Số đo nên ghi tới đúng mức cây thước chia được. Thước cuộn chia milimét thì ghi 1,52 m hay 1.520 mm; ước bằng bước chân thì chỉ nên ghi khoảng 1,5 m. Ghi nhiều chữ số hơn mức thước cho phép là ghi thứ mình không thật sự biết; ghi ít hơn là bỏ phí thông tin mình đã đo được.
Làm tròn nghe như chuyện toán lớp bốn, nhưng trong đo đạc nó có ý nghĩa riêng: con số ghi ra là lời hứa về độ chính xác. Người đọc con số 1,520 m sẽ hiểu bạn đã đo đến milimét, còn người đọc 1,5 m hiểu bạn chỉ đo đến chục xăng-ti-mét. Ghi đúng giúp người khác dùng số của bạn mà không bị hiểu lầm.
Mỗi cây thước cho biết đến đâu
Vạch chia nhỏ nhất của thước quyết định bạn đọc được đến mức nào. Thước cuộn, thước kẻ thông thường chia đến milimét, nên số đo đọc được có phần lẻ đến milimét. Thước kẹp có du xích đọc được phần mười hay phần hai mươi milimét. Thước dây dài đo đất có khi chỉ chia đến xăng-ti-mét. Đo bằng bước chân hay sải tay thì chỉ đến vài chục xăng-ti-mét là cùng.
Khi mép vật nằm giữa hai vạch, bạn chọn vạch gần hơn. Đó đã là làm tròn. Nếu cố đoán "khoảng ba phần mười milimét", con số ấy chẳng đáng tin vì mắt người không chia nổi khoảng nhỏ như vậy một cách ổn định. Ghi đến milimét và dừng ở đó.
Có người cho rằng ghi thêm số lẻ thì trông chính xác hơn. Thực ra ngược lại: thợ thấy số 1.523,4 mm đo bằng thước cuộn sẽ biết người đo không hiểu thước, và có thể nghi ngờ cả những số khác. Con số gọn đúng với dụng cụ mới là con số chuyên nghiệp.
Thước kẻ học sinh cũng theo đúng nguyên tắc này. Bài tập đo chiều dài cái bút bằng thước 20 cm, trẻ ghi 14,3 cm là đúng mức thước chia; ghi 14,35 cm là đoán phần thước không chỉ ra. Dạy trẻ dừng ở vạch nhỏ nhất là dạy một thói quen trung thực với con số, không cần chấm đúng sai từng lần.
Ngược lại, đừng bỏ phí độ chính xác đã có. Đo cẩn thận bằng thước cuộn được 1.523 mm mà ghi 1,5 m là vứt đi hai xăng-ti-mét thông tin. Với rèm cửa thì không sao, với kính hay mặt đá thì thiếu.
Ghi số đo theo dụng cụ
Bảng dưới gợi ý mức ghi hợp lý cho từng cách đo. Cột cuối là ví dụ cùng một chiều dài thật ghi theo từng cách.
| Cách đo | Đọc được đến | Nên ghi đến | Ví dụ ghi |
|---|---|---|---|
| Thước kẹp có du xích | Phần mười milimét hoặc nhỏ hơn | Phần mười milimét | Không dùng cho vật dài cỡ này; vật nhỏ ghi kiểu 15,2 mm |
| Thước cuộn, thước kẻ chia mm | 1 mm | Milimét | 1.523 mm hay 1,523 m |
| Thước dây dài chia cm | 1 cm | Xăng-ti-mét | 1,52 m |
| Thước laser loại thường | Thường 1 mm hiển thị | Milimét, nhưng nhớ sai số của máy | 1,523 m |
| Gang tay, sải tay | Vài xăng-ti-mét | Chục xăng-ti-mét | Khoảng 1,5 m |
| Bước chân | Vài chục xăng-ti-mét | Nửa mét hoặc mét | Khoảng 1,5 m |
Với thước laser, màn hình hiện đến milimét không có nghĩa máy đo đúng đến milimét. Nhà sản xuất thường ghi sai số cho phép trong hướng dẫn đi kèm; số hiển thị chỉ đáng tin trong phạm vi đó.
Số 0 ở cuối không phải để trang trí
Trong toán học, 1,5 và 1,50 và 1,500 là cùng một số. Trong đo đạc thì không. Viết 1,5 m nghĩa là bạn biết đến phần mười mét; viết 1,50 m nghĩa là bạn đã đo và biết chắc đến xăng-ti-mét, phần xăng-ti-mét là số 0; viết 1,500 m nghĩa là bạn đã đo đến milimét và đúng tròn.
