Chiều cao một ngọn núi là khoảng cách theo phương thẳng đứng từ đỉnh xuống mặt nước biển trung bình. Người ta không thả dây từ đỉnh xuống biển, mà đo gián tiếp: ngắm góc lên đỉnh từ hai điểm đã biết vị trí rồi tính bằng lượng giác, dẫn độ cao từng đoạn ngắn từ bờ biển lên bằng máy thuỷ chuẩn, đo áp suất không khí, và ngày nay đặt máy thu định vị vệ tinh ngay trên đỉnh rồi hiệu chỉnh về mực nước biển.
Vì có nhiều cách đo và nhiều mốc gốc khác nhau, cùng một ngọn núi có thể có vài con số chênh nhau vài mét qua các thời kỳ. Đỉnh núi cao nhất thế giới, theo lần công bố chung năm 2020 của hai nước có chung ngọn núi, cao 8.848,86 m. Mục từ này giải thích từng cách đo, ví dụ tính tay cho phép ngắm hai điểm, và vì sao con số chiều cao núi đôi khi được sