ChieuDai.comChiều Dài
Kích thước chuẩn hay gặp

Khổ đường ray tàu hoả: đường ray khổ mét và khổ tiêu chuẩn khác ra sao

Khổ đường ray là khoảng cách giữa mặt trong hai thanh ray: khổ tiêu chuẩn 1.435 mm, khổ mét 1.000 mm như tuyến Bắc – Nam. Vì sao có nhiều khổ và hai khổ gặp nhau ra sao.

Two parallel steel railway tracks curving through green rice fields in northern Vietnam, wooden and concrete sleepers in the foreground, misty hills behind, no train present

Khổ đường ray là khoảng cách giữa mặt trong của hai thanh ray. Khổ tiêu chuẩn phổ biến nhất thế giới là 1.435 mm; khổ mét rộng 1.000 mm, là khổ của tuyến đường sắt Bắc – Nam ở Việt Nam. Ngoài ra còn các khổ rộng hơn như 1.520 mm, 1.676 mm và khổ hẹp như 1.067 mm.

Tàu chỉ chạy được trên đúng khổ ray của nó, nên hai mạng đường sắt khác khổ không nối thẳng vào nhau được. Ở Việt Nam, đường sắt đô thị Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh dùng khổ tiêu chuẩn, trong khi phần lớn mạng đường sắt quốc gia là khổ mét. Bài dưới đây giải thích khổ ray được đo ở đâu, vì sao thế giới không thống nhất một khổ và những chỗ hai khổ gặp nhau xử lý thế nào.

Khổ ray đo ở đâu cho đúng

Nhìn mặt cắt ngang, thanh ray có hình chữ I biến dạng: phần đế rộng nằm trên tà vẹt, phần thân mỏng và phần đầu tròn trịa ở trên cùng, nơi bánh xe lăn. Bánh xe tàu không phẳng mà có một gờ nhô ra ở phía trong, gọi là gờ bánh. Gờ này tì vào mặt trong của đầu ray, giữ cho tàu không trượt khỏi đường. Vì thế điều quan trọng nhất là khoảng cách giữa hai mặt trong của đầu ray, nơi gờ bánh làm việc.

Khổ ray được đo đúng ở đó: từ mặt trong đầu ray bên này sang mặt trong đầu ray bên kia, tại một điểm thấp hơn đỉnh ray một khoảng nhỏ do từng hệ thống quy định, thường cỡ hơn một xăng-ti-mét. Không đo ở đỉnh ray vì đỉnh ray bo tròn, mép trên lại mòn dần theo thời gian. Không đo từ tim ray này sang tim ray kia, vì đó là con số khác, lớn hơn khổ ray chừng một bề rộng đầu ray.

Người bảo dưỡng đường sắt dùng thước đo khổ chuyên dụng, đặt vắt ngang hai ray, đọc độ lệch so với khổ danh nghĩa. Sai lệch cho phép chỉ vài milimét; khổ rộng quá thì bánh có thể rơi vào giữa hai ray, hẹp quá thì gờ bánh bị kẹt, cả hai đều nguy hiểm. Ở những đoạn cong gắt, khổ ray đôi khi được nới rộng thêm một chút có chủ đích để toa xe dài vào cua không bị kẹt.

Các khổ ray hay gặp trên thế giới

Bảng ghi theo khổ danh nghĩa phổ biến. Một nước có thể dùng nhiều khổ cho các tuyến khác nhau, nhất là giữa đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị và các tuyến đường mỏ, đồn điền.

Tên gọiKhổ (mm)Nơi dùng nhiều
Khổ rộng Ấn Độ1.676Ấn Độ, Pakistan, một phần Nam Mỹ
Khổ rộng bán đảo Iberia1.668Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha (mạng cũ)
Khổ rộng Nga1.520Nga và nhiều nước thuộc Liên Xô cũ
Khổ tiêu chuẩn1.435Phần lớn châu Âu, Bắc Mỹ, Trung Quốc, đường sắt tốc độ cao nhiều nước, đường sắt đô thị
Khổ hẹp 1.0671.067Mạng thông thường ở Nhật Bản, Indonesia, Nam Phi, Úc (một phần)
Khổ mét1.000Việt Nam, Thái Lan, Malaysia, Myanmar, Campuchia
Khổ rất hẹpkhoảng 600–762Đường lên núi, đường mỏ, đồn điền, tuyến du lịch

Khổ tiêu chuẩn chiếm phần lớn tổng chiều dài đường sắt thế giới. Con số 1.435 mm là 4 feet 8,5 inch, nghe rất lẻ vì nó sinh ra từ các đường goòng chở than ở Anh, sau đó được những tuyến đường sắt đầu tiên ở đây dùng và lan ra theo các công ty xây đường sắt. Có một câu chuyện lan truyền rộng rãi cho rằng khổ này bắt nguồn từ bề rộng xe ngựa La Mã; câu chuyện ấy hấp dẫn nhưng không có bằng chứng rõ ràng, nên nên coi là giai thoại.

