ChieuDai.comChiều Dài
Sai số và đo cho chính xác

Dung sai trong đời thường: lệch bao nhiêu milimét thì vẫn lắp vừa

Dung sai là khoảng lệch cho phép để đồ vẫn lắp vừa. Khe cửa, kệ vào hốc, sàn gỗ sát tường, kính trong khung cần chừa bao nhiêu và vì sao không nên khít tuyệt đối.

a wooden shelf unit being slid into a white wall niche by two pairs of Vietnamese hands, narrow gaps visible at both sides, soft daylight, side angle close-up

Dung sai là khoảng lệch cho phép mà món đồ vẫn dùng được, vẫn lắp vừa. Trong nhà, gần như không có gì nên làm khít tuyệt đối: cánh cửa cần khe vài milimét để đóng mở, kệ đặt vào hốc cần hở mỗi bên một chút để đưa vào được, sàn gỗ cần khe sát tường để nở ra mùa ẩm. Biết trước cần chừa bao nhiêu thì số đo mới có ý nghĩa.

Bài này nói về dung sai ở mức đời thường, cho người tự đo để mua đồ, đặt thợ làm, hay tự lắp. Những dung sai chặt hàng phần trăm milimét trong cơ khí là chuyện của nghề khác. Ở đây, câu hỏi chính là: lệch một hai milimét có sao không, chừa năm milimét có thừa không, và vì sao có chỗ phải chừa cả xăng-ti-mét.

Vì sao không nên làm khít tuyệt đối

Thử hình dung một cái kệ đóng đúng bằng bề ngang hốc tường, không dư một milimét. Trên giấy thì hoàn hảo, ngoài đời thì không đưa vào được. Tường không phẳng tuyệt đối, góc hốc không vuông tuyệt đối, cái kệ đóng xong có thể dài hơn bản vẽ một chút, và khi đẩy vào, chỉ cần nghiêng một góc nhỏ là kẹt. Phải chừa khe để có chỗ xoay xở.

Lý do thứ hai là vật liệu thay đổi theo thời tiết. Gỗ tự nhiên hút ẩm và nở ra mùa nồm, co lại mùa hanh khô. Cánh cửa gỗ đóng khít vào mùa khô có thể kẹt cứng vào mùa ẩm. Kim loại nở theo nhiệt. Vật liệu cứng đặt sát nhau không có khe thì khi nở sẽ đẩy nhau, gây cong vênh hoặc nứt.

Lý do thứ ba là chính sai số đo. Bạn đo hốc lệch một milimét, thợ đóng kệ lệch một milimét theo chiều ngược lại, hai sai số cộng lại thành hai milimét. Khe chừa phải lớn hơn tổng các sai số có thể xảy ra, nếu không, món đồ có khả năng không vừa dù ai cũng đã làm đúng phần mình.

Vì vậy, người làm nghề nói về "khe hở lắp đặt" như một phần của thiết kế, không phải một khuyết điểm. Khe được che bằng nẹp, len, gioăng cao su, hoặc đơn giản là nhỏ đến mức mắt không để ý.

Khe hở thường gặp trong nhà

Những con số dưới đây là mức hay gặp, để bạn hình dung. Mỗi loại vật liệu, mỗi nhà sản xuất có hướng dẫn riêng; khi có hướng dẫn, làm theo hướng dẫn.

Chỗ lắpKhe thường chừaVì sao cần
Cánh cửa gỗ với khung, hai bên và phía trênKhoảng 2 đến 3 mmĐóng mở trơn, gỗ nở mùa ẩm không kẹt
Mép dưới cánh cửa với sànLớn hơn hai bên, thường vài milimét đến hơn một xăng-ti-métKhông quét sàn, không vướng thảm, thông gió
Kệ, tủ đặt vào hốc tườngVài milimét đến một xăng-ti-mét mỗi bênĐưa vào được, bù tường không phẳng
Sàn gỗ với chân tườngTheo hướng dẫn của loại sàn, thường cỡ một xăng-ti-métSàn nở ra không bị phồng, khe được len chân tường che
Tấm kính trong khungVài milimét quanh mép, có gioăngKính không chạm khung, không nứt khi khung co giãn
Tủ lạnh, máy giặt trong hốcTheo hướng dẫn của nhà sản xuấtTản nhiệt, thông gió, rung khi chạy

Đối với đồ điện lớn, khoảng trống không chỉ để lắp vừa mà còn liên quan đến tản nhiệt và an toàn. Đừng tự ước con số, hãy đọc hướng dẫn đi kèm máy.

