ChieuDai.comChiều Dài
Đo cái không chạm được

Radar và sonar đo khoảng cách thế nào: tàu thuyền, máy bay, đàn cá

Radar dùng sóng vô tuyến đi nhanh như ánh sáng, sonar dùng sóng âm đi khoảng 1.500 m mỗi giây trong nước biển. Cả hai đo tiếng dội rồi chia đôi quãng đi về.

Fishing boat crew seen from behind at dusk on a calm Vietnamese coastal sea, rotating radar antenna on the cabin roof, nets piled on deck, warm light

Radar và sonar cùng đo khoảng cách theo một cách: phát tín hiệu, nghe tiếng dội, lấy tốc độ tín hiệu nhân thời gian đi về rồi chia đôi. Radar dùng sóng vô tuyến, đi gần 300.000 km mỗi giây, nên tiếng dội về sau một phần nghìn giây nghĩa là vật cách khoảng 150 km. Sonar dùng sóng âm trong nước, đi khoảng 1.500 m mỗi giây trong nước biển, nên tiếng dội về sau 0,2 giây nghĩa là đáy hay đàn cá cách khoảng 150 m.

Radar quen thuộc trên cột tàu biển, ở sân bay, trên các trạm thời tiết; sonar nằm dưới đáy tàu, trong máy dò cá của ngư dân. Hai thiết bị dùng hai loại sóng khác nhau vì môi trường khác nhau: sóng vô tuyến đi xa trong không khí nhưng tắt rất nhanh trong nước, sóng âm thì ngược lại. Mục từ này giải thích từng loại, cách chúng đo khoảng cách, hướng và tốc độ, và những giới hạn cần biết.

Một nguyên lý, hai loại sóng

Ở mục từ về cảm biến lùi xe, ta đã gặp công thức khoảng cách bằng tốc độ nhân thời gian đi về chia hai. Radar và sonar dùng lại đúng công thức đó. Chữ radar vốn là chữ viết tắt tiếng Anh của cụm từ phát hiện và đo khoảng cách bằng sóng vô tuyến; sonar viết tắt của cụm từ dẫn đường và đo khoảng cách bằng âm thanh.

Vì sao không dùng một loại sóng cho mọi nơi? Trong không khí, sóng vô tuyến đi rất xa, xuyên qua mây, mưa nhỏ, sương mù, ngày hay đêm như nhau; âm thanh thì yếu dần nhanh và bị gió làm lệch. Trong nước biển, sóng vô tuyến bị hấp thụ chỉ sau một quãng rất ngắn, trong khi âm thanh đi xa, đi nhanh gấp khoảng bốn lần trong không khí. Vì thế máy bay, tàu trên mặt nước dùng radar; tàu ngầm, tàu đánh cá đo đáy và tìm cá dùng sonar.

Cùng một ý đo thời gian đi về, nhưng thang thời gian khác hẳn. Radar phải đo những khoảng thời gian cỡ phần triệu giây; sonar đo cỡ phần nghìn tới vài giây. Thiết bị nào cũng phải biết chính xác tốc độ sóng trong môi trường của mình, vì sai tốc độ là sai khoảng cách theo đúng tỉ lệ đó.

Tính tay vài ví dụ

Bảng dưới dùng tốc độ sóng vô tuyến khoảng 300.000 km mỗi giây và tốc độ âm thanh trong nước biển khoảng 1.500 m mỗi giây. Số liệu là ví dụ giả định để thấy cách tính.

Thiết bịThời gian đi vềPhép tínhKhoảng cách
Radar tàu biển20 phần triệu giây300.000 km/s × 0,00002 s ÷ 2khoảng 3 km
Radar sân bay1 phần nghìn giây300.000 km/s × 0,001 s ÷ 2khoảng 150 km
Máy dò cá0,04 giây1.500 m/s × 0,04 s ÷ 2khoảng 30 m
Máy đo sâu tàu biển0,2 giây1.500 m/s × 0,2 s ÷ 2khoảng 150 m
Sonar ở vùng nước sâu4 giây1.500 m/s × 4 s ÷ 2khoảng 3.000 m

Tốc độ âm thanh trong nước không cố định. Nước ấm, mặn và chịu áp suất lớn ở độ sâu làm âm thanh đi nhanh hơn; nước ngọt, lạnh làm đi chậm hơn. Con số 1.500 m mỗi giây là giá trị gần đúng hay dùng. Máy đo sâu chính xác phải đo hoặc ước tốc độ âm thanh theo nhiệt độ, độ mặn của vùng nước đang đo, nếu không sai vài phần trăm theo độ sâu.

