Sai số khi đo chiều dài là khoảng chênh giữa con số bạn đọc được và độ dài thật của vật. Sai số tuyệt đối cho biết lệch bao nhiêu, tính bằng milimét hay xăng-ti-mét; sai số tương đối cho biết lệch đó lớn cỡ nào so với cả chiều dài, tính bằng phần trăm. Lệch 1 cm trên một bức tường 4 m là chuyện nhỏ, nhưng lệch 1 cm trên một chiếc bút 15 cm là sai rõ ràng.
Không phép đo nào hoàn toàn đúng. Thước có vạch chia giới hạn, mắt người đọc có lúc lệch, vật đo có khi không thẳng không phẳng. Hiểu sai số không phải để lo lắng mà để biết con số mình đang cầm đáng tin tới đâu, và khi nào cần đo kỹ hơn, khi nào đo vậy là đủ.
Vì sao mọi phép đo đều có sai số
Hãy nghĩ tới việc đo chiều ngang một cái bàn bằng thước cuộn. Thước chia nhỏ nhất đến milimét, nên dù mép bàn nằm ở đâu, bạn cũng chỉ ghi được đến milimét gần nhất. Phần lẻ nhỏ hơn thế, cái thước không cho biết. Đó là giới hạn của dụng cụ, có từ trước khi bạn đặt thước xuống.
Tiếp theo là người đo. Đầu móc thước có thể không tì sát mép bàn, lưỡi thước có thể nằm hơi chéo, mắt có thể nhìn hơi nghiêng khi đọc vạch. Mỗi chuyện chỉ gây lệch vài phần milimét đến một hai milimét, nhưng cộng lại thì thành con số đáng kể. Cuối cùng là chính vật được đo: mặt bàn gỗ có khi rộng ở đầu này hơn đầu kia, mép bàn bo tròn nên không có một điểm mép rõ ràng.
Vì có đủ ba nguồn đó, người ta không hỏi "đo có sai không" mà hỏi "sai cỡ bao nhiêu". Câu hỏi thứ hai mới có ích. Nó cho bạn biết số đo hiện có đủ để mua tấm kính lót bàn chưa, hay phải đo lại kỹ hơn, hoặc phải nhờ thợ có dụng cụ tốt hơn đến đo.
Sai số tuyệt đối: lệch bao nhiêu milimét
Sai số tuyệt đối là hiệu số giữa số đo và độ dài thật, bỏ dấu âm dương. Nếu một thanh gỗ dài thật 1.205 mm mà bạn đo ra 1.202 mm, sai số tuyệt đối là 3 mm. Nếu bạn đo ra 1.208 mm thì sai số cũng là 3 mm, chỉ khác là lần này đo dư thay vì đo thiếu.
Trong thực tế, ta hiếm khi biết độ dài thật, vì nếu biết thì đã chẳng cần đo. Nên sai số tuyệt đối thường được ước theo dụng cụ và cách đo. Với thước chia milimét đọc cẩn thận, người ta hay coi sai số đọc vạch cỡ nửa milimét đến một milimét. Cộng thêm việc đặt đầu thước, đặt thước thẳng, sai số một lần đo thước cuộn trong nhà thường nằm trong khoảng một đến hai milimét nếu làm kỹ.
Cách ghi gọn nhất là viết số đo kèm dấu cộng trừ: 1.202 mm cộng trừ 2 mm. Cách ghi này nói rằng độ dài thật nhiều khả năng nằm giữa 1.200 và 1.204 mm. Thợ cắt kính, thợ làm nhôm đọc cách ghi đó là hiểu ngay họ có bao nhiêu chỗ để xoay xở khi cắt và lắp.
Sai số tương đối: lệch lớn hay nhỏ so với cả chiều dài
Cùng một sai số 1 cm, đặt vào hai chiều dài khác nhau thì ý nghĩa hoàn toàn khác. Sai số tương đối giải quyết chuyện này bằng cách chia sai số tuyệt đối cho chiều dài đo được, rồi nhân 100 để ra phần trăm.
Ví dụ, đo một bức tường dài 4 m, tức 400 cm, lệch 1 cm. Sai số tương đối là 1 chia 400, bằng 0,0025, tức 0,25 phần trăm. Đo một chiếc bút dài 15 cm mà lệch 1 cm thì sai số tương đối là 1 chia 15, khoảng 0,067, tức gần 6,7 phần trăm, lớn gấp hơn hai mươi lần trường hợp bức tường.