Hai kiểu lắp: lỏng và chặt

Trong đời thường, có thể chia việc lắp ghép thành hai kiểu. Kiểu lắp lỏng là khi món đồ phải đưa vào, rút ra hoặc chuyển động được: cánh cửa, ngăn kéo, kệ trong hốc, nắp hộp. Kích thước món đồ phải nhỏ hơn chỗ chứa một chút. Dung sai ở đây có một giới hạn dưới, khe không được nhỏ hơn mức tối thiểu, và một giới hạn trên, khe không quá rộng để đồ khỏi lỏng lẻo, lung lay.

Kiểu lắp chặt là khi món đồ phải giữ chắc nhờ ma sát: chân ghế tra vào lỗ, nút cao su bịt ống, ống nhựa cắm vào đầu nối có keo. Ở kiểu này, lỗ hơi nhỏ hơn hoặc vừa bằng phần cắm. Lỏng quá thì tuột, chặt quá thì không đưa vào được hoặc làm nứt vật.

Với người tự làm trong nhà, kiểu lắp chặt nên để vật liệu và linh kiện tự lo: mua đầu nối ống cùng cỡ với ống, mua nút cùng cỡ với lỗ. Kiểu lắp lỏng mới là chỗ số đo của bạn quyết định kết quả, nên phần còn lại của bài tập trung vào đó.

Một mẹo nhận biết: nếu món đồ cần di chuyển hoặc cần tháo ra được, nghĩ đến khe hở. Nếu món đồ cần đứng yên nhờ ép sát, nghĩ đến vừa khít và để nhà sản xuất lo phần còn lại.

Tính khe khi đặt đồ vào hốc

Ví dụ giả định: bạn muốn đặt làm một kệ gỗ vào hốc tường. Đây là trình tự tính để kệ vừa mà không hở quá.

  1. Đo bề ngang hốc ở trên, giữa, dưới; đo bề sâu ở hai bên; đo chiều cao ở hai bên. Giả sử bề ngang ra 802, 800, 799 mm.
  2. Lấy số nhỏ nhất làm kích thước hốc: 799 mm. Đây là chỗ hẹp nhất kệ phải lọt qua.
  3. Quyết định khe mỗi bên, ví dụ 3 mm. Hai bên là 6 mm.
  4. Bề ngang kệ cần đặt: 799 trừ 6, ra 793 mm.
  5. Kiểm lại phía trên, chỗ hốc rộng 802 mm: khe hai bên tổng cộng 9 mm, mỗi bên khoảng 4,5 mm, vẫn trong mức chấp nhận được và có thể che bằng nẹp nếu muốn.
  6. Ghi rõ cho thợ: kích thước ngoài của kệ là 793 mm, sai số cho phép trừ 2 mm, không được lớn hơn.

Câu cuối là chỗ quan trọng: với đồ đặt vào hốc, kệ nhỏ hơn một chút thì không sao, lớn hơn một chút là hỏng. Dung sai một phía như vậy cần được nói rõ cho người làm.

Đồ mua sẵn cũng có dung sai

Không chỉ đồ đặt làm, đồ mua sẵn cũng không đúng tuyệt đối kích thước ghi trên hộp. Một chiếc tủ ghi rộng 800 mm có thể thực tế 798 hay 802 mm, tuỳ cách lắp ráp, tuỳ độ chặt của vít. Nệm ghi 1,6 m có thể rộng hơn chút khi đã nở hết sau khi mở bao. Kích thước ghi là kích thước danh nghĩa, đủ để chọn mua chứ không đủ để tính khe vài milimét.

Vì vậy, khi định đặt đồ mua sẵn vào một chỗ vừa khít, hãy chừa khe rộng hơn mức bạn chừa cho đồ đặt làm. Nếu hốc chỉ dư đúng hai milimét so với số ghi trên hộp, khả năng không lọt là có thật. Dư vài xăng-ti-mét mới yên tâm.

Một số món có hai kích thước khác nhau được ghi: kích thước phủ bì, tính cả tay nắm, chân đế, phần nhô ra; và kích thước thân. Đọc kỹ xem con số trên hộp là loại nào. Tay nắm tủ lạnh, chân máy giặt, bản lề tủ mở ra đều chiếm chỗ mà người đo hốc hay quên.

Nếu có thể, đo trực tiếp món đồ ở cửa hàng hoặc khi nhận hàng, trước khi tháo lớp bọc và lắp vào. Phát hiện không vừa lúc còn đổi được dễ hơn nhiều so với khi đã khoan tường bắt vít.

Dung sai cộng dồn khi ghép nhiều món

Khi nhiều món ghép cạnh nhau, khe và sai số của từng món cộng lại. Đặt bốn tủ bếp liền nhau vào một bức tường dài 2.400 mm, mỗi tủ đóng sai một milimét, tổng cộng có thể lệch bốn milimét. Nếu mỗi tủ lại cần khe một milimét với tủ bên cạnh, thêm ba milimét nữa. Tính sẵn khoảng này thì không bị bất ngờ khi lắp tủ cuối.