Biết cả hướng và tốc độ, không chỉ khoảng cách

Hướng nhờ ăng-ten quay. Ăng-ten radar trên nóc ca-bin tàu quay đều, mỗi lúc chỉ phát và nghe theo một hướng hẹp. Tiếng dội về lúc ăng-ten đang chĩa hướng nào thì vật nằm ở hướng đó. Ghép khoảng cách và hướng lại, màn hình vẽ được vị trí từng vật quanh tàu.

Tốc độ nhờ hiệu ứng Doppler. Vật đang lại gần làm sóng dội về có tần số cao hơn một chút, vật đang ra xa làm tần số thấp đi. Tiếng còi xe cứu thương rít cao khi đến rồi trầm xuống khi đi qua là cùng hiện tượng. Đo độ lệch tần số cho biết vật đang di chuyển nhanh cỡ nào theo hướng tới hay đi.

Theo dõi qua nhiều vòng quét. So vị trí một vật qua các vòng quay của ăng-ten, máy tính được hướng đi và tốc độ của tàu khác, cảnh báo nếu hai tàu đang đi tới chỗ gặp nhau.

Sonar nhìn xuống và nhìn ngang. Máy dò cá thường phát chùm sóng xuống dưới đáy tàu hình nón. Loại quét ngang nhìn được đàn cá ở hai bên. Mỗi đàn cá, đáy cát, đáy đá dội về khác nhau, người có kinh nghiệm đọc được trên màn hình.

Radar thời tiết đo mưa. Giọt mưa cũng dội sóng vô tuyến. Radar thời tiết dùng tiếng dội để biết vùng mưa cách bao xa, dày cỡ nào, và nhờ Doppler biết gió đang thổi mây về đâu.

Máy dò cá trên tàu của ngư dân

Máy dò cá là sonar dạng đơn giản: một đầu dò gắn dưới đáy tàu, vừa phát vừa nghe sóng âm. Mỗi giây nó phát nhiều xung xuống nước. Đáy biển dội lại một vệt đậm, đàn cá lơ lửng dội lại những đốm hay vệt mờ ở giữa, bong bóng khí trong bụng cá dội rất mạnh nên cá có bong bóng dễ thấy hơn. Màn hình vẽ các tiếng dội theo thời gian thành một dải chạy ngang, độ sâu ở trục đứng.

Từ hình trên màn hình, thuyền trưởng ước được độ sâu nước, đáy cứng hay mềm, đàn cá ở tầng nào để thả lưới đúng tầng. Các con số độ sâu trên máy dựa trên tốc độ âm thanh cài sẵn, nên ở vùng cửa sông nước lợ hay nước rất lạnh, số đọc có thể lệch chút ít.

Sonar có những vùng mù riêng. Ngay dưới đầu dò có một khoảng rất gần không đo được vì máy vừa phát xong chưa kịp chuyển sang nghe. Cá nằm sát đáy dễ lẫn vào vệt đáy. Đáy dốc làm tiếng dội đầu tiên về từ chỗ nông nhất trong chùm sóng, không phải ngay dưới tàu. Biết các giới hạn này giúp đọc màn hình đúng hơn.

Giới hạn của radar ngoài thực tế

Vật ẩn sau đường chân trời. Sóng radar tàu biển gần như đi thẳng, trong khi mặt biển cong. Tàu thấp ở xa nằm khuất dưới đường chân trời so với ăng-ten thì radar không thấy. Đặt ăng-ten càng cao, tầm nhìn càng xa.

Mưa to, sóng lớn gây nhiễu. Mưa nặng hạt và sóng biển cao cũng dội sóng radar, tạo thành những đốm nhiễu che mất thuyền nhỏ. Người vận hành phải chỉnh mức lọc nhiễu, và lọc quá tay có thể xoá luôn mục tiêu thật.

Thuyền nhỏ bằng gỗ, nhựa dội yếu. Kim loại dội sóng vô tuyến tốt, gỗ và nhựa dội kém. Thuyền nhỏ không có kim loại có thể gần như không hiện trên radar, vì vậy nhiều thuyền gắn thêm tấm phản xạ radar trên cột.

Vùng mù quanh tàu mình. Ngay sát tàu, sóng dội về quá sớm, lẫn vào xung đang phát; cột buồm, ống khói trên tàu cũng che mất vài hướng. Radar không thay được người canh và đèn tín hiệu.

Độ phân giải. Hai vật nằm quá gần nhau theo hướng hay theo khoảng cách có thể hiện thành một đốm. Độ phân giải tuỳ độ rộng chùm sóng và độ dài xung phát.

Lidar: radar dùng ánh sáng

Họ hàng gần của radar là lidar, viết tắt của cụm từ phát hiện và đo khoảng cách bằng ánh sáng. Lidar bắn rất nhiều xung laser mỗi giây theo nhiều hướng, đo thời gian từng xung quay về, rồi ghép hàng trăm nghìn điểm đo thành một đám mây điểm ba chiều của cảnh vật xung quanh. Nó là chiếc thước laser cầm tay nhân lên hàng vạn lần và quay nhanh.

