều hoà lại là ngoại lệ đáng chú ý: chúng thường gọi theo inch phân số như 1/4″, 3/8″, và ở đây con số đó gần với đường kính ngoài thật, khoảng 6,35 mm và 9,53 mm. Việc lắp đặt và nạp gas điều hoà là việc của thợ có chuyên môn; bài này chỉ nêu để thấy cùng chữ inch mà mỗi ngành một cách dùng.
Ống hàn nhiệt và ống mềm: dãy phi 20, 25, 32
Một dãy số khác. Ống nhựa chịu nhiệt nối bằng máy hàn nhiệt và nhiều loại ống nhựa mềm dùng dãy phi 20, 25, 32, 40, 50, 63. Các số này cũng là đường kính ngoài theo milimét, nhưng là một dãy chuẩn khác với dãy 21, 27, 34 của ống nhựa cứng.
Tương ứng gần đúng với inch. Trên thực tế, phi 20 thường được dùng ở vị trí tương ứng cỡ 1/2″, phi 25 tương ứng 3/4″, phi 32 tương ứng 1″. Đầu nối chuyển từ ống hàn nhiệt sang ren thường ghi kiểu "20 ren ngoài 1/2″", tức một đầu cho ống phi 20, một đầu ren cỡ 1/2 inch.
Không nối thẳng với dãy 21, 27. Ống phi 20 không lọt khít vào đầu nối phi 21, và ống phi 21 không vào được đầu hàn phi 20. Muốn chuyển giữa hai dãy phải đi qua phụ kiện chuyển hoặc qua đoạn ren. Đây là lỗi hay gặp khi sửa nhà cũ dùng ống nhựa cứng mà mua vật tư theo hệ ống hàn nhiệt.
Ống luồn dây điện cũng gọi phi. Ống nhựa luồn dây điện gọi phi 16, 20, 25, 32 theo đường kính ngoài. Chúng không phải ống nước và không chịu áp, dù cùng con số phi. Đi dây điện trong nhà nên để thợ điện có chuyên môn làm theo quy chuẩn hiện hành.
Tự đo phi ống bằng thước dây hoặc thước kẹp
Nếu ống đã lắp trong tường, không đọc được chữ in trên thân, bạn vẫn đo được phi. Có thước kẹp thì kẹp thẳng đường kính ngoài. Không có thì quấn thước dây một vòng sát quanh ống, đọc chu vi, rồi chia cho khoảng 3,14.
| Chu vi đo được (mm) | Chia 3,14 ra khoảng | Nhiều khả năng là ống |
|---|---|---|
| 63–66 | 20–21 | phi 20 hàn nhiệt hoặc phi 21 nhựa cứng |
| 78–85 | 25–27 | phi 25 hoặc phi 27 |
| 100–107 | 32–34 | phi 32 hoặc phi 34 |
| 132 | 42 | phi 42 |
| 151–154 | 48–49 | phi 48 hoặc 49 |
| 188–189 | 60 | phi 60 |
| 283 | 90 | phi 90 |
| 358 | 114 | phi 114 |
Vì hai dãy phi 20 và 21, 25 và 27 rất gần nhau, phép đo chu vi bằng thước dây có thể không đủ để phân biệt chắc. Lúc đó hãy nhìn thêm vật liệu: ống nhựa cứng màu xám hoặc trắng nối bằng keo dán, hay ống chịu nhiệt nối bằng mối hàn nóng chảy. Kiểu nối nói lên dãy phi rõ hơn mọi thước đo.
Khi đo bằng thước dây, kéo thước sát vừa phải, không xoắn, đọc ở chỗ đầu thước gặp lại vạch. Đo hai lần ở hai vị trí khác nhau trên ống để tránh chỗ ống bị bóp méo.
Sai lầm hay gặp khi gọi cỡ ống
Đổi cỡ inch ra milimét rồi đi mua. Người tính 1/2 inch bằng 12,7 mm rồi tìm ống phi 13 sẽ không thấy, hoặc mua nhầm ống luồn dây cỡ nhỏ. Cỡ inch của ống chỉ tra theo bảng đối chiếu, không nhân 25,4.
Chỉ nói "ống nửa inch" mà không nói vật liệu. Câu này có thể ứng với ống nhựa cứng phi 21, ống hàn nhiệt phi 20, ống thép ren hay ống mềm. Thiếu vật liệu và kiểu nối là người bán phải đoán, và đoán thì có lúc sai.
