Quãng đường bằng vận tốc nhân thời gian, viết gọn s = v × t. Từ đó suy ra vận tốc bằng quãng đường chia thời gian, và thời gian bằng quãng đường chia vận tốc. Mẹo nhẩm nền tảng: đi đều 60 km/h là đi 1 km mỗi phút, nên mọi tốc độ khác chỉ cần so với mốc này.
Công thức thì ai cũng học từ tiểu học, nhưng khi ngồi trên xe, cái khó là đổi đơn vị cho đúng và nhẩm nhanh mà không cần giấy bút. Mục từ này gom các mẹo đổi phút ra giờ, km/h ra mét mỗi giây, cách ước giờ đến nơi có tính cả lúc dừng nghỉ, và hai cái bẫy làm nhiều người tính sai dù thuộc công thức.
Một công thức, ba cách viết
Ba đại lượng quãng đường, vận tốc và thời gian gắn với nhau bằng một phép nhân. Biết hai thì tính được cái thứ ba. Một cách nhớ quen thuộc là vẽ một hình tam giác, đặt quãng đường ở đỉnh, vận tốc và thời gian ở hai góc đáy. Che đại lượng cần tìm: nếu che quãng đường thì còn vận tốc đứng cạnh thời gian, tức nhân; nếu che vận tốc thì còn quãng đường nằm trên thời gian, tức chia; tương tự với thời gian.
Điều kiện duy nhất là đơn vị phải khớp nhau. Vận tốc tính bằng kilômét mỗi giờ thì thời gian phải tính bằng giờ và quãng đường ra kilômét. Vận tốc tính bằng mét mỗi giây thì thời gian tính bằng giây, quãng đường ra mét. Phần lớn lỗi tính sai không nằm ở công thức mà ở chỗ trộn đơn vị, ví dụ lấy vận tốc km/h nhân với số phút.
Công thức này áp dụng cho chuyển động đều, tức tốc độ không đổi. Ngoài đời, xe tăng giảm tốc liên tục, nên khi dùng công thức cho một chuyến đi, con số vận tốc phải hiểu là vận tốc trung bình của cả quãng. Đây là chỗ sinh ra cái bẫy thứ hai, sẽ nói ở phần sau. Trước hết, xem những mẹo đổi đơn vị dùng nhiều nhất.
Mốc 60 km/h là 1 km mỗi phút và các mốc lân cận
Thuộc vài dòng dưới đây là nhẩm được hầu hết các chuyến đi hằng ngày. Cột cuối cho thấy đi 15 phút thì được bao xa, vì mười lăm phút là một phần tư giờ, rất dễ dùng để ước.
| Vận tốc | Mỗi phút đi được | Đi 15 phút được | Đi 1 km mất |
|---|---|---|---|
| 20 km/h | khoảng 333 m | 5 km | 3 phút |
| 30 km/h | 500 m | 7,5 km | 2 phút |
| 40 km/h | khoảng 667 m | 10 km | 1 phút 30 giây |
| 50 km/h | khoảng 833 m | 12,5 km | 1 phút 12 giây |
| 60 km/h | 1 km | 15 km | 1 phút |
| 80 km/h | khoảng 1,33 km | 20 km | 45 giây |
| 90 km/h | 1,5 km | 22,5 km | 40 giây |
Cách dùng: muốn biết 25 km ở 50 km/h mất bao lâu, nhớ rằng 50 km/h đi một giờ được 50 km, 25 km là một nửa, vậy nửa giờ. Muốn biết 18 km ở 40 km/h, nhớ 15 phút đi 10 km, 18 km gần gấp đôi, vậy khoảng 27 phút. Kiểm lại bằng công thức: 18 chia 40 được 0,45 giờ, nhân 60 được 27 phút.
Những tốc độ trong bảng chỉ để luyện phép tính. Tốc độ được phép trên mỗi đoạn đường do biển báo và quy định hiện hành đặt ra, không phải do phép nhẩm.
Đổi giờ, phút cho khỏi nhầm
1,2 giờ không phải 1 giờ 20 phút. Phần thập phân của giờ phải nhân 60 mới ra phút. 1,2 giờ là 1 giờ cộng 0,2 nhân 60 bằng 12 phút, tức 1 giờ 12 phút. Đây là lỗi phổ biến nhất khi đọc kết quả phép chia trên máy tính.
Đổi phút ra giờ thì chia 60. 20 phút là 20 chia 60, bằng một phần ba giờ, khoảng 0,33 giờ. 45 phút là 0,75 giờ. Muốn nhân với vận tốc km/h, phải đổi phút sang giờ trước.