Lidar gắn trên máy bay hay thiết bị bay không người lái dùng để đo địa hình: một phần xung laser lọt qua kẽ lá chạm tới mặt đất bên dưới rừng, nhờ đó vẽ được mặt đất cả ở nơi mắt thường chỉ thấy tán cây. Lidar trên xe dùng để biết khoảng cách tới xe khác, người đi bộ, lề đường. Trong xây dựng, máy quét laser đặt trên chân máy ghi lại toàn bộ một toà nhà để đo đạc, sửa chữa mà không cần trèo lên từng góc.

So với radar, lidar cho hình ảnh chi tiết hơn vì bước sóng ánh sáng ngắn hơn rất nhiều, nhưng kém hơn trong mưa to, sương dày, bụi, vì giọt nước và hạt bụi chặn ánh sáng. Vì thế nhiều hệ thống dùng cả hai, mỗi thứ bù chỗ yếu của thứ kia. Ở góc đo chiều dài, nguyên lý vẫn y nguyên: tốc độ nhân thời gian đi về, chia hai.

Từ con dơi tới trạm radar: cùng một bài học đo

Dơi bay trong hang tối, cá heo săn mồi trong nước đục đều dùng tiếng vọng để biết vật cách bao xa, từ lâu trước khi con người làm ra máy móc. Các kỹ sư đã học và mở rộng ý tưởng đó: thay tiếng kêu bằng sóng vô tuyến hay xung âm, thay tai bằng ăng-ten và đầu dò, thay bộ não bằng mạch đếm thời gian.

Với người học về đo chiều dài, radar và sonar nhắc lại ba điều. Một là khoảng cách luôn bằng tốc độ nhân thời gian chia hai khi đo bằng tiếng dội. Hai là phải biết tốc độ sóng trong đúng môi trường đang đo; sai tốc độ là sai khoảng cách. Ba là mỗi phương pháp có vùng mù và vật khó thấy riêng, người dùng giỏi là người biết máy mình không thấy gì.

Trong đời sống, các con số khoảng cách từ radar và sonar còn đi vào những việc nhỏ hơn: cảnh báo va chạm trên xe, cảm biến mở cửa tự động, máy đo mực nước sông. Phần quy định về trang bị radar, hải đồ, an toàn hàng hải do cơ quan quản lý chuyên ngành ban hành, người đi biển nên theo quy định hiện hành.

Câu hỏi thường gặp

Radar và sonar khác nhau thế nào?

Radar dùng sóng vô tuyến, đi rất nhanh và xa trong không khí, hợp cho máy bay, tàu trên mặt nước và theo dõi mưa. Sonar dùng sóng âm, đi xa trong nước, hợp để đo độ sâu, tìm đàn cá và dò vật dưới nước. Cả hai cùng đo thời gian tiếng dội.

Vì sao dưới nước không dùng radar?

Sóng vô tuyến bị nước, nhất là nước biển mặn, hấp thụ rất nhanh, chỉ đi được một quãng rất ngắn. Âm thanh thì ngược lại, đi xa và nhanh trong nước, khoảng 1.500 m mỗi giây. Vì vậy dưới nước người ta dùng sóng âm.

Máy dò cá tính độ sâu như thế nào?

Máy phát xung âm xuống đáy, đo thời gian tiếng dội quay về, nhân với tốc độ âm thanh trong nước khoảng 1.500 m mỗi giây rồi chia hai. Ví dụ tiếng dội về sau 0,04 giây nghĩa là đáy hoặc đàn cá cách đầu dò khoảng 30 m.

Radar biết tàu khác đang chạy nhanh hay chậm bằng cách nào?

Radar so vị trí tàu kia qua nhiều vòng quét để tính hướng và tốc độ, và có thể đo hiệu ứng Doppler: vật lại gần làm tần số sóng dội về cao hơn, vật ra xa làm tần số thấp đi. Độ lệch tần số cho biết tốc độ.

Vì sao thuyền nhỏ có khi không hiện trên radar?

Thuyền gỗ, thuyền nhựa nhỏ dội sóng vô tuyến rất yếu, lại dễ lẫn trong nhiễu do sóng biển và mưa. Thuyền nằm khuất dưới đường chân trời cũng không hiện. Nhiều thuyền gắn tấm phản xạ radar trên cột để dễ được nhìn thấy hơn.

Tốc độ âm thanh trong nước biển có cố định không?

Không. Nước càng ấm, càng mặn và càng sâu thì âm thanh đi càng nhanh. Con số 1.500 m mỗi giây chỉ là giá trị gần đúng hay dùng. Máy đo sâu chính xác phải hiệu chỉnh theo nhiệt độ và độ mặn của vùng nước đang đo.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138