Trong tiếng Việt hằng ngày, "cây số", "cây", "số" đều có thể chỉ kilômét: "đi thêm năm cây" là đi thêm khoảng 5 km. Tương tự, ở nhiều nơi "thước" là mét, "tấc" là 10 cm, "phân" là centimét, "li" là milimét. Đó là tên gọi dân gian của các đơn vị hệ mét, không phải đơn vị riêng.
Các cách gọi này tiện trong lời nói nhưng dễ gây hiểu lầm khi người nghe khác vùng, khác thế hệ, hoặc khi cùng một chữ mang hai nghĩa tuỳ nghề. Bài này gom lại các cách gọi phổ biến, chỉ ra chỗ dễ lẫn và cách viết đơn vị cho đúng khi cần ghi ra giấy.
"Cây số" từ đâu mà ra
Dọc các tuyến đường bộ có những cột mốc nhỏ đặt cách nhau đều đặn, mỗi cột đánh dấu một kilômét. Người đi đường đếm cột để biết đã đi được bao xa, và dần dần chữ "cây số", tức một cây cột mốc, trở thành cách gọi chính đơn vị kilômét. Từ đó sinh ra các cách nói gọn hơn nữa như "cây": "nhà cách chợ hai cây".
Cách gọi này gắn chặt với kinh nghiệm đi đường nên mang sắc thái gần gũi, đời thường. Trong văn bản hành chính, kỹ thuật, người ta viết ki-lô-mét hoặc ký hiệu km; trong lời nói, "cây số" vẫn rất phổ biến, nhất là khi nói về khoảng cách giữa làng xã, giữa nhà và trường, chợ, trạm xá.
Bản thân cột cây số cũng là một công cụ ước khoảng cách thú vị. Site có bài riêng về cách đọc cột cây số bên đường, con số và tên địa danh ghi trên đó cho biết gì. Ở đây chỉ cần nhớ: khi ai đó nói "mấy cây nữa", họ đang nói về kilômét.
Một lưu ý nhỏ về độ chính xác: trong lời nói, "hai cây" thường là ước chừng, có thể là một cây rưỡi hay hai cây rưỡi. Đừng dùng con số đó để tính nhiên liệu hay hẹn giờ quá sát; đo lại trên bản đồ điện thoại nếu cần.
Bảng các cách gọi chiều dài thường gặp
Bảng dưới gom tên gọi dân gian và tên chuẩn của các đơn vị hệ mét. Cột cuối ghi nơi hoặc nghề hay dùng, chỉ để tham khảo vì thói quen nói thay đổi theo từng người.
| Cách gọi dân gian | Đơn vị chuẩn | Ví dụ câu nói | Hay gặp |
|---|---|---|---|
| cây số, cây, số | km | còn chừng ba cây nữa | khắp nơi, đi đường |
| ki-lô | km (khi nói về đường) | chạy năm ki-lô | lời nói nhanh |
| thước, thước tây | m | mặt tiền năm thước | nhiều tỉnh phía Nam |
| tấc | 10 cm | cao hơn một tấc | khắp nơi |
| phân | cm | dày ba phân | thợ xây, thợ mộc, hàng vải |
| li, ly | mm | lệch hai li | thợ cơ khí, thợ mộc |
| dem, zem | tuỳ nghề, xem phần dưới | tôn bốn dem | hàng tôn, xưởng cơ khí |
Chữ thước còn có nghĩa thước ta trong hệ đo cũ, ngắn hơn mét nhiều. Khi người nói lớn tuổi đang kể chuyện ngày xưa, nên hỏi lại cho chắc. Bài về thước, tấc, phân trên site giải thích chi tiết hệ đo cũ này.
Người miền Bắc và người trẻ ở thành phố thường dùng thẳng "mét", "xăng-ti-mét", "mi-li-mét" hơn. Không có cách gọi nào đúng hơn; điều cần là người nghe hiểu cùng một nghĩa.
Những chữ một âm nhiều nghĩa dễ lẫn
"Cây" không chỉ là cây số. Trong câu chuyện mua bán, "một cây" có thể là một lượng vàng, một cuộn vải, một cây thuốc lá. Chỉ khi nói về đường đi, quãng chạy, "cây" mới là kilômét. Ngữ cảnh đi đường gần như luôn đủ để hiểu đúng.
"Ki-lô" là kilômét hay kilôgam. Tiền tố ki-lô nghĩa là nghìn, nên cả kilômét lẫn kilôgam đều được gọi tắt là ki-lô. "Chạy năm ki-lô" là năm kilômét, "mua năm ki-lô" là năm kilôgam. Ở phía Nam người ta còn gọi kilôgam là "ký", nên chữ ki-lô trần trong câu nói về đường đi càng dễ hiểu là kilômét.