Con số phần trăm này giúp so hai phép đo không cùng cỡ. Nó cũng giải thích một kinh nghiệm quen thuộc: vật càng nhỏ thì càng phải đo kỹ, vì chỉ một milimét lệch đã thành một phần đáng kể. Ngược lại, đo quãng đường vài trăm mét bằng bước chân lệch vài mét vẫn là phép đo tốt, vì phần trăm lệch nhỏ.
Một mẹo nữa là chọn cách đo để chiều dài cần đo càng dài càng tốt. Muốn biết bề dày một tờ giấy, đo một tập 100 tờ rồi chia 100 sẽ cho sai số tương đối nhỏ hơn nhiều so với cố đo một tờ.
Tính thử sai số cho vài phép đo trong nhà
Bảng dưới là các ví dụ giả định, mỗi dòng tính lại từ đầu để bạn thấy cách làm. Chiều dài và sai số làm tròn cho dễ nhẩm.
| Vật đo | Chiều dài đo được | Sai số tuyệt đối | Sai số tương đối |
|---|---|---|---|
| Chiều dài phòng | 5.000 mm | 5 mm | 5 : 5.000 = 0,1% |
| Ô cửa sổ | 1.200 mm | 2 mm | 2 : 1.200 ≈ 0,17% |
| Mặt ghế | 400 mm | 2 mm | 2 : 400 = 0,5% |
| Con ốc vít | 30 mm | 1 mm | 1 : 30 ≈ 3,3% |
| Bề dày tấm ván đo bằng thước kẻ | 18 mm | 1 mm | 1 : 18 ≈ 5,6% |
| Quãng sân đo bằng bước chân | 40 m | 1 m | 1 : 40 = 2,5% |
Nhìn cột cuối sẽ thấy: đo phòng bằng thước cuộn cẩn thận cho kết quả rất tốt, còn đo một con ốc hay bề dày tấm ván bằng thước cuộn thì sai số tương đối cao, nên những việc đó cần dụng cụ chia nhỏ hơn như thước kẹp.
Sai số của dụng cụ và sai số của người đo
Sai số do dụng cụ. Đến từ vạch chia và độ chuẩn của thước. Thước chia milimét không cho biết phần nhỏ hơn milimét. Thước cũ, thước giãn, móc đầu bị cong cũng làm mọi số đo lệch theo cùng một chiều. Loại sai số này không giảm khi bạn đo nhiều lần, phải kiểm và thay thước.
Sai số do người đo. Đến từ cách đặt thước, cách nhìn vạch, cách giữ thước căng hay chùng. Nó thường thay đổi từ lần này sang lần khác, có lần dư có lần thiếu. Đo vài lần rồi lấy số ở giữa sẽ làm loại sai số này nhỏ đi.
Sai số do vật đo. Mép vật bo tròn, mặt vật cong vênh, vật mềm như vải và nệm bị nén khi đặt thước. Với những vật này, phải thống nhất đo ở đâu, ấn chặt hay để tự nhiên, trước khi bàn chuyện chính xác.
Sai số do môi trường. Nắng nóng làm thước thép dài ra một chút, gió làm thước dây đung đưa, ánh sáng yếu làm khó đọc vạch. Với việc trong nhà, ảnh hưởng này thường nhỏ, nhưng với thước dài đo ngoài trời thì nên để ý.
Sai số cộng dồn khi đo nhiều đoạn
Khi khoảng cần đo dài hơn cây thước, bạn phải đo thành nhiều đoạn rồi cộng lại. Mỗi đoạn mang theo sai số riêng của nó, cộng thêm sai số ở chỗ đánh dấu điểm nối. Đo một hành lang 12 m bằng thước 5 m chia ba đoạn, mỗi đoạn lệch chừng 2 mm và mỗi điểm nối lệch chừng 1 mm, thì trường hợp xấu nhất mọi thứ cùng lệch một chiều cho tổng lệch cỡ 8 mm.
May là trường hợp xấu nhất ít khi xảy ra trọn vẹn. Các sai số ngẫu nhiên thường có cái dư cái thiếu nên bù trừ một phần, tổng lệch thực tế hay nhỏ hơn con số cộng thẳng. Nhưng để an toàn khi lập kế hoạch, người ta vẫn tính theo kiểu cộng thẳng, rồi coi đó là mức trần.
Bài học rút ra là giảm số đoạn bất cứ khi nào có thể. Một lần đo bằng thước dài, dù vạch chia thô hơn, nhiều khi cho kết quả tốt hơn ba lần đo nối bằng thước ngắn. Khi buộc phải nối, đánh dấu điểm nối bằng nét bút chì mảnh trên nền cứng, đo các đoạn theo cùng một đường thẳng và cộng cẩn thận trên giấy.
Điều tương tự xảy ra khi bạn tính diện tích từ hai số đo. Chiều dài và chiều rộng mỗi thứ lệch một ít thì diện tích lệch theo cả hai. Phòng 5 m nhân 4 m, nếu mỗi chiều lệch 1 cm, diện tích có thể lệch khoảng 0,09 mét vuông, nhỏ so với 20 mét vuông nhưng đủ để thấy sai số không biến mất khi nhân lên.
Bao nhiêu sai số thì chấp nhận được
Câu trả lời tuỳ vào việc bạn sẽ làm với con số. Đo phòng để biết diện tích lát sàn, sai một hai xăng-ti-mét chẳng ảnh hưởng gì vì người ta luôn mua dư vật liệu. Đo ô cửa để đặt cửa kính, sai ba milimét có thể khiến tấm kính không lọt hoặc hở khe. Đo chỗ đặt tủ lạnh, sai năm milimét thường vẫn ổn nếu bạn đã chừa khoảng hở hai bên.
Một cách nghĩ thực dụng là hỏi trước: nếu số này lệch, hậu quả là gì. Hậu quả là cắt hỏng vật liệu đắt tiền, đặt hàng không đổi trả được, thì đo kỹ, đo nhiều lần, ghi rõ sai số. Hậu quả chỉ là mua dư một ít hay chỉnh lại vài phút, thì đo một lần cẩn thận là đủ.
Nhiều người mới đo có xu hướng ngược lại: hoặc quá lo, đo một cái kệ sách mà đòi chính xác đến nửa milimét, hoặc quá tự tin, đo ô cửa kính một lần rồi đặt hàng luôn. Biết sai số của mình nằm ở đâu giúp bạn bỏ công đúng chỗ, không thừa không thiếu.
Thói quen tốt là ghi kèm dụng cụ và cách đo bên cạnh số. "1.202 mm, thước cuộn, đo hai lần" giúp người đọc lại, kể cả chính bạn vài tuần sau, biết con số đó đáng tin đến mức nào. Các bài khác trong mục này nói kỹ từng nguồn sai số và cách làm nhỏ chúng lại.
Câu hỏi thường gặp
Sai số tuyệt đối và sai số tương đối khác nhau thế nào?
Sai số tuyệt đối là số milimét hay xăng-ti-mét bị lệch so với độ dài thật. Sai số tương đối là sai số tuyệt đối chia cho chiều dài đo được, thường ghi bằng phần trăm, cho biết độ lệch lớn hay nhỏ so với cả vật.
Thước chia milimét thì sai số là bao nhiêu?
Riêng phần đọc vạch, người ta thường coi sai số cỡ nửa milimét đến một milimét. Cộng thêm việc đặt đầu thước và giữ thước thẳng, một lần đo cẩn thận bằng thước cuộn trong nhà thường lệch khoảng một đến hai milimét.
Làm sao biết sai số khi không biết độ dài thật?
Ước theo dụng cụ và cách đo, rồi đo vài lần để xem các số chênh nhau bao nhiêu. Khoảng chênh giữa các lần đo là gợi ý tốt về sai số do người đo. Muốn kiểm cả thước, so với một vật có kích thước chuẩn đã biết.
Vì sao vật nhỏ phải đo kỹ hơn vật lớn?
Vì cùng một milimét lệch chiếm phần trăm lớn hơn nhiều trên vật nhỏ. Lệch một milimét trên con ốc dài 30 mm là hơn 3 phần trăm, còn trên căn phòng dài 5 m chỉ là 0,02 phần trăm.
Ghi kết quả đo kèm sai số như thế nào cho dễ hiểu?
Viết số đo, rồi dấu cộng trừ và sai số cùng đơn vị, ví dụ 1.202 mm cộng trừ 2 mm. Cách ghi này cho người đọc biết độ dài thật nằm trong khoảng từ 1.200 đến 1.204 mm.
Đo nhiều lần có làm hết sai số không?
Không. Đo nhiều lần rồi lấy số ở giữa làm giảm sai số do cách đặt thước và đọc vạch, vì loại này có lần dư có lần thiếu. Còn sai số do thước bị giãn hay móc bị cong thì lần nào cũng lệch giống nhau, đo bao nhiêu lần cũng không hết.