Thợ làm tủ bếp thường để một khoảng ở đầu dãy hoặc giữa dãy, rồi dùng một tấm nẹp bù cắt theo thực tế để lấp. Tấm bù này hấp thụ toàn bộ sai số cộng dồn. Đó là một cách thiết kế để dung sai không gây hại, thay vì cố làm từng món đúng tuyệt đối.

Gạch ốp lát cũng vậy. Mỗi viên gạch có kích thước lệch chút ít so với kích thước ghi trên hộp, mạch giữa các viên vài milimét giúp hấp thụ sai lệch đó. Ai từng lát gạch không chừa mạch sẽ thấy càng đi xa càng lệch hàng.

Khi tự lên kế hoạch, cứ mỗi chỗ ghép giữa hai món, nghĩ xem lệch ở đó sẽ đi đâu. Nếu không có chỗ cho nó đi, hãy tạo ra một chỗ: một khe, một tấm bù, một đường mạch.

Những chỗ dung sai bị bỏ qua và hậu quả

Cửa gỗ làm vào mùa khô. Cánh cửa đóng vừa đẹp tháng hanh, đến mùa nồm thì kẹt, phải bào bớt. Thợ có kinh nghiệm chừa khe theo mùa và theo loại gỗ.

Đồ nội thất không lọt cửa. Đo chỗ đặt rất kỹ nhưng quên đo đường đưa vào: cửa chính, góc cầu thang, hành lang. Một chiếc tủ lớn cần lọt qua chỗ hẹp nhất trên đường đi, kể cả khi phải nghiêng.

Ổ cắm, công tắc khuất sau tủ. Tủ đặt sát tường che mất ổ cắm, hoặc phích cắm thò ra khiến tủ không áp sát được. Cần chừa khoảng hở phía sau bằng độ sâu của phích cắm và dây.

Rèm, màn may vừa khít ô cửa. Rèm may đúng bằng bề ngang ô cửa sẽ hở sáng hai bên và nhìn hụt khi kéo vào. Rèm treo ngoài ô cửa thường được may rộng hơn ô cửa mỗi bên một đoạn; ở đây dung sai là phần phủ thêm, không phải khe hở.

Kính khít khung. Kính lắp chạm thẳng vào khung kim loại, ngày nắng khung nở ép vào mép kính, có thể gây nứt. Luôn để khe và gioăng như người thợ kính hướng dẫn.

Câu hỏi thường gặp

Dung sai là gì, nói dễ hiểu?

Dung sai là khoảng lệch cho phép so với kích thước định làm mà món đồ vẫn dùng được, vẫn lắp vừa. Ví dụ kệ định làm rộng 793 mm, dung sai trừ 2 mm nghĩa là rộng từ 791 đến 793 mm đều chấp nhận được.

Cánh cửa gỗ nên chừa khe bao nhiêu?

Nhiều thợ để khoảng 2 đến 3 mm ở hai bên và phía trên, mép dưới thì lớn hơn để không quét sàn. Con số thực tế tuỳ loại gỗ, loại cửa và mùa lắp, nên hỏi người thợ làm cửa.

Đặt kệ vào hốc tường thì đo thế nào?

Đo hốc ở trên, giữa, dưới và lấy số nhỏ nhất, trừ đi khe mỗi bên vài milimét, ra kích thước ngoài của kệ. Ghi rõ cho thợ rằng kệ có thể nhỏ hơn một chút nhưng không được lớn hơn.

Vì sao sàn gỗ phải chừa khe sát tường?

Gỗ và ván sàn nở ra khi ẩm. Nếu lát sát tường không có khe, sàn nở ra không có chỗ đi sẽ bị phồng hoặc cong. Khe thường cỡ một xăng-ti-mét và được che bằng len chân tường; con số cụ thể theo hướng dẫn của loại sàn.

Tủ lạnh đặt trong hốc cần chừa bao nhiêu?

Mỗi máy có yêu cầu riêng về khoảng trống hai bên, phía trên và phía sau để tản nhiệt. Hãy đọc hướng dẫn của nhà sản xuất đi kèm máy, không tự ước con số theo máy khác.

Lắp nhiều tủ liền nhau sao cho vừa tường?

Tính sai số cộng dồn của từng tủ và khe giữa chúng, để một khoảng ở đầu hoặc giữa dãy và lấp bằng một tấm nẹp bù cắt theo thực tế. Tấm bù hấp thụ toàn bộ chênh lệch nên tủ cuối không bị kẹt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138