Dùng phân số cho nhanh. Mười lăm phút là một phần tư giờ, hai mươi phút là một phần ba, nửa giờ là một phần hai. Nhân vận tốc với phân số thường dễ nhẩm hơn nhân với số thập phân. Ví dụ 36 km/h trong 20 phút là 36 nhân một phần ba, bằng 12 km.
Ví dụ trọn vẹn. Quãng 45 km, đi trung bình 36 km/h. Thời gian bằng 45 chia 36, bằng 1,25 giờ. Phần 0,25 giờ nhân 60 bằng 15 phút. Vậy mất 1 giờ 15 phút, không phải 1 giờ 25 phút.
Đổi km/h sang mét mỗi giây: chia cho 3,6
Một giờ có 3.600 giây, một kilômét có 1.000 mét. Đổi km/h sang m/s là nhân 1.000 rồi chia 3.600, tức chia cho 3,6. Ngược lại, đổi m/s sang km/h thì nhân 3,6. Những mốc dễ nhớ: 36 km/h là 10 m/s, 54 km/h là 15 m/s, 72 km/h là 20 m/s, 90 km/h là 25 m/s.
Đơn vị mét mỗi giây hữu ích khi nghĩ về những khoảnh khắc ngắn. Ở 54 km/h, xe đi 15 mét mỗi giây. Một giây nhìn xuống điện thoại là xe đã lao đi 15 mét, gần bằng chiều dài ba chiếc ô tô con nối đuôi nhau, mà mắt không hề nhìn đường. Hai giây là 30 mét. Con số này giải thích vì sao khoảng cách an toàn giữa hai xe thường được nghĩ theo số giây chứ không theo số mét cố định: tốc độ càng cao, mỗi giây càng nhiều mét.
Một mẹo nhẩm thô cho người không thích chia 3,6: lấy vận tốc km/h chia 4 rồi cộng thêm một chút. 72 chia 4 là 18, cộng thêm khoảng một phần mười là gần 20. Mẹo này đủ để hình dung, nhưng khi cần con số đúng thì chia 3,6.
Khoảng cách an toàn cụ thể khi lái xe theo từng tốc độ được quy định trong văn bản hiện hành về giao thông đường bộ; phép đổi đơn vị ở đây chỉ giúp hiểu vì sao quy định đặt ra như vậy.
Bẫy vận tốc trung bình: đi 60, về 40 không phải trung bình 50
Giả sử quãng đường từ nhà tới một thị trấn là 120 km. Lúc đi đường vắng, chạy đều 60 km/h, mất 2 giờ. Lúc về trời mưa, chỉ chạy được 40 km/h, mất 3 giờ. Tổng quãng đường là 240 km, tổng thời gian là 5 giờ, vận tốc trung bình cả chuyến là 240 chia 5, bằng 48 km/h, không phải 50 km/h như khi lấy trung bình cộng hai tốc độ.
Lý do là bạn ở lâu hơn trên đoạn chạy chậm. Đoạn chậm chiếm nhiều thời gian hơn, nên kéo trung bình về phía nó. Quy tắc an toàn: muốn tính vận tốc trung bình, luôn lấy tổng quãng đường chia tổng thời gian, đừng cộng các tốc độ lại rồi chia đôi.
Cái bẫy này còn có một hệ quả bất ngờ. Nếu nửa đầu chuyến bạn đi chậm, thì dù nửa sau đi nhanh bao nhiêu, trung bình cả chuyến cũng khó kéo lên được nhiều. Đi 60 km đầu ở 30 km/h đã mất 2 giờ; muốn cả chuyến 120 km có trung bình 60 km/h thì tổng thời gian phải là 2 giờ, tức 60 km sau phải đi trong 0 giờ, điều không thể. Bài học thực tế: thời gian bị mất ở đoạn kẹt xe không lấy lại được bằng cách chạy nhanh ở đoạn sau, nên đừng cố.
Hai xe cùng chạy: khi nào cộng, khi nào trừ vận tốc
Một tình huống hay gặp: hai người hẹn nhau giữa đường, mỗi người xuất phát từ một đầu. Lúc này khoảng cách giữa họ thu hẹp với tốc độ bằng tổng hai vận tốc. Hai đầu cách nhau 90 km, một người đi 40 km/h, người kia đi 50 km/h, thì khoảng cách giảm 90 km mỗi giờ, sau đúng 1 giờ hai người gặp nhau. Người đi 40 km/h khi đó đã đi được 40 km, nên điểm gặp cách đầu của người ấy 40 km. Biết trước điểm gặp giúp chọn quán nghỉ ở giữa cho công bằng.
