Khoảng cách đường chim bay là chiều dài đoạn thẳng nối hai điểm, như thể bay thẳng qua mọi nhà cửa, sông núi; còn đường đi thật là quãng bánh xe hay bàn chân phải lăn qua theo phố, cầu, đèo. Vì phải vòng, đường đi thật gần như luôn dài hơn, ở đồng bằng phố xá thường gấp khoảng 1,2 đến 1,5 lần, ở vùng núi hoặc nơi phải vòng qua sông, vịnh thì có khi gấp đôi.
Hai con số này đều đúng, chỉ là trả lời hai câu hỏi khác nhau. Đường chim bay cho biết hai nơi "cách nhau" bao xa trên mặt đất, hữu ích để so vị trí, ước sóng điện thoại, ước tầm nhìn. Đường đi thật cho biết phải đi bao lâu, tốn bao nhiêu nhiên liệu. Mục từ này giải thích vì sao hai số lệch nhau, lệch bao nhiêu thì bình thường, và cách tự ước khi chỉ có một trong hai.
Đường chim bay là gì và vì sao người ta vẫn dùng nó
Cách gọi "đường chim bay" mượn hình ảnh con chim bay thẳng từ điểm này sang điểm kia, không cần theo lối mòn nào. Trong đo đạc người ta gọi là khoảng cách thẳng, hay khoảng cách theo đường thẳng. Trên một tờ giấy phẳng, đó chỉ là đoạn thẳng nối hai chấm. Trên mặt Trái Đất cong, đoạn ngắn nhất nối hai điểm là một cung nằm trên cái gọi là đường tròn lớn, tức đường tròn có tâm trùng tâm Trái Đất. Với khoảng cách vài chục cây số, cung này và đoạn thẳng trên bản đồ gần như trùng nhau, sai khác không đáng kể cho việc đời thường.
Người ta vẫn dùng đường chim bay vì nó không phụ thuộc vào con đường. Đường có thể đổi, cầu có thể mới mở, nhưng khoảng cách thẳng giữa hai điểm thì cố định. Vì thế nó hợp để so sánh: nhà này gần trường hơn nhà kia, trạm phát sóng phủ được bao xa, trạm quan trắc thời tiết nằm cách khu dân cư bao nhiêu. Trong tin tức về động đất hay bão, khoảng cách từ tâm tới đất liền cũng là đường chim bay, vì sóng và gió không đi theo đường bộ.
Điểm yếu của nó cũng nằm đúng ở chỗ đó: không ai đi được theo đường chim bay, trừ máy bay, và ngay cả máy bay cũng phải theo đường hàng không, tránh vùng cấm, xếp hàng hạ cánh. Đọc một con số khoảng cách, việc đầu tiên nên hỏi là số đó đo theo cách nào.
Vì sao đường đi thật luôn dài hơn
Mạng đường không đi thẳng. Đường được làm theo địa hình, ranh đất và lịch sử khu dân cư. Phố cũ uốn theo bờ sông, đường làng chạy theo bờ ruộng. Đi từ điểm A sang B gần như luôn phải rẽ nhiều lần, mỗi lần rẽ là cộng thêm một đoạn so với đường thẳng.
Sông, núi, vịnh buộc phải vòng. Hai làng nằm hai bên sông, cách nhau vài trăm mét theo đường thẳng, có thể phải đi vài cây số tới cây cầu gần nhất rồi quay lại. Đường đèo leo núi uốn khúc liên tục để giữ độ dốc vừa phải, nên chiều dài thật lớn hơn nhiều so với khoảng cách hai chân đèo.
Đường một chiều và nút giao. Trong phố, đường một chiều và chỗ cấm rẽ bắt xe đi vòng một khối nhà. Quãng vòng đó nhỏ khi tính riêng, nhưng cộng lại suốt hành trình thì thành con số đáng kể, nhất là với chuyến ngắn trong nội đô.
Dốc cũng làm dài thêm, dù ít. Đường lên dốc dài hơn hình chiếu của nó trên mặt phẳng. Với dốc thông thường, phần dài thêm rất nhỏ, chỉ vài phần nghìn. Phần dài thêm chủ yếu đến từ khúc cua chứ không phải từ độ dốc.
Điểm đến không nằm sát đường lớn. Đường chim bay đo tới đúng cửa nhà, nhưng xe phải đi theo đường lớn, rẽ vào đường nhỏ rồi vào ngõ. Đoạn cuối này thường bị quên khi ước.
Hệ số đường vòng: lệch bao nhiêu thì bình thường
Người làm quy hoạch giao thông hay chia quãng đường thật cho khoảng cách thẳng để ra một tỉ số, có thể gọi là hệ số đường vòng. Tỉ số này càng gần 1 thì đường càng thẳng. Bảng dưới là các khoảng tham khảo cho đời thường, không phải số đo của một nơi cụ thể nào.
| Kiểu địa hình, mạng đường | Hệ số đường vòng tham khảo | Ví dụ cách hiểu |
|---|---|---|
| Phố ô bàn cờ, đường thẳng | khoảng 1,2 – 1,3 | Thẳng 2 km, đi thật khoảng 2,4 – 2,6 km |
| Phố cũ, nhiều ngõ, đường một chiều | khoảng 1,3 – 1,5 | Thẳng 2 km, đi thật khoảng 2,6 – 3 km |
| Đồng bằng, quốc lộ dài | khoảng 1,1 – 1,3 | Thẳng 100 km, đi thật khoảng 110 – 130 km |
| Vùng đồi núi, đường đèo | khoảng 1,4 – 2 hoặc hơn | Thẳng 30 km, đi thật có thể 45 – 60 km |
| Hai bờ sông, cầu ở xa | có thể vượt 3 | Thẳng 500 m, đi thật có khi vài cây số |
Tỉ số trong phố ô bàn cờ có một giới hạn dễ nhớ. Nếu chỉ được đi dọc và ngang như ô cờ, quãng xa nhất so với đường chéo là khi đi chéo góc 45 độ, lúc đó tỉ số bằng căn bậc hai của 2, khoảng 1,41. Đi theo hướng gần trùng với trục phố thì tỉ số gần 1. Lấy trung bình mọi hướng, con số rơi vào khoảng 1,27. Đây là lý do nhiều người ước nhanh đường phố bằng cách nhân khoảng cách thẳng với chừng 1,3.
Các con số này chỉ để định hướng. Một con sông, một khu đất rào kín hay một tuyến đường sắt không có chỗ băng qua có thể đẩy tỉ số lên rất cao ở một chuyến cụ thể.
Cách tự ước đường đi thật khi chỉ biết đường chim bay
Có những lúc chỉ có khoảng cách thẳng, chẳng hạn đọc thấy "cách trung tâm 5 km" trong một mẩu tin, hoặc tự đo trên bản đồ bằng thước. Muốn biết đi thật bao xa, làm theo thứ tự sau.
- Xác định kiểu địa hình chính giữa hai điểm: phố, đồng bằng, đồi núi hay có sông lớn chắn ngang.
- Chọn hệ số đường vòng theo bảng trên, lấy số giữa khoảng nếu không rõ.
- Nhân khoảng cách thẳng với hệ số. Ví dụ thẳng 5 km trong phố cũ, nhân 1,4 được khoảng 7 km.
- Nếu có sông hay vịnh chắn ngang, ước riêng đoạn vòng tới cầu hoặc bến rồi cộng vào, đừng chỉ nhân hệ số.
- Cộng thêm đoạn cuối vào ngõ, vào cổng, thường vài trăm mét.
- Ghi kết quả dạng khoảng, chẳng hạn "khoảng 7 tới 8 km", để nhắc chính mình đây là ước.
Cách này cho con số đủ dùng để quyết định đi xe gì, xuất phát lúc nào. Khi cần chính xác hơn, đo thẳng theo đường trên bản đồ, hoặc đi một lần và đọc công tơ mét. Mỗi lần có số thật, đem chia cho khoảng cách thẳng để biết hệ số của vùng mình hay đi, lần sau ước sẽ sát hơn.
Chiều ngược lại: biết đường đi, đoán khoảng cách thẳng
Nhiều khi ta chỉ biết quãng đường đã đi, ví dụ đọc công tơ mét được 12 km từ nhà tới chợ đầu mối, và muốn biết chợ thật ra cách nhà bao xa "theo đường thẳng" để so với một nơi khác. Lúc này chia quãng đường cho hệ số đường vòng: 12 km chia 1,3 được khoảng 9 km. Con số này giúp hình dung vị trí tương đối, chẳng hạn chợ đầu mối và bệnh viện cùng cách nhà khoảng 9 km thẳng, nhưng một nơi đi 12 km, nơi kia đi 16 km vì phải vòng qua sông.
Phép chia này cũng giúp nhận ra đường vòng bất thường. Nếu một chuyến đi có tỉ số cao hẳn so với các chuyến khác cùng vùng, nhiều khả năng đang có một đường tắt chưa biết, hoặc tuyến đang đi phải vòng vì cấm đường. Người giao hàng lâu năm ước rất nhanh theo cách này: nhìn hướng và khoảng cách thẳng, so với quãng đã đi, là biết mình đang đi xa hơn cần thiết.
Một lưu ý: đừng dùng phép chia để "chứng minh" một tuyến đường là đi xa. Đường dài hơn có thể nhanh hơn vì rộng, ít đèn, ít ngập. Khoảng cách thẳng chỉ là một thước đo vị trí, không phải thước đo tuyến nào tốt hơn.
Những hiểu lầm hay gặp khi đọc hai con số
"Nhà cách trung tâm 3 km" chưa chắc là 3 km đi xe. Các mẩu rao vặt, giới thiệu địa điểm hay dùng đường chim bay vì nó cho số nhỏ đẹp hơn. Đọc thấy con số khoảng cách mà không ghi rõ cách đo thì nên hiểu đó có thể là đường thẳng, rồi tự nhân thêm hệ số.