Đường sắt khổ mét ở Việt Nam

Tuyến đường sắt Bắc – Nam dài khoảng 1.700 km và phần lớn mạng đường sắt quốc gia dùng khổ mét, tức hai mặt trong ray cách nhau 1.000 mm. Khổ này được xây từ thời Pháp thuộc, cùng kiểu với nhiều nước Đông Nam Á. Ưu điểm của khổ hẹp là rẻ hơn khi xây: nền đường hẹp hơn, tà vẹt ngắn hơn, đường cong có thể gắt hơn để men theo sườn núi, đèo dốc, hợp với địa hình nhiều núi và ngân sách hạn hẹp thời đó.

Nhược điểm cũng rõ. Khổ hẹp thì toa xe hẹp, trọng tâm phải thấp, tốc độ an toàn bị giới hạn, sức chở của mỗi chuyến kém hơn khổ tiêu chuẩn. Đó là một trong những lý do các dự án đường sắt mới như đường sắt đô thị và các tuyến tốc độ cao được quy hoạch dùng khổ 1.435 mm.

Ở phía Bắc, một số đoạn có đường lồng, tức ba thanh ray đặt trên cùng tà vẹt. Một thanh ray dùng chung, hai thanh còn lại cách thanh chung 1.000 mm và 1.435 mm, cho phép cả tàu khổ mét và tàu khổ tiêu chuẩn chạy trên cùng một nền đường. Nếu đứng ở nơi an toàn nhìn một đoạn đường lồng, bạn sẽ thấy rõ ba thanh ray song song với hai khoảng cách khác nhau.

Hai khổ ray gặp nhau thì xử lý thế nào

Chuyển tải hàng. Cách đơn giản nhất là bốc hàng từ toa khổ này sang toa khổ kia ở ga biên giới. Tốn công, tốn thời gian, nhưng không cần thiết bị đặc biệt. Container giúp việc này nhanh hơn nhiều vì chỉ cần cẩu nguyên thùng.

Thay giá chuyển hướng. Mỗi toa xe đặt trên hai cụm bánh gọi là giá chuyển hướng. Ở một số ga biên giới, người ta nâng thân toa lên, rút giá chuyển hướng khổ cũ ra và lắp giá khổ mới vào, khách có thể ngồi nguyên trên tàu.

Trục bánh đổi khổ. Có loại toa được chế tạo với bánh xe trượt được trên trục. Khi đi qua một đoạn ray đặc biệt với tốc độ chậm, bánh tự dịch ra hoặc vào cho vừa khổ mới, không phải dừng lâu. Cách này đắt nhưng tiện cho tuyến khách chạy qua lại thường xuyên.

Đường lồng. Như đã nói, đặt thêm thanh ray thứ ba để hai khổ cùng chạy. Ghi chuyển đường ở đường lồng phức tạp hơn đường thường nhiều.

Khổ ray rộng hay hẹp thì tốt hơn

Không có khổ nào tốt nhất cho mọi nơi. Khổ rộng cho phép toa xe rộng, ổn định hơn ở tốc độ cao và chở nặng hơn, nhưng tốn đất, tốn vật liệu, cần bán kính cong lớn. Khổ hẹp rẻ, linh hoạt ở vùng núi, nhưng giới hạn tốc độ và tải trọng. Khổ tiêu chuẩn nằm ở giữa, và lợi thế lớn nhất của nó không nằm ở kỹ thuật mà ở chỗ có nhiều người dùng: đầu máy, toa xe, linh kiện, tiêu chuẩn kỹ thuật cho khổ này nhiều nhất, dễ mua, dễ nối mạng với nước láng giềng.

Một chi tiết thú vị là đường sắt tốc độ cao ở Nhật Bản dùng khổ tiêu chuẩn 1.435 mm, trong khi mạng đường sắt thông thường của họ dùng khổ 1.067 mm. Tàu nhanh và tàu thường chạy trên hai mạng riêng. Đây là ví dụ cho thấy một nước có thể chủ động dùng hai khổ khác nhau cho hai mục đích khác nhau.

Khổ ray cũng ảnh hưởng tới đường sắt đô thị. Các tuyến metro dùng khổ tiêu chuẩn để có thể mua toa xe, thiết bị theo chuẩn chung; toa metro rộng gần 3 m, rộng hơn hẳn khổ ray nhờ phần thân nhô ra hai bên bánh xe.

Những chiều dài khác trên một tuyến đường sắt

Khổ ray chỉ là một trong nhiều chiều dài được chuẩn hoá trên đường sắt. Thanh ray đời cũ được cán thành từng đoạn ngắn, phổ biến khoảng 12,5 m hoặc 25 m, nối với nhau bằng bản nối bắt bu lông. Giữa hai đầu ray chừa một khe nhỏ vài milimét để thép giãn ra khi trời nóng mà không bị cong vênh. Tiếng "tạch tạch" đều đặn khi ngồi trên tàu chính là bánh xe lăn qua những khe ấy; đếm số tiếng trong một phút và biết chiều dài mỗi thanh ray, bạn ước được tốc độ tàu.