"Số" trên đồng hồ xe. "Xe chạy được ba vạn số" nghĩa là đồng hồ quãng đường đã ghi 30.000 km. Vạn là mười nghìn. Đây là cách nói của người mua bán xe cũ, không phải số thứ tự hay số xe.
"Chạy sáu mươi" là tốc độ. Trong câu "đoạn này chỉ được chạy sáu mươi", người ta bỏ đơn vị, nhưng ai cũng hiểu là 60 km/h. Khi ghi lại hay dạy người mới lái, nên nói đủ "sáu mươi ki-lô-mét mỗi giờ" và luôn theo biển báo, quy định hiện hành.
Đọc số đo nói tắt: mét hai, mét rưỡi, hai mét mốt
Người Việt hay nói số đo theo kiểu gọn, bỏ chữ "mươi", "phân", thậm chí bỏ cả chữ một ở đầu. Cách nói này rất tiện nhưng có vài chỗ dễ nghe nhầm, nhất là với người mới học tiếng Việt hoặc khi nghe qua điện thoại.
| Câu nói | Nghĩa | Cách viết |
|---|---|---|
| mét hai | một mét hai mươi phân | 1,2 m |
| mét rưỡi | một mét năm mươi phân | 1,5 m |
| mét sáu lăm | một mét sáu mươi lăm phân | 1,65 m |
| mét linh hai | một mét và hai phân | 1,02 m |
| hai mét mốt | hai mét mười phân | 2,1 m |
| ba mét tư | ba mét bốn mươi phân | 3,4 m |
| cây rưỡi | một cây số rưỡi | 1,5 km |
| nửa cây | năm trăm mét | 0,5 km |
Chỗ dễ nhầm nhất là giữa "mét hai" và "mét linh hai": một bên là 1,2 m, một bên là 1,02 m, chênh nhau gần hai tấc. Khi đặt hàng qua điện thoại, hãy nhắc lại bằng phân cho chắc: "một mét hai mươi phân, tức một trăm hai mươi phân phải không".
Trên tin nhắn và nhãn hàng còn hay gặp cách viết như 1m6, 1m65, nghĩa là 1,6 m và 1,65 m. Cách viết này dễ đọc nhưng không đúng chuẩn ký hiệu; trên hợp đồng hay bản vẽ, nên viết 1,6 m hoặc 1.600 mm.
Dem, zem: một chữ, hai cách hiểu tuỳ nghề
Chữ dem, còn viết zem, là chỗ dễ nhầm nhất trong các cách gọi chiều dài. Khi mua tôn lợp mái, người bán nói "tôn bốn dem" hay "tôn bốn dem rưỡi" để chỉ độ dày khoảng 0,4 mm hay 0,45 mm. Ở đây một dem được hiểu là một phần mười milimét.
Trong một số xưởng cơ khí, thợ lại dùng chữ dem để chỉ một phần trăm milimét, khi nói về sai lệch khi tiện, phay: "lệch hai dem" là lệch khoảng 0,02 mm. Hai cách dùng này cách nhau mười lần, và cả hai đều có người dùng thật trong nghề của họ.
Vì vậy khi gặp chữ dem trong một cuộc trao đổi quan trọng, đặt hàng, ghi hợp đồng, kiểm hàng, hãy hỏi lại bằng milimét: "bốn dem là 0,4 mm phải không anh". Một câu hỏi lại tốn vài giây nhưng tránh được việc nhận tấm tôn mỏng hơn mong đợi hay một chi tiết máy sai kích thước.
Khi tự kiểm độ dày tôn, có thể dùng thước kẹp đo ở mép tấm, chỗ không có sóng. Lưu ý độ dày đo được có thể gồm cả lớp mạ và lớp sơn, nên con số có khi nhỉnh hơn độ dày thép nền mà người bán nói tới. Muốn biết chắc, hỏi người bán con số đó là độ dày tổng hay độ dày thép nền.
