Hai mắt người cách nhau khoảng 6 cm, nên mỗi mắt nhìn một vật từ một vị trí hơi khác và thấy nó lệch nhau một chút so với nền phía sau. Vật càng gần, độ lệch càng lớn. Não so hai hình, đo độ lệch đó và cảm nhận được xa gần, gọi là thị giác lập thể. Về mặt hình học, đó là một tam giác có đáy là khoảng cách hai mắt và đỉnh là vật đang nhìn.
Cách đoán xa gần này rất nhạy ở tầm tay, vài mét, và kém dần khi vật ở xa vài chục mét trở lên; lúc đó não chuyển sang dựa vào những manh mối khác. Người ta đã dựng những máy đo xa quang học có hai ống kính đặt cách nhau rất xa để làm cùng việc với đường đáy dài hơn hai mắt. Mục từ này giải thích nguyên lý, ví dụ tính tay, giới hạn của mắt và cách camera kép trên máy móc ngày nay đo khoảng cách.
Mỗi mắt nhìn một hình, não ghép thành chiều sâu
Thử giơ một ngón tay trước mặt, cách mắt chừng ba mươi xentimét, nhìn nó rồi lần lượt nhắm mắt trái, mắt phải. Ngón tay như nhảy qua nhảy lại so với bức tường phía sau. Đưa ngón tay ra xa hết tầm tay rồi làm lại, cú nhảy nhỏ hơn. Đó chính là thị sai: cùng một vật, nhìn từ hai chỗ khác nhau, hiện ra ở hai vị trí khác nhau so với nền.
Khi cả hai mắt cùng mở, não không thấy hai ngón tay mà thấy một, đồng thời đọc được độ lệch giữa hai hình để biết ngón tay ở gần. Ngoài độ lệch hình, não còn dùng góc quy tụ, tức mức hai mắt phải xoay vào trong để cùng nhìn một điểm: nhìn vật sát mũi, hai mắt quy tụ mạnh; nhìn xa, hai trục nhìn gần như song song.
Ở mục từ về quy tắc ngón tay cái trong danh mục ước khoảng cách, cú nhảy của ngón tay được dùng theo chiều ngược lại để ước khoảng cách tới vật ở xa. Ở đây ta xem cơ chế bên trong: một tam giác với đáy là khoảng cách hai mắt. Đáy ngắn thì tam giác nhọn rất nhanh khi vật lùi ra xa, và góc ở đỉnh nhỏ tới mức não khó phân biệt.
Góc nhìn hai mắt thay đổi thế nào theo khoảng cách
Bảng dưới tính góc ở đỉnh tam giác tạo bởi hai mắt và vật, với khoảng cách hai mắt giả định 6,3 cm. Góc được làm tròn, chỉ để hình dung xu hướng.
| Vật cách mắt | Góc ở đỉnh tam giác khoảng | Cảm nhận chiều sâu |
|---|---|---|
| 30 cm | 12 độ | rất rõ, xâu kim, rót nước |
| 1 m | 3,6 độ | rõ, với tay lấy đồ |
| 5 m | 0,7 độ | khá rõ, bắt bóng, đi qua cửa |
| 20 m | 0,18 độ | yếu dần, phải nhờ manh mối khác |
| 100 m | 0,036 độ | gần như không còn tác dụng |
Góc ở đỉnh giảm gần đúng tỉ lệ nghịch với khoảng cách: xa gấp đôi, góc còn một nửa. Mắt người tinh nhạy có thể phân biệt những chênh lệch góc rất nhỏ, nhưng ở xa vài chục mét thì sự khác biệt giữa hai khoảng cách gần nhau trở nên quá bé. Đó là lý do người ta ước xe ở cách năm mét khá chuẩn, nhưng ước toà nhà cách ba trăm hay bốn trăm mét thì dựa vào thứ khác.
Khi vật ở xa: những manh mối một mắt cũng dùng được
Kích thước quen thuộc. Biết một chiếc xe máy dài chừng gần hai mét, thấy nó nhỏ bao nhiêu là đoán được xa bao nhiêu. Đây là cách người ta ước bằng vật quen làm thước.
Vật che khuất. Vật này che một phần vật kia thì vật bị che nằm xa hơn. Manh mối này không cho con số nhưng cho thứ tự.
Đường hội tụ. Hai mép đường, hai thanh ray song song trông như chụm lại ở xa. Độ chụm cho biết khoảng cách tương đối.
Không khí mờ xa. Vật ở xa trông nhạt màu, xanh xám hơn vì lớp không khí, hơi nước, bụi ở giữa. Trời trong vắt, núi trông gần hơn thật; trời mù, mọi thứ trông xa hơn.