Nhầm ống thoát với ống cấp. Cùng phi 60 hay phi 90, ống thoát thành mỏng không thay được ống cấp nước chịu áp. Ngược lại, dùng ống cấp làm ống thoát thì tốn kém không cần thiết. Hỏi rõ cấp chịu áp khi mua.
Quên phần ống lọt vào đầu nối. Khi tính chiều dài đoạn ống cần cắt giữa hai phụ kiện, phải cộng thêm phần ống cắm sâu vào mỗi đầu nối. Bỏ quên phần này, đoạn ống sẽ hụt và mối nối không đủ sâu, dễ rò.
Mua phụ kiện ống cho vừa ngay lần đầu
Phần lớn chuyện mua sai co, tê, măng sông, van đến từ việc chỉ nói "ống nửa inch" mà không nói loại ống. Mang đủ thông tin sau ra cửa hàng.
- Chụp ảnh chữ in trên thân ống nếu còn đọc được; trên đó thường có phi, độ dày thành, cấp chịu áp.
- Ghi phi ngoài đo được và kiểu nối: dán keo, hàn nhiệt, ren hay khớp nối nhanh.
- Nếu cần nối với thiết bị có ren như vòi, van, đồng hồ, ghi cỡ ren inch của thiết bị và ren trong hay ren ngoài.
- Cắt một mẩu ống cũ hoặc tháo một phụ kiện cũ mang theo làm mẫu nếu được; so tận tay là chắc nhất.
- Mua dư một hai phụ kiện nhỏ cho những chỗ nối dễ hỏng, để không phải đi lại giữa chừng.
- Khoá van tổng, xả áp trước khi tháo bất cứ đoạn ống nào. Đường ống nước nóng, ống gas, ống trong tường chịu lực nên để thợ có chuyên môn làm.
Câu nói mẫu gửi cửa hàng: "Ống nhựa cứng phi 27, nối dán keo, cần một co 90 độ và một đầu chuyển ren ngoài 3/4 inch để lắp van". Một câu đủ ba thông tin phi, kiểu nối và cỡ ren là người bán lấy đúng hàng ngay.
Câu hỏi thường gặp
Ống phi 21 là bao nhiêu inch?
Ống phi 21 thường tương ứng cỡ danh nghĩa 1/2 inch, ký hiệu DN15. Con số 1/2 inch là tên cỡ, không phải đường kính đo được; đường kính ngoài thật khoảng 21 mm. Ống phi 27 tương ứng 3/4 inch, phi 34 tương ứng 1 inch.
Phi trong ống nước là đường kính trong hay ngoài?
Trong cách gọi phổ biến ở Việt Nam, phi là đường kính ngoài tính bằng milimét. Đường kính trong phụ thuộc độ dày thành ống, nên cùng một phi, ống chịu áp cao hơn sẽ có lòng nhỏ hơn. Muốn biết lòng ống, xem thông số độ dày in trên thân ống.
Ống phi 20 và phi 21 có lắp lẫn được không?
Không lắp thẳng được. Phi 20 thường thuộc dãy ống hàn nhiệt hoặc ống mềm, phi 21 thuộc dãy ống nhựa cứng dán keo. Hai đường kính chênh nhau khoảng một milimét, đủ để không vừa đầu nối. Muốn chuyển giữa hai loại phải qua phụ kiện chuyển hoặc qua đoạn ren.
DN15 là gì?
DN15 là ký hiệu cỡ danh nghĩa của ống và phụ kiện, tương ứng cỡ 1/2 inch, hay gặp ở ống phi 21. Số sau DN gần với milimét danh nghĩa nhưng cũng là tên cỡ, không phải số đo chính xác. DN20 tương ứng 3/4 inch, DN25 tương ứng 1 inch.
Làm sao đo phi ống khi không có thước kẹp?
Quấn thước dây một vòng sát quanh ống, đọc chu vi rồi chia cho khoảng 3,14 để ra đường kính. Ví dụ chu vi khoảng 85 mm thì đường kính khoảng 27 mm, nhiều khả năng là ống phi 27. Đo hai chỗ để tránh chỗ ống bị méo.
Thép phi 10 có giống ống phi không?
Cùng chữ phi nhưng là hai thứ khác nhau. Thép phi 10 là thanh thép tròn đặc có đường kính danh nghĩa 10 mm dùng trong xây dựng; ống phi là ống rỗng gọi theo đường kính ngoài. Chữ phi chỉ có nghĩa chung là đường kính.