Khoảng thế kỷ III trước Công nguyên, Eratosthenes, người phụ trách thư viện Alexandria, ước vòng Trái Đất chỉ bằng bóng nắng và một quãng đường. Giữa trưa ngày hạ chí, nắng rọi thẳng xuống đáy giếng ở Syene, phía nam; cùng lúc ở Alexandria, phía bắc, bóng cây cột lệch khoảng 7,2 độ, tức một phần năm mươi vòng tròn. Quãng đường giữa hai nơi khoảng 5.000 stadion, nên vòng Trái Đất khoảng 50 × 5.000 = 250.000 stadion.
Quy ra đơn vị ngày nay, kết quả rơi vào khoảng từ 39.000 tới 46.000 km tuỳ cách hiểu độ dài một stadion, khá gần con số khoảng 40.000 km đo được bằng vệ tinh. Ông không đi vòng quanh Trái Đất, không trèo lên cao, chỉ đo một góc và một quãng. Mục từ này kể lại phép đo, giải thích vì sao nó đúng, chỗ nào còn tranh cãi, và cách học sinh làm lại được.
Hai quan sát làm nên phép đo
Syene là tên cổ của vùng Aswan ngày nay, ở thượng nguồn sông Nile, nằm gần chí tuyến Bắc. Tương truyền ở đó có một cái giếng sâu mà đúng trưa ngày hạ chí, ánh nắng rọi thẳng xuống tận mặt nước, các cây cột không có bóng. Điều đó nghĩa là lúc ấy Mặt Trời ở ngay đỉnh đầu, tia nắng đi thẳng đứng xuống Syene.
Alexandria nằm bên bờ biển, xa hơn về phía bắc. Cũng vào trưa ngày hạ chí, các vật thẳng đứng ở Alexandria vẫn có bóng ngắn. Eratosthenes đo góc giữa tia nắng và phương thẳng đứng ở Alexandria, được khoảng một phần năm mươi vòng tròn, tức khoảng 7,2 độ. Các nguồn cổ chép lại rằng ông dùng một dụng cụ gọi là scaphe, một cái bát lõm có que dựng ở giữa, bóng que rơi trên lòng bát khắc vạch, nhưng chi tiết dụng cụ thì nay chỉ biết qua lời kể của người đời sau.
Hai quan sát này cùng một thời điểm, cùng Mặt Trời, nhưng cho hai kết quả khác nhau: một nơi tia nắng thẳng đứng, một nơi tia nắng nghiêng 7,2 độ. Nếu mặt đất phẳng, tia nắng song song sẽ chạm mọi nơi theo cùng một góc. Góc khác nhau chỉ có thể giải thích là vì mặt đất cong, và phương thẳng đứng ở hai nơi chĩa về hai hướng khác nhau.
Vì sao một góc nhỏ cho ra cả vòng Trái Đất
Hãy hình dung Trái Đất là quả cầu. Phương thẳng đứng ở mỗi nơi, tức hướng của dây dọi, đều chĩa thẳng về tâm quả cầu. Ở Syene, phương thẳng đứng trùng với tia nắng. Ở Alexandria, phương thẳng đứng lệch với tia nắng 7,2 độ. Vì các tia nắng song song nhau, góc giữa hai phương thẳng đứng, đo tại tâm Trái Đất, cũng đúng bằng 7,2 độ. Đây là tính chất góc so le trong khi một đường thẳng cắt hai đường song song, học sinh lớp 7 đã gặp.
Vậy cung đất từ Syene tới Alexandria ứng với góc 7,2 độ ở tâm. Một vòng tròn đủ là 360 độ, gấp 50 lần 7,2 độ. Cung đất dài bao nhiêu thì cả vòng Trái Đất dài gấp 50 lần như vậy. Phép tính chỉ còn là phép nhân: vòng Trái Đất bằng 50 nhân quãng đường Syene – Alexandria.
Phép đo dựa trên ba giả định. Một là Trái Đất tròn, điều mà nhiều học giả Hy Lạp thời đó đã tin dựa trên bóng Trái Đất tròn trên Mặt Trăng lúc nguyệt thực và việc thuyền đi xa khuất dần từ thân lên cột buồm. Hai là Mặt Trời ở rất xa, tia nắng tới hai nơi song song. Ba là Syene nằm gần như đúng phía nam Alexandria, cùng một kinh tuyến, để hai nơi có trưa cùng lúc. Cả ba giả định gần đúng, đủ cho một kết quả có ý nghĩa.