Nhầm lẫn hay gặp nhất là khi đo được tròn số. Bạn đo một tấm ván bằng thước cuộn, đúng ngay vạch 120 cm. Ghi 1,2 m thì người đọc hiểu là khoảng một mét hai, có thể lệch vài xăng-ti-mét. Ghi 1.200 mm hay 1,200 m mới nói đúng điều bạn biết: đã đo đến milimét và đúng tròn.
Đây là một lý do nữa để quen ghi bằng milimét khi làm việc với thợ. Viết 1.200 mm thì rõ ràng, không ai thắc mắc chuyện đã đo đến đâu. Viết 1,2 m dễ bị hiểu như con số ước.
Khi chép số người khác đưa, giữ nguyên số chữ số của họ. Đừng tự thêm số 0 vào cuối cho đẹp, vì như vậy là tự gán cho con số một độ chính xác mà nó không có.
Làm tròn đúng cách khi phải làm tròn
Có lúc bạn cần làm tròn số đo, ví dụ để mua vật liệu theo khổ, hay để báo số gọn cho người khác. Trình tự sau tránh được phần lớn sai lầm.
- Quyết định mức làm tròn trước: đến milimét, xăng-ti-mét hay chục xăng-ti-mét, theo mục đích dùng.
- Nhìn chữ số ngay sau mức đó. Nhỏ hơn 5 thì bỏ đi, từ 5 trở lên thì cộng thêm một vào chữ số giữ lại. Ví dụ 1.523 mm làm tròn đến xăng-ti-mét: nhìn chữ số 3 ở hàng milimét, nhỏ hơn 5, ra 152 cm.
- Chỉ làm tròn một lần, ở bước cuối. Đừng làm tròn từng con số trung gian rồi lại làm tròn kết quả, sai số sẽ dồn lại.
- Với việc lắp vào hốc, làm tròn kích thước hốc xuống, làm tròn kích thước vật lên, để chắc chắn vật lọt. Với việc mua vật liệu, làm tròn lên để không thiếu.
- Ghi chú lại bạn đã làm tròn theo hướng nào, nhất là khi số được đưa cho người khác.
Bước thứ tư cho thấy làm tròn trong đời thường không phải lúc nào cũng theo quy tắc năm lên năm xuống. Mục đích dùng số quyết định hướng làm tròn.
Cộng, trừ, lấy trung bình mà không làm hỏng độ chính xác
Khi cộng nhiều số đo, kết quả không thể chính xác hơn số kém chính xác nhất. Cộng 1.523 mm đo bằng thước cuộn với 80 cm ước bằng gang tay, kết quả chỉ nên ghi đến chừng xăng-ti-mét, vì phần gang tay đã có sai số vài xăng-ti-mét. Ghi 2.323 mm là giả vờ chính xác.
Khi tính các đoạn từ cùng một cây thước, cộng thẳng các số milimét rồi mới làm tròn nếu cần. Ví dụ ba đoạn hành lang 1.523, 1.487 và 2.016 mm, tổng là 5.026 mm. Nếu bạn làm tròn từng đoạn ra 1,5 m, 1,5 m và 2,0 m trước rồi cộng, sẽ ra 5,0 m, mất đi 26 mm.
Lấy trung bình nhiều lần đo thường cho ra số lẻ dài, ví dụ ba lần 598, 600, 599 mm cho trung bình 599 mm tròn, nhưng ba lần 598, 600, 600 lại ra 599,33 mm. Trung bình của nhiều lần đo có thể tin hơn từng lần một chút, nhưng với việc nhà, ghi 599 mm là đủ. Giữ thêm một chữ số lẻ chỉ có ý nghĩa khi bạn đo rất nhiều lần.
Phép nhân để tính diện tích cũng vậy. Phòng 4,25 m nhân 3,18 m ra 13,515 mét vuông, nhưng ghi 13,5 mét vuông là hợp lý, vì mỗi chiều chỉ đúng tới xăng-ti-mét. Khi mua gạch, sàn, người ta còn cộng thêm phần hao hụt, nên con số lẻ sau dấu phẩy càng ít quan trọng.
Ví dụ: đo ô cửa sổ để may rèm và đặt kính
Cùng một ô cửa, hai việc khác nhau cần hai kiểu làm tròn khác nhau. Giả sử bạn đo chiều rộng lòng ô cửa sổ bằng thước cuộn ở ba chỗ: trên 1.214 mm, giữa 1.212 mm, dưới 1.209 mm. Chiều cao đo hai bên: 1.403 mm và 1.406 mm.