Thị sai chuyển động. Ngồi trên xe nhìn ra, hàng cây sát đường lướt vùn vụt, núi xa trôi chậm. Tốc độ trôi cho biết xa gần. Đây là thị sai như hai mắt, chỉ khác đường đáy là quãng xe vừa đi.
Độ cao trong tầm nhìn. Trên mặt đất phẳng, vật càng xa càng nằm gần đường chân trời trong tầm nhìn.
Máy đo xa quang học: kéo dài khoảng cách hai mắt
Nếu đáy tam giác ngắn làm hai mắt kém ở tầm xa, cách tự nhiên là kéo dài đáy. Máy đo xa quang học kiểu trùng ảnh có hai cửa sổ đặt cách nhau một khoảng gọi là đường đáy, từ vài chục xentimét tới vài mét. Ánh sáng từ vật đi vào hai cửa, qua hệ gương lăng kính, tạo thành hai nửa hình trong ống ngắm. Người đo xoay một núm cho tới khi hai nửa hình trùng khít; góc xoay đó cho biết góc ở đỉnh tam giác, và máy đọc ra khoảng cách trên thang chia.
Ví dụ giả định: đường đáy 1 m, góc ở đỉnh đo được 0,573 độ, tức khoảng một phần trăm radian. Khoảng cách xấp xỉ đường đáy chia cho góc tính bằng radian, ra khoảng 100 m. Nếu đường đáy là 10 m, cùng góc đó ứng với khoảng 1.000 m. Đáy càng dài, cùng một sai số góc gây sai số khoảng cách càng nhỏ.
Tàu chiến thời đầu thế kỷ XX mang những máy đo xa đường đáy dài nhiều mét để đo khoảng cách tới mục tiêu trên biển. Nhiều máy ảnh phim thời trước có ô ngắm đo xa với đường đáy chỉ vài xentimét, người chụp xoay vòng lấy nét cho hai hình trùng nhau là ảnh nét. Ngày nay máy đo xa cầm tay dùng laser thay cho trùng ảnh, nhưng nguyên lý tam giác vẫn còn trong nhiều thiết bị.
Tự dựng một "máy đo xa" đường đáy dài trên sân
Muốn thấy rõ đường đáy dài giúp đo xa thế nào, có thể làm một phép đo cùng nguyên lý với máy đo xa quang học, chỉ cần hai người, hai thước đo độ có ống ngắm tự chế từ ống hút, và một thước dây.
- Chọn một vật ở xa, nhìn rõ, ví dụ thân một cây đứng riêng giữa bãi cỏ.
- Căng thước dây đánh dấu hai điểm A và B cách nhau đúng 10 m, đường AB nằm ngang so với hướng nhìn tới cây.
- Người ở A đặt thước đo độ dọc theo AB, ngắm qua ống hút tới cây, đọc góc giữa AB và đường ngắm. Người ở B làm tương tự.
- Ví dụ giả định: góc ở A là 80 độ, góc ở B là 85 độ. Góc ở cây bằng 180 trừ hai góc đó, còn 15 độ.
- Theo định lý sin, khoảng cách từ A tới cây bằng AB nhân sin góc B chia sin góc ở cây: 10 × 0,996 ÷ 0,259, khoảng 38,5 m.
- Đo kiểm bằng thước dây hoặc đếm bước tới cây, so với số vừa tính.
Thử lặp lại với đường đáy chỉ 2 m: góc ở cây còn rất nhỏ, sai một độ khi đọc là kết quả lệch hẳn. Hoạt động này cho thấy vì sao hai mắt cách nhau vài xentimét không đoán nổi khoảng cách tới ngọn đồi, còn máy đo xa trên tàu cần đường đáy nhiều mét.
Camera kép trên điện thoại, robot và xe
Hai camera đặt cạnh nhau trên một thiết bị là một đôi mắt nhân tạo. Phần mềm tìm cùng một điểm trong hai hình, đo xem điểm đó lệch nhau bao nhiêu điểm ảnh, rồi tính khoảng cách theo công thức tam giác: khoảng cách bằng đường đáy nhân tiêu cự chia cho độ lệch. Độ lệch càng lớn, vật càng gần. Từ đó máy làm mờ hậu cảnh khi chụp chân dung, robot tránh vật cản, xe tính khoảng cách tới xe phía trước.
Camera kép cũng gặp đúng giới hạn của mắt người: đường đáy ngắn thì đo xa kém, và phải tìm được điểm giống nhau trong hai hình. Bức tường trắng trơn không có chi tiết, mặt kính phản chiếu, vùng tối đều làm máy khó ghép hai hình. Vì thế nhiều thiết bị kết hợp camera kép với cảm biến khác như laser hoặc chiếu một lưới điểm sáng lên vật để tạo chi tiết nhân tạo.
Ứng dụng đo chiều dài bằng camera điện thoại cũng dựa phần nào vào nguyên lý thị sai: khi người dùng di chuyển máy, những hình chụp ở các vị trí khác nhau đóng vai trò nhiều con mắt, phần mềm dựng lại không gian ba chiều. Kết quả đủ cho việc ước nhanh, nhưng chưa thay được thước cuộn ở việc cần chính xác.
Thử cảm nhận và luyện thị giác hai mắt
Một vài hoạt động đơn giản cho thấy hai mắt quan trọng thế nào. Nhắm một mắt rồi thử chạm hai đầu ngón trỏ vào nhau từ hai phía, hoặc thử xâu kim, rót nước vào ly nhỏ: nhiều người lỡ tay hơn hẳn khi chỉ dùng một mắt. Mở cả hai mắt, việc trở lại dễ dàng. Đặt một cây bút trước mặt, giơ ngón tay ra xa rồi từ từ đưa lại gần để gặp đầu bút, cũng thấy rõ khác biệt.
Cảm nhận chiều sâu khác nhau giữa người này với người khác vì nhiều lý do về mắt và về thói quen nhìn. Những hoạt động trên chỉ để trải nghiệm, không phải phép kiểm tra thị lực, và không dùng để so sánh trẻ này với trẻ kia. Nếu thấy trẻ thường xuyên nheo một mắt, nghiêng đầu khi nhìn, hay va vấp, lóng ngóng khi lấy đồ khác thường, nên đưa trẻ đi khám mắt để bác sĩ chuyên khoa kiểm tra.
Với người thích đo, bài học từ đôi mắt là bài học của mọi phép đo bằng tam giác: muốn đo xa chính xác thì cần đường đáy dài, hoặc đo góc rất tinh. Người đo đạc đất đặt hai điểm ngắm cách xa nhau, nhà thiên văn chờ Trái Đất đi nửa vòng quỹ đạo để có đường đáy hàng trăm triệu kilômét khi đo khoảng cách tới các ngôi sao gần.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhìn bằng hai mắt lại cảm nhận được xa gần?
Hai mắt cách nhau khoảng 6 cm nên mỗi mắt thấy vật ở một vị trí hơi khác so với nền phía sau. Não đo độ lệch giữa hai hình cùng với mức hai mắt quy tụ vào trong, từ đó cảm nhận vật ở gần hay xa. Vật càng gần, độ lệch càng lớn.
Thị giác hai mắt có tác dụng tới khoảng cách bao xa?
Rõ nhất trong tầm tay tới vài mét, vẫn có ích tới vài chục mét, rồi yếu dần vì góc lệch giữa hai mắt trở nên rất nhỏ. Với vật ở xa hơn, não dựa vào kích thước quen thuộc, vật che khuất, đường hội tụ và độ mờ của không khí.
Máy đo xa quang học hoạt động thế nào?
Máy có hai cửa sổ đặt cách nhau một đường đáy, tạo hai nửa hình trong ống ngắm. Người đo xoay núm cho hai nửa hình trùng khít, góc xoay ứng với góc ở đỉnh tam giác. Từ đường đáy và góc, máy suy ra khoảng cách và hiện trên thang chia.
Vì sao đường đáy càng dài thì đo xa càng chính xác?
Với cùng một khoảng cách, đường đáy dài tạo ra góc ở đỉnh tam giác lớn hơn, dễ đo hơn. Cùng một sai số khi đọc góc, đường đáy dài cho sai số khoảng cách nhỏ hơn. Vì vậy máy đo xa trên tàu biển có đường đáy dài nhiều mét.
Camera kép trên điện thoại đo khoảng cách bằng cách nào?
Hai camera chụp cùng lúc từ hai vị trí cạnh nhau. Phần mềm tìm cùng một điểm trong hai hình, đo độ lệch tính bằng điểm ảnh, rồi tính khoảng cách bằng đường đáy nhân tiêu cự chia độ lệch. Bề mặt trơn không chi tiết làm máy khó ghép hai hình.
Nhắm một mắt có ước được khoảng cách không?
Vẫn ước được nhờ các manh mối một mắt như kích thước quen thuộc, vật che khuất, đường hội tụ và thị sai khi di chuyển đầu. Tuy vậy, việc chính xác ở tầm tay như xâu kim hay rót nước vào ly nhỏ sẽ khó hơn rõ rệt so với nhìn bằng hai mắt.