Tình huống ngược lại là đuổi theo: người đi sau muốn bắt kịp người đi trước cùng chiều. Khoảng cách giữa hai người chỉ thu hẹp với tốc độ bằng hiệu hai vận tốc. Người trước đi 40 km/h, đã đi trước 10 km, người sau đi 50 km/h thì mỗi giờ chỉ gần thêm 10 km, mất 1 giờ mới kịp. Nhiều người ngạc nhiên vì "mình chạy nhanh hơn hẳn mà mãi không đuổi kịp": chênh lệch tốc độ nhỏ thì khoảng cách thu hẹp rất chậm.
Cùng nguyên lý này giải thích vì sao vượt một xe đang chạy gần bằng tốc độ mình lại mất nhiều thời gian và quãng đường đến vậy. Chênh 10 km/h tức chưa tới 3 mét mỗi giây; muốn vượt hẳn một xe tải dài thì phải đi song song khá lâu ở làn ngược chiều. Đây là phép tính đáng nhớ trước khi quyết định vượt, và là lý do nên kiên nhẫn chờ đoạn đường đủ dài, đủ thoáng.
Ước giờ đến nơi cho một chuyến đi thật
Công thức cho thời gian lăn bánh, nhưng chuyến đi thật còn có dừng đèn đỏ, nghỉ chân, đổ xăng. Cách ước thực tế như sau.
- Lấy quãng đường theo đường đi thật, không phải đường chim bay.
- Chọn vận tốc trung bình lăn bánh hợp với loại đường: trong phố thấp hơn nhiều so với tốc độ trên đồng hồ lúc chạy, vì đèn đỏ và ùn tắc.
- Chia quãng đường cho vận tốc để ra thời gian lăn bánh.
- Cộng thời gian dừng: mỗi lần nghỉ chân, đổ xăng, ăn uống tính riêng.
- Cộng thêm một khoảng dự phòng, chuyến càng dài càng nên dự phòng nhiều.
- Sau chuyến đi, so giờ đến thật với giờ ước, ghi lại vận tốc trung bình thật để lần sau chọn số sát hơn.
Sau vài chuyến, bạn sẽ có vận tốc trung bình thật của mình trên từng kiểu đường, thường thấp hơn đáng kể so với con số đồng hồ hay chỉ khi chạy. Đó là con số đáng tin nhất để ước, vì nó đã gồm cả thói quen lái và tình trạng đường quen thuộc.
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính quãng đường là gì?
Quãng đường bằng vận tốc nhân thời gian, viết s = v × t. Muốn tìm vận tốc thì lấy quãng đường chia thời gian, muốn tìm thời gian thì lấy quãng đường chia vận tốc. Đơn vị phải khớp nhau, ví dụ km/h đi với giờ và kilômét.
Đi 60 km/h thì một phút được bao xa?
Đi đều 60 km/h thì mỗi phút được đúng 1 km, vì một giờ có 60 phút. Đây là mốc nhẩm tiện nhất: 30 km/h là nửa kilômét mỗi phút, 90 km/h là một kilômét rưỡi mỗi phút, các tốc độ khác so tương tự.
Đổi km/h sang m/s thế nào?
Chia vận tốc km/h cho 3,6 để ra mét mỗi giây, nhân 3,6 để đổi ngược lại. Các mốc dễ nhớ là 36 km/h bằng 10 m/s, 54 km/h bằng 15 m/s, 72 km/h bằng 20 m/s. Đổi sang m/s giúp hình dung xe đi bao xa trong một giây.
1,5 giờ là bao nhiêu phút?
Là 1 giờ 30 phút, vì 0,5 giờ nhân 60 bằng 30 phút. Tương tự 1,2 giờ là 1 giờ 12 phút, không phải 1 giờ 20 phút. Phần thập phân của giờ luôn phải nhân 60 mới ra số phút.
Vận tốc trung bình tính thế nào cho đúng?
Lấy tổng quãng đường chia cho tổng thời gian của cả chuyến. Không được lấy trung bình cộng các tốc độ, vì đoạn chạy chậm chiếm nhiều thời gian hơn. Ví dụ đi 60 km/h, về 40 km/h trên cùng quãng thì trung bình là 48 km/h chứ không phải 50.
Vì sao giờ đến thật luôn muộn hơn phép tính?
Vì phép tính thường dùng tốc độ lúc chạy, trong khi chuyến đi thật có đèn đỏ, ùn tắc, nghỉ chân và đổ xăng. Nên dùng vận tốc trung bình thật đã ghi lại từ các chuyến trước và cộng thêm thời gian dừng cùng một khoảng dự phòng.