Để may rèm treo ngoài ô cửa, bạn chỉ cần biết chiều rộng khoảng 1,21 m. Rèm sẽ phủ rộng hơn ô cửa mỗi bên một đoạn, lại có nếp dún, nên vài milimét lệch giữa các chỗ đo không có ý nghĩa. Ghi khoảng 1,21 m rộng, 1,40 m cao, rồi cộng thêm phần phủ theo kiểu rèm bạn chọn, là đủ.
Để đặt một tấm kính lắp vào lòng ô cửa, chuyện lại khác. Bạn cần biết chỗ hẹp nhất, nên lấy chiều rộng nhỏ nhất 1.209 mm và chiều cao nhỏ nhất 1.403 mm, ghi bằng milimét, không làm tròn lên. Người cắt kính sẽ trừ thêm khe hở lắp đặt theo cách làm của họ; việc của bạn là đưa số đo thật, ghi rõ đây là kích thước lòng ô cửa, chỗ hẹp nhất.
Nếu bạn làm tròn 1.209 lên 1.21 m rồi đưa cho người cắt kính, tấm kính có thể dài hơn chỗ hẹp nhất một milimét, cộng với khe hở họ trừ mà vẫn có thể bị kẹt. Một con số, hai mục đích, hai cách làm tròn: đó là lý do nên giữ số đo gốc đầy đủ và chỉ làm tròn khi đã biết dùng để làm gì.
Làm tròn khi đổi đơn vị
Đổi sang đơn vị nhỏ hơn không làm số chính xác hơn. Một sợi dây ước khoảng 5 feet, đổi ra 1,524 m theo hệ số 1 feet bằng 0,3048 m. Nhưng số 5 feet ban đầu chỉ là ước, nên ghi khoảng 1,5 m mới đúng. Phép nhân không thêm thông tin vào phép đo.
Giữ số chữ số tương xứng. Một ống ghi đường kính 2 inch, đổi ra 50,8 mm. Nếu con số 2 inch là cỡ gọi danh nghĩa chứ không phải số đo thật, đường kính thật của ống có thể khác, nên đo lại bằng thước khi cần lắp ghép.
Đổi trước, làm tròn sau. Nếu cần đổi nhiều số, đổi từng số với đủ chữ số, cộng hoặc nhân xong mới làm tròn. Làm tròn trước khi đổi sẽ khuếch đại sai số.
Ghi kèm số gốc. Khi đưa số đã đổi cho người khác, ghi kèm số gốc và đơn vị gốc trong ngoặc. Người nhận có thể tự kiểm phép đổi và biết số ban đầu chính xác đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Số đo nên ghi bao nhiêu chữ số sau dấu phẩy?
Ghi đến đúng mức thước chia được. Thước chia milimét thì ghi đến milimét, ví dụ 1,523 m hay 1.523 mm. Ước bằng bước chân hay gang tay thì chỉ nên ghi đến chục xăng-ti-mét, ví dụ khoảng 1,5 m.
Ghi 1,5 m và 1,50 m có khác nhau không?
Trong đo đạc là khác. 1,5 m cho biết bạn đo đến phần mười mét, còn 1,50 m cho biết bạn đã đo đến xăng-ti-mét và phần xăng-ti-mét đúng bằng không. Số 0 ở cuối nói lên độ chính xác của phép đo.
Khi nào làm tròn lên, khi nào làm tròn xuống?
Theo quy tắc chung thì chữ số bỏ đi từ 5 trở lên làm tròn lên, nhỏ hơn 5 làm tròn xuống. Nhưng trong việc lắp ghép, kích thước hốc nên làm tròn xuống, kích thước vật làm tròn lên; mua vật liệu thì làm tròn lên để khỏi thiếu.
Có nên làm tròn từng số trước khi cộng?
Không nên. Làm tròn từng số rồi cộng sẽ dồn sai số. Cộng các số đầy đủ trước, rồi mới làm tròn kết quả cuối cùng một lần theo mức chính xác của số kém nhất.
Thước laser hiện đến milimét có nghĩa là đo đúng đến milimét không?
Không hẳn. Số hiển thị đến milimét, nhưng máy có sai số cho phép do nhà sản xuất ghi trong hướng dẫn, thường lớn hơn một milimét khi đo xa. Hãy đọc mức sai số đó để biết nên tin con số đến đâu.
Đổi inch sang cm thì làm tròn thế nào?
Nhân với 2,54 rồi giữ số chữ số tương xứng với số đo gốc. Nếu số inch ban đầu chỉ là ước hay cỡ danh nghĩa, kết quả cũng chỉ nên ghi gọn, ví dụ 5 inch ước ghi khoảng 13 cm thay vì 12,7 cm.