Đường thẳng trên bản đồ phẳng không hẳn là đường ngắn nhất trên quả cầu. Với khoảng cách giữa các châu lục, đường ngắn nhất là cung đường tròn lớn, trên bản đồ phẳng thường trông như một đường cong võng lên. Vì thế đường bay đường dài nhìn trên bản đồ có vẻ vòng, nhưng thật ra là ngắn. Với chuyến trong nước, chênh lệch này không đáng kể.
Đường cao tốc chưa chắc ngắn hơn quốc lộ. Cao tốc thường thẳng hơn nhưng lối lên xuống có thể xa điểm đi, điểm đến. Tổng quãng đường có khi dài hơn, chỉ có thời gian là ngắn hơn.
Khoảng cách giữa hai tỉnh không phải một con số duy nhất. Tỉnh là một vùng rộng, không phải một điểm. Muốn nói hai nơi cách nhau bao xa, phải chọn hai điểm cụ thể, ví dụ trung tâm hành chính, rồi mới đo. Mỗi nguồn chọn điểm khác nhau nên con số khác nhau là bình thường.
Dùng hai con số cho đúng việc
Ước thời gian đi lại, nhiên liệu, chi phí giao hàng thì dùng đường đi thật. Ước tầm phủ sóng, tầm nghe tiếng còi, khoảng cách an toàn với một đám cháy hay tâm bão thì dùng đường chim bay, vì sóng, âm thanh và khói không đi theo đường bộ. So vị trí hai căn nhà, hai trường học với nơi làm việc thì nên xem cả hai: đường thẳng cho biết "gần về mặt địa lý", đường đi cho biết "gần trong đời sống".
Khi ghi khoảng cách cho người khác đọc, ví dụ chỉ đường cho khách hay viết lời giới thiệu một địa điểm, hãy ghi rõ đó là khoảng cách theo đường đi hay đường thẳng. Một chữ thêm vào giúp người đọc khỏi bất ngờ. Với đường đi, có thể ghi kèm tuyến chính, vì cùng hai điểm có thể có hai tuyến lệch nhau vài cây số.
Thói quen tốt cho người thích đo đạc là giữ một cuốn sổ nhỏ ghi các chuyến hay đi: khoảng cách thẳng đo trên bản đồ, quãng đường thật đọc từ công tơ mét, và tỉ số giữa hai số. Sau chừng mười chuyến, bạn có hệ số đường vòng của chính khu mình sống, sát hơn mọi bảng tham khảo. Đó cũng là kiểu hiệu chỉnh mà các công cụ ước quãng đường về sau sẽ làm tự động: ước trước, đo lại, rồi sửa hệ số.
Câu hỏi thường gặp
Đường chim bay là gì?
Đường chim bay là khoảng cách theo đường thẳng nối hai điểm trên mặt đất, không tính đến đường sá, sông núi. Nó cho biết hai nơi cách nhau bao xa về vị trí, nhưng không cho biết phải đi bao xa. Đi thật luôn dài hơn hoặc bằng con số này.
Đường đi thật dài hơn đường chim bay bao nhiêu?
Trong phố và đồng bằng, đường đi thật thường dài hơn khoảng 1,2 đến 1,5 lần đường chim bay. Vùng đồi núi, đường đèo có thể gấp 1,5 đến 2 lần. Nơi có sông, vịnh chắn ngang mà cầu ở xa thì tỉ số có thể lớn hơn nhiều, tuỳ từng chuyến.
Tin rao ghi cách trung tâm 5 km là đo theo cách nào?
Nhiều tin rao không ghi rõ, và không ít trường hợp dùng đường chim bay vì con số nhỏ hơn. Nếu cần biết quãng đi thật, nên hỏi lại người đăng hoặc tự đo theo đường trên bản đồ. Ước nhanh thì nhân khoảng cách thẳng với chừng 1,3 đến 1,5.
Vì sao đường bay trên bản đồ trông cong mà vẫn là ngắn nhất?
Trái Đất là quả cầu, đường ngắn nhất nối hai điểm trên mặt cầu là một cung đường tròn lớn. Khi trải mặt cầu ra bản đồ phẳng, cung này bị biến dạng thành đường cong. Nhìn trên giấy thì vòng, nhưng đo trên quả địa cầu bằng sợi dây căng thì đó là đường ngắn nhất.
Muốn so khoảng cách hai căn nhà tới nơi làm việc nên dùng con số nào?
Nên xem cả hai. Đường chim bay cho biết căn nào gần hơn về vị trí, còn đường đi thật và thời gian đi cho biết căn nào thuận tiện hơn mỗi ngày. Một căn gần hơn theo đường thẳng có thể phải vòng xa vì sông hoặc đường một chiều.
Làm sao biết hệ số đường vòng của khu mình đang sống?
Ghi lại vài chuyến quen: đo khoảng cách thẳng giữa hai điểm trên bản đồ, đọc quãng đường thật trên công tơ mét, rồi chia hai số cho nhau. Lấy trung bình của chừng mười chuyến là có hệ số riêng của khu mình, dùng để ước những chuyến mới khá sát.