Kết quả của ông gần đúng tới đâu
Con số 5.000 stadion và góc một phần năm mươi vòng tròn đến với ta qua các tác giả đời sau, không qua sách của chính Eratosthenes. Phần khó nhất khi đối chiếu là stadion, đơn vị đo chiều dài thời cổ, có nhiều loại khác nhau theo vùng.
| Giả sử 1 stadion dài | Vòng Trái Đất theo phép tính | So với khoảng 40.000 km |
|---|---|---|
| khoảng 157,5 m | 250.000 × 157,5 m ≈ 39.400 km | thấp hơn khoảng 1–2% |
| khoảng 166 m | 250.000 × 166 m ≈ 41.500 km | cao hơn khoảng 4% |
| khoảng 185 m | 250.000 × 185 m ≈ 46.250 km | cao hơn khoảng 15% |
Một số nguồn cổ chép con số 252.000 stadion, có lẽ được làm tròn cho chia hết thành 60 phần hay 360 phần. Dù hiểu stadion theo cách nào, kết quả cũng cùng cỡ với con số thật, không lệch gấp đôi hay gấp mười. Với dụng cụ là một cái bát có que và một quãng đường ước theo đoàn lữ hành hoặc người chuyên đi bộ đo đường, đó là một thành tựu.
Các nguồn sai số cũng đã được người sau chỉ ra: Syene không nằm đúng trên chí tuyến, hai nơi không cùng kinh tuyến, quãng đường 5.000 stadion là con số tròn. Thú vị là một số sai số bù trừ nhau phần nào. Bài học lớn không nằm ở độ khớp tới từng phần trăm, mà ở cách nghĩ: đo một phần nhỏ đo được, rồi suy ra cái lớn không đo được.
Những chỗ dễ hiểu nhầm về câu chuyện
Eratosthenes không phát hiện ra Trái Đất tròn. Ý tưởng Trái Đất hình cầu đã có trước ông. Điều ông làm là đo được nó lớn cỡ nào bằng một phương pháp ai cũng kiểm lại được.
Ông không cần đo khoảng cách tới Mặt Trời. Phép đo chỉ cần tia nắng song song, tức Mặt Trời ở rất xa so với kích thước Trái Đất. Khoảng cách cụ thể tới Mặt Trời không xuất hiện trong phép tính.
Cái giếng không phải dụng cụ đo. Giếng chỉ là dấu hiệu cho biết lúc nào nắng thẳng đứng ở Syene. Thay giếng bằng một cây gậy cắm thẳng không có bóng cũng cho cùng thông tin.
Câu chuyện có phần huyền thoại. Các chi tiết như giếng nước, người đo đường bằng bước chân, cách ông lấy con số 5.000 stadion được kể lại qua nhiều đời, có thể đã được thêm bớt. Khi kể cho trẻ, nên nói "tương truyền" ở những chi tiết này, giữ chắc phần nguyên lý.
Kết quả không phải con số duy nhất thời cổ. Các học giả khác cũng có những ước tính khác về kích thước Trái Đất, có ước tính nhỏ hơn đáng kể. Con số của Eratosthenes nổi tiếng vì phương pháp rõ ràng và kết quả gần với ngày nay.
Làm lại phép đo ở trường học
Phép đo làm lại được mà không cần chờ ngày hạ chí, với điều kiện có hai nhóm ở hai nơi cách nhau đủ xa theo hướng bắc nam, liên lạc được với nhau, và cùng đo vào đúng giữa trưa thật của mỗi nơi.
- Hai nhóm ở hai địa điểm cách nhau ít nhất vài trăm kilômét theo hướng bắc nam. Khoảng cách theo hướng bắc nam giữa hai nơi lấy từ bản đồ, hoặc tính từ hiệu vĩ độ: mỗi độ vĩ ứng với khoảng 111 km.
- Mỗi nhóm cắm một que thẳng đứng trên nền phẳng, kiểm bằng dây dọi. Đo chính xác chiều cao que.
- Đánh dấu đầu bóng mỗi vài phút quanh giờ trưa. Bóng ngắn nhất trong ngày là bóng giữa trưa thật, không nhất thiết đúng 12 giờ theo đồng hồ.
- Tính góc lệch: góc có tang bằng chiều dài bóng ngắn nhất chia chiều cao que. Que 1 m, bóng 0,2 m thì góc khoảng 11,3 độ.
- Lấy hiệu hai góc của hai nhóm. Nếu hiệu là 5 độ, cung đất giữa hai nơi ứng với 5 phần 360 của vòng Trái Đất.
- Vòng Trái Đất ước bằng khoảng cách bắc nam giữa hai nơi nhân 360 rồi chia cho hiệu góc. Ví dụ giả định: hai nơi cách nhau 560 km theo hướng bắc nam, hiệu góc 5 độ, ra 560 × 360 ÷ 5, khoảng 40.300 km.