Các tuyến hiện đại dùng ray hàn liền, hàn nối các thanh thành những đoạn dài hàng trăm mét tới hàng cây số, không còn khe. Ray được kéo căng và neo chặt vào tà vẹt để lực giãn nở do nhiệt bị giữ lại trong thép. Tàu chạy êm hơn, ít mòn bánh hơn, nhưng việc lắp đặt và bảo dưỡng đòi hỏi tính toán nhiệt độ kỹ lưỡng.

Tà vẹt, thanh ngang đỡ ray, cũng được đặt theo khoảng cách quy định, thường cỡ hơn nửa mét giữa hai tà vẹt liền nhau, tuỳ loại đường và tải trọng. Ngoài ra còn khổ giới hạn, tức "đường bao" mà không vật nào được nhô vào: cột điện, mái ga, vách hầm đều phải nằm ngoài khung này để toa xe đi qua an toàn. Đường khổ hẹp có khổ giới hạn nhỏ hơn, nên toa khổ tiêu chuẩn dù có đặt được lên ray cũng có thể không lọt qua hầm của tuyến khổ hẹp.

Muốn tự quan sát khổ ray thì nhớ an toàn

Khổ ray là một chủ đề hay để cùng trẻ lớn tìm hiểu, nhưng đường sắt đang khai thác không phải chỗ để đo đạc hay chụp ảnh. Tàu hoả không thể dừng gấp, quãng phanh của một đoàn tàu có thể tới hàng trăm mét; tiếng tàu ở xa nghe nhỏ hơn bạn tưởng, và ở đoạn cong, tàu xuất hiện rất bất ngờ. Không đi bộ dọc đường ray, không ngồi trên ray, không đặt vật lên ray, và chỉ băng qua tại nơi có đường ngang cho phép.

Muốn nhìn kỹ khổ ray, hãy chọn những chỗ đã ngừng khai thác và được phép tham quan, như đường ray trưng bày ở bảo tàng, ga cũ đã thành điểm du lịch, hoặc quan sát từ sân ga khi không có tàu ra vào và đứng sau vạch an toàn. Với đường sắt đô thị, đường ray nằm trên cao hoặc dưới hầm, khu vực ray hoàn toàn cấm vào; quan sát qua cửa kính đầu tàu là đủ thấy khổ ray.

Nếu chỉ cần con số, bạn có thể ước khổ ray qua ảnh bằng cách so với vật quen thuộc trong khung hình, như chiều dài một tà vẹt bê tông. Còn số đo chính xác và tình trạng khổ ray của từng tuyến là việc của cơ quan quản lý đường sắt, được kiểm định định kỳ theo quy chuẩn hiện hành.

Câu hỏi thường gặp

Khổ đường ray tiêu chuẩn là bao nhiêu?

Khổ tiêu chuẩn là 1.435 mm, đo giữa mặt trong của hai đầu ray. Đây là khổ phổ biến nhất thế giới, dùng ở phần lớn châu Âu, Bắc Mỹ, Trung Quốc và cho đường sắt đô thị, đường sắt tốc độ cao ở nhiều nước.

Đường sắt Bắc – Nam ở Việt Nam là khổ gì?

Tuyến Bắc – Nam và phần lớn mạng đường sắt quốc gia Việt Nam dùng khổ mét, tức 1.000 mm. Đường sắt đô thị ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh dùng khổ tiêu chuẩn 1.435 mm.

Đường ray lồng là gì?

Đường ray lồng là đoạn đường có ba thanh ray trên cùng tà vẹt: một thanh dùng chung và hai thanh cách nó 1.000 mm và 1.435 mm. Nhờ vậy tàu khổ mét và tàu khổ tiêu chuẩn cùng chạy được trên một nền đường.

Vì sao khổ ray tiêu chuẩn lại là con số lẻ 1.435 mm?

Con số này là 4 feet 8,5 inch, kế thừa từ các đường goòng chở than ở Anh rồi được các tuyến đường sắt đầu tiên dùng lại. Chuyện bắt nguồn từ xe ngựa La Mã chỉ là giai thoại, không có bằng chứng rõ ràng.

Tàu khổ mét có chạy được trên đường khổ tiêu chuẩn không?

Không chạy thẳng được, vì bánh xe phải khớp đúng khổ ray. Muốn đi qua hai khổ, người ta phải chuyển tải hàng, thay giá chuyển hướng, dùng loại trục bánh đổi khổ hoặc xây đường lồng ba ray.

Khổ ray được đo như thế nào?

Khổ ray đo từ mặt trong đầu ray bên này sang mặt trong đầu ray bên kia, tại một điểm thấp hơn đỉnh ray một chút. Người bảo dưỡng dùng thước đo khổ chuyên dụng, sai lệch cho phép chỉ vài milimét.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138