Viết đơn vị chiều dài cho đúng chuẩn
Trong lời nói thì dùng cách gọi nào cũng được, nhưng khi viết ra, đặc biệt trên giấy tờ, bản vẽ, nhãn hàng, nên theo cách viết ký hiệu chuẩn của hệ đo lường quốc tế để ai đọc cũng hiểu như nhau.
| Nên viết | Không nên viết | Lý do |
|---|---|---|
| 5 km | 5 Km, 5 KM, 5 kms | ký hiệu viết thường, không thêm s số nhiều |
| 2,5 m | 2,5 mét. | ký hiệu không có dấu chấm sau |
| 30 cm | 30cm | nên có khoảng trắng giữa số và ký hiệu |
| 1.200 mm | 1.200 MM | chữ M hoa là tiền tố mega (Mm là megamét), nghĩa khác hẳn |
| 60 km/h | 60 km/giờ, 60 kmh | ký hiệu giờ là h, dùng gạch chéo |
| 15 m² | 15 m2 (khi có thể viết số mũ) | số 2 là số mũ, chỉ diện tích |
Tên đơn vị viết bằng chữ thì cả "kilômét" lẫn "ki-lô-mét" đều được dùng trong tiếng Việt; điều quan trọng là thống nhất trong cùng một văn bản. Ký hiệu thì chỉ có một cách đúng: km.
Khi soạn tin nhắn trên điện thoại khó gõ số mũ, viết "m2" vẫn hiểu được, nhưng trên bản vẽ, hợp đồng, nhãn hàng nên viết đúng m².
Nói và ghi số đo để người khác vùng hiểu đúng
Khi trao đổi với thợ, người bán, người thân ở vùng khác, hoặc người nước ngoài, vài thói quen nhỏ giúp tránh hiểu lầm.
- Nói đơn vị chuẩn khi con số quan trọng: "ba mét hai" thay vì "ba thước hai" nếu người nghe không cùng vùng.
- Với chữ có hai nghĩa như dem, ki-lô, cây, nói thêm một lần bằng đơn vị chuẩn để xác nhận.
- Khi ghi số đo vào tin nhắn, viết số kèm ký hiệu chuẩn: 3,2 m, 45 cm, 0,45 mm.
- Với khoảng cách đường đi, nói rõ là đường đi thật hay đường chim bay, vì hai con số có thể chênh nhau nhiều.
- Nếu người nghe là người lớn tuổi, hỏi lại khi họ dùng thước, tấc: thước ta hay thước tây.
- Với người nước ngoài, đổi sang đơn vị họ quen nếu cần, nhưng giữ cả số gốc theo hệ mét để không mất thông tin.
Những thói quen này không làm câu nói kém tự nhiên đi; chúng chỉ thêm một lớp xác nhận ở chỗ con số có hậu quả. Phần lớn hiểu lầm về chiều dài ngoài đời không phải do tính sai, mà do hai người hiểu một chữ theo hai cách.
Câu hỏi thường gặp
Một cây số bằng bao nhiêu mét?
Một cây số là một kilômét, bằng 1.000 m. Chữ cây số đến từ cột mốc đặt dọc đường, mỗi cột cách nhau một kilômét. Trong lời nói hằng ngày, người ta còn gọi tắt là "cây" hoặc "số", như "còn hai cây nữa".
Một thước là một mét phải không?
Trong lời nói hằng ngày ở nhiều nơi, nhất là các tỉnh phía Nam, thước được hiểu là mét, gọi là thước tây. Nhưng trong hệ đo cũ, thước ta ngắn hơn mét nhiều và khác nhau theo nghề, theo vùng. Khi người nói lớn tuổi kể chuyện cũ, nên hỏi lại.
Ba phân là bao nhiêu?
Trong cách nói hằng ngày hiện nay, ba phân là ba centimét. Thợ xây, thợ mộc và người bán vải dùng chữ phân rất nhiều. Tương tự, một li là một milimét và một tấc là mười centimét.
Tôn bốn dem dày bao nhiêu mm?
Trong mua bán tôn, bốn dem thường được hiểu là khoảng 0,4 mm, mỗi dem là một phần mười milimét. Tuy vậy chữ dem ở một số xưởng cơ khí lại chỉ một phần trăm milimét, nên khi đặt hàng nên hỏi lại bằng milimét cho chắc.
Viết km hay Km mới đúng?
Viết km, chữ thường cả hai. Ký hiệu đơn vị trong hệ đo lường quốc tế có quy định chữ hoa chữ thường, không thêm chữ s số nhiều và không có dấu chấm phía sau. Viết Km hay KM tuy người đọc vẫn đoán được nhưng không đúng chuẩn.
Xe chạy ba vạn số là bao nhiêu km?
Ba vạn số là 30.000 km, vì một vạn là mười nghìn và "số" ở đây chỉ kilômét trên đồng hồ quãng đường. Đây là cách nói phổ biến khi mua bán xe cũ để chỉ quãng đường xe đã đi.