Nước ta trải dài theo hướng bắc nam hơn một nghìn năm trăm kilômét, rất hợp để hai trường ở hai miền bắt tay làm phép đo này. Gần như cả nước nằm phía nam chí tuyến Bắc, nên mỗi năm có hai ngày Mặt Trời đi qua đỉnh đầu giữa trưa, ngày đó que không có bóng, giống hệt cái giếng ở Syene. Ngày cụ thể khác nhau theo vĩ độ từng nơi, có thể tra trong các bảng thiên văn phổ thông.
Ý nghĩa của phép đo với người đo hôm nay
Ngày nay chu vi Trái Đất được đo bằng mạng lưới định vị vệ tinh, đo laser tới vệ tinh, đo trọng lực, với độ chính xác tới milimét ở từng điểm. Theo đường xích đạo, vòng Trái Đất dài khoảng 40.075 km; theo vòng đi qua hai cực, khoảng 40.008 km, ngắn hơn một chút vì Trái Đất hơi dẹt ở hai cực. Con số tròn 40.000 km dễ nhớ không phải ngẫu nhiên: khi định nghĩa mét lần đầu vào cuối thế kỷ XVIII, người Pháp đã gắn mét với chiều dài kinh tuyến, nên một phần tư kinh tuyến gần đúng mười triệu mét.
Phép đo của Eratosthenes còn sống mãi vì nó là mẫu mực của đo gián tiếp: không chạm được vào thứ cần đo, thì tìm một thứ đo được có quan hệ chắc chắn với nó. Đo chiều cao cây bằng bóng nắng, đo bề rộng sông bằng cọc tiêu, đo khoảng cách tới Mặt Trăng bằng tia laser, đều đi theo đúng tinh thần đó.
Với trẻ em, đây là một hoạt động ngoài trời đáng nhớ: một cái que, một sợi dây dọi, một cuộc gọi giữa hai trường, và cuối buổi cả lớp tự tính được Trái Đất to cỡ nào. Không cần so nhóm nào tính sát hơn; điều đáng giữ là cảm giác tự mình suy ra được một con số lớn từ một góc nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Eratosthenes đo chu vi Trái Đất ra bao nhiêu?
Theo các nguồn cổ, ông tính được khoảng 250.000 stadion, có nguồn chép 252.000 stadion. Quy ra kilômét, kết quả nằm khoảng từ 39.000 tới 46.000 km tuỳ cách hiểu độ dài một stadion, cùng cỡ với con số khoảng 40.000 km ngày nay.
Vì sao góc lệch bóng nắng lại bằng góc ở tâm Trái Đất?
Vì tia nắng tới hai nơi song song với nhau, còn phương thẳng đứng ở mỗi nơi chĩa về tâm Trái Đất. Một đường thẳng cắt hai đường song song tạo ra các góc so le trong bằng nhau, nên góc lệch đo ở mặt đất bằng góc giữa hai nơi đo tại tâm.
Stadion là gì và dài bao nhiêu mét?
Stadion là đơn vị đo chiều dài thời Hy Lạp cổ, vốn gắn với chiều dài đường chạy trong sân vận động. Có nhiều loại stadion theo vùng và thời kỳ, các ước tính phổ biến nằm khoảng từ 150 tới 190 mét, nên không quy đổi chắc chắn được.
Học sinh có làm lại phép đo này được không?
Được. Cần hai nhóm ở hai nơi cách nhau vài trăm kilômét theo hướng bắc nam, mỗi nhóm cắm que thẳng đứng, đo bóng ngắn nhất lúc giữa trưa thật, tính góc lệch, rồi lấy hiệu hai góc. Vòng Trái Đất bằng khoảng cách bắc nam nhân 360 chia hiệu góc.
Có cần đợi ngày hạ chí mới đo được không?
Không cần. Eratosthenes chọn hạ chí vì khi đó ở Syene không có bóng, chỉ cần đo một nơi. Nếu hai nơi cùng đo bóng giữa trưa trong một ngày bất kỳ, hiệu hai góc lệch vẫn cho cùng thông tin, chỉ cần tính thêm một phép trừ.
Trái Đất có phải tròn hoàn hảo không?
Không. Trái Đất hơi dẹt ở hai cực, nên vòng theo xích đạo dài khoảng 40.075 km, còn vòng đi qua hai cực khoảng 40.008 km. Sự chênh lệch này nhỏ so với kích thước Trái Đất, phép đo thời cổ không thể nhận ra.