ChieuDai.comChiều Dài
Sai số và đo cho chính xác

Thước giãn vì nóng, thước dây bị chùng: những sai số ít người để ý

Thước thép dài ra khi nắng nóng, thước dây võng giữa chừng làm số đo dư. Mức lệch thật là bao nhiêu, khi nào đáng lo và cách đo ngoài trời cho đúng.

long fibreglass tape measure stretched across a sunny Vietnamese courtyard between two wooden stakes, slight sag in the middle, hands holding one end, low warm sunlight

Thước thép dài ra khoảng 11 đến 12 phần triệu chiều dài cho mỗi độ nóng thêm, nên một cây thước 5 m phơi nắng nóng hơn lúc chuẩn chừng 20 độ chỉ dài thêm khoảng 1,2 mm. Thước dây bị chùng thì khác: võng 30 cm ở giữa một khoảng 10 m làm số đo dư khoảng 2,4 cm, lớn hơn rất nhiều so với chuyện giãn nở. Với việc đo ngoài trời, chùng thước là sai số đáng lo hơn nóng.

Cả hai sai số này đều đi theo một chiều, không bù trừ khi đo nhiều lần, nên chúng thuộc loại sai số hệ thống. Bạn đo cẩn thận đến đâu mà thước chùng thì mọi số vẫn dư. Phần dưới giải thích từng thứ bằng con số cụ thể và cách đo để hạn chế.

Vật nóng thì dài ra, thước cũng vậy

Hầu hết vật liệu nở ra khi nóng và co lại khi nguội. Thanh ray tàu hoả có khe hở ở mối nối, cầu dài có khe co giãn, dây điện mùa hè võng hơn mùa đông, đều cùng một lý do. Thước đo làm bằng thép, nhôm hay nhựa cũng không ngoại lệ.

Người ta đo mức nở bằng hệ số giãn nở dài, cho biết mỗi độ nóng thêm thì vật dài thêm bao nhiêu phần so với chiều dài ban đầu. Với thép, con số phổ biến là khoảng 11 đến 12 phần triệu mỗi độ. Nhôm nở gần gấp đôi thép. Nhựa nở nhiều hơn nữa và còn mềm, dễ biến dạng khi nóng.

Thước thép tốt thường được làm sao cho đúng chuẩn ở khoảng 20 độ C. Khi trời nóng hơn thế, thước dài ra một chút, mỗi vạch cách nhau xa hơn một chút, nên vật đo được sẽ hiện ra ngắn hơn thật. Khi trời lạnh hơn thì ngược lại. Mức chênh này phân bố đều trên cả cây thước, không nhìn thấy được bằng mắt.

Điều thú vị là nếu vật đo làm cùng chất liệu với thước, như đo một thanh thép bằng thước thép ở cùng nhiệt độ, thì cả hai cùng nở như nhau và sai số gần như tự triệt tiêu. Sai số do nhiệt chỉ đáng kể khi thước và vật nở khác nhau, hoặc khi thước nằm phơi nắng nóng hơn hẳn vật đo.

Tính thử thước thép giãn bao nhiêu

Bảng dùng hệ số khoảng 12 phần triệu mỗi độ cho thép, nhiệt độ chuẩn 20 độ C. Các con số được tính lại theo phép nhân: chiều dài nhân hệ số nhân số độ chênh.

Thước và hoàn cảnhChênh nhiệt so với 20 độPhép tínhThước dài thêm
Thước cuộn 5 m trong phòng 30 độ10 độ5.000 mm x 0,000012 x 100,6 mm
Thước cuộn 5 m để trên nắp xe ngoài nắng, lưỡi 40 độ20 độ5.000 mm x 0,000012 x 201,2 mm
Thước thép 30 m kéo trên sân nắng, lưỡi 45 độ25 độ30.000 mm x 0,000012 x 259 mm
Thước thép 30 m đo lúc sáng sớm, lưỡi 15 độLạnh hơn 5 độ30.000 mm x 0,000012 x 5Ngắn đi 1,8 mm
Thanh nhôm dài 3 m, nóng thêm 20 độ20 độ3.000 mm x 0,000023 x 20Khoảng 1,4 mm

Với thước cuộn trong nhà, sai số do nhiệt hầu như luôn nhỏ hơn sai số đọc vạch. Chỉ khi đo khoảng dài hàng chục mét ngoài nắng gắt, con số vài milimét mới bắt đầu đáng tính.

Thước dây bị chùng: sai số lớn hơn nhiều người nghĩ

Khi thước được căng giữa hai điểm mà không nằm trên mặt đất, phần giữa thước võng xuống theo trọng lượng của chính nó. Đường võng dài hơn đường thẳng nối hai đầu, nên số đọc được lớn hơn khoảng cách thật. Gió thổi làm thước đung đưa thì võng còn thay đổi liên tục.

Có một công thức gần đúng dễ dùng: phần dư bằng tám nhân bình phương độ võng, chia cho ba lần chiều dài khoảng đo. Với khoảng 10 m, võng giữa 10 cm, phần dư là 8 nhân 0,01 chia 30, khoảng 0,0027 m, tức gần 3 mm. Võng 30 cm thì phần dư là 8 nhân 0,09 chia 30, bằng 0,024 m, tức 2,4 cm. Khoảng 20 m võng 50 cm thì dư khoảng 3,3 cm.

Nhìn những con số này sẽ thấy: phần dư tăng theo bình phương độ võng. Võng gấp ba thì dư gấp chín. Một chút chùng gần như vô hại, nhưng thước võng thấy rõ bằng mắt là đã dư vài xăng-ti-mét. Đó là lý do khi đo đất, đo sân, người làm nghề hoặc kéo thước nằm sát mặt đất, hoặc kéo thật căng với lực đều.

Ngoài võng do trọng lượng, thước còn có thể không thẳng vì vướng cỏ, vướng đá, vòng qua một gốc cây. Mỗi chỗ cong cũng cộng thêm vào số đo. Trước khi đọc, nhìn dọc theo thước từ đầu này sang đầu kia xem nó có nằm thẳng một đường không.

Thước dây vải và thước sợi bị kéo giãn

Ngoài nhiệt và võng, thước làm bằng vật liệu mềm còn có thể giãn khi bị kéo. Thước dây may bằng vải tráng nhựa, dùng lâu, phơi nắng, hay bị kéo mạnh có thể dài ra vài milimét trên mỗi mét. Thước dây cuộn dài lõi sợi thuỷ tinh ít giãn hơn nhiều, nhưng vẫn không cứng bằng thước thép.

Cái khó là thước đã giãn thì không trở lại như cũ, nên mọi số đo về sau đều thiếu, vì mỗi vạch đã cách xa hơn mức chuẩn. Một chiếc thước may đã giãn 5 mm trên 1,5 m vẫn đủ cho việc may vá thông thường, nhưng dùng nó để đo cửa, đo đồ gỗ thì sai đáng kể.

Kiểm thước mềm rất dễ: trải thước nằm phẳng trên bàn cạnh một thước cuộn thép, không kéo căng, so ở mốc 1 m và mốc cuối. Lệch dưới một milimét là thước còn tốt. Lệch vài milimét thì dành nó cho việc may, đo đồ mềm, còn số đo cần chính xác thì lấy bằng thước thép.

Với thước dây dài đo ngoài trời, thói quen tốt là kéo với lực vừa đủ cho thước thẳng, giữ lực ấy như nhau giữa các lần đo. Kéo quá tay để chống võng là đổi một sai số này lấy một sai số khác.

Đo khoảng dài ngoài trời cho đúng

Khi đo sân, vườn, lối đi dài hơn mười mét, những bước sau giúp giảm cả sai số nhiệt lẫn sai số võng.

  1. Đóng hai cọc hoặc đặt hai vật mốc rõ ràng ở hai đầu, đo từ tâm cọc đến tâm cọc, không đo ước từ mép cỏ.
  2. Cho thước nằm sát mặt đất bằng phẳng nếu được. Nằm trên mặt đất thì không còn võng, chỉ cần gạt bỏ đá sỏi, cành cây vướng thước.
  3. Nếu buộc phải căng qua chỗ trũng, có người giữ đầu kia, kéo căng đều tay, đọc nhanh khi không có gió. Với khoảng quá dài, chia thành nhiều đoạn ngắn có điểm đỡ ở giữa.
  4. Tránh để thước thép nằm phơi nắng gắt lâu trước khi đo. Đo vào sáng sớm hoặc chiều mát thì cả thước và vật đều ở nhiệt độ dễ chịu hơn.
  5. Đo hai lần theo hai chiều, từ cọc A sang cọc B rồi từ B về A. Hai số khớp trong vài milimét trên khoảng 20 m là kết quả tốt cho việc nhà.

Nếu việc đo liên quan tới ranh giới đất, số bạn tự đo chỉ để tự biết. Ranh giới có giá trị pháp lý do cơ quan đo đạc có thẩm quyền xác định; khi có tranh chấp, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi làm gì tiếp.

Một ví dụ đo hàng rào từ đầu đến cuối

Giả sử bạn cần biết chiều dài một đoạn hàng rào dọc vườn để mua lưới, khoảng hơn hai mươi mét. Lần đầu, bạn căng thước dây 30 m qua luống rau, hai người giữ hai đầu, thước võng thấy rõ ở giữa, đọc được 24,12 m. Lần hai, bạn dọn lối, cho thước nằm sát mặt đất dọc chân hàng rào, đọc được 24,05 m.

Chênh 7 cm giữa hai lần đo gần như toàn bộ đến từ võng. Áp công thức gần đúng: nếu thước võng chừng 40 cm trên khoảng 24 m, phần dư là 8 nhân 0,16 chia 72, khoảng 0,018 m, tức gần 2 cm. Phần còn lại đến từ việc thước vòng qua mấy gốc rau và không thẳng đường. Con số nằm sát đất đáng tin hơn hẳn.

Lần ba, bạn đo theo chiều ngược lại, cũng sát đất, ra 24,06 m. Hai lần đo sát đất chỉ lệch 1 cm trên 24 m, mức rất tốt cho việc mua lưới. Bạn ghi 24,05 đến 24,06 m, rồi mua dư thêm một đoạn cho chỗ nối và chỗ quấn vào cột.

Ví dụ này cho thấy hai điều. Một là thay đổi cách đặt thước có tác động lớn hơn nhiều so với đo đi đo lại cùng một cách. Hai là với việc mua vật liệu, sai số vài xăng-ti-mét không quan trọng bằng việc biết mình nên mua dư bao nhiêu.

Khi nào cần lo, khi nào bỏ qua

Đo đồ đạc, phòng ốc trong nhà. Nhiệt độ trong nhà thay đổi ít, thước nằm áp mặt vật, nên cả giãn nhiệt lẫn võng đều không đáng kể. Tập trung vào đặt thước thẳng và đọc vạch đúng là đủ.

Đo vật liệu dài như ống nhựa, thanh nhôm. Bản thân vật cũng nở theo nhiệt. Ống nhựa để ngoài nắng có thể dài hơn lúc vào bóng râm thấy rõ. Đo và cắt ở cùng điều kiện nơi lắp, hoặc chừa khe hở cho vật co giãn theo hướng dẫn của nhà sản xuất.

Đo sân, vườn, hàng rào dài vài chục mét. Võng là thủ phạm chính, sau đó mới tới nhiệt. Kéo thước sát đất, căng đều, đo hai chiều.

Đo qua khoảng trống không có điểm đỡ. Như từ mái nhà sang cây, qua mương nước. Số đo bằng thước căng trên không luôn dư; nên đo bằng cách khác, ví dụ đo trên mặt đất phía dưới, hoặc dùng thước laser nếu có.

Câu hỏi thường gặp

Thước thép giãn ra bao nhiêu khi trời nóng?

Khoảng 11 đến 12 phần triệu chiều dài cho mỗi độ nóng thêm. Thước 5 m nóng hơn mức chuẩn 20 độ thì dài thêm khoảng 1,2 mm; thước 30 m nóng hơn 25 độ thì dài thêm khoảng 9 mm.

Thước dài ra thì số đo dư hay thiếu?

Thiếu. Thước dài ra làm các vạch cách nhau xa hơn chuẩn, nên cùng một vật sẽ chiếm ít vạch hơn và hiện ra ngắn hơn thật. Trời lạnh thì ngược lại, số đo hơi dư.

Thước dây bị võng làm sai bao nhiêu?

Phần dư gần đúng bằng tám nhân bình phương độ võng chia ba lần chiều dài. Khoảng 10 m võng 10 cm dư khoảng 3 mm, võng 30 cm dư khoảng 2,4 cm. Võng thấy rõ bằng mắt là đã dư đáng kể.

Làm sao biết thước dây vải đã bị giãn?

Trải thước phẳng trên bàn cạnh một thước cuộn thép, không kéo căng, so ở mốc 1 m và mốc cuối thước. Lệch dưới một milimét là còn tốt; lệch vài milimét thì chỉ nên dùng cho may vá, đo đồ mềm.

Đo đất vườn bằng thước dây thế nào cho đúng?

Đóng cọc mốc hai đầu, cho thước nằm sát mặt đất, căng đều tay, đo hai chiều đi và về. Số tự đo chỉ để tự biết; ranh giới pháp lý do cơ quan đo đạc có thẩm quyền xác định.

Có cần tính sai số nhiệt khi đo trong nhà không?

Gần như không. Nhiệt độ trong nhà ít thay đổi và thước cuộn ngắn, mức giãn thường dưới một milimét, nhỏ hơn sai số đọc vạch. Chỉ đáng tính khi đo khoảng dài hàng chục mét ngoài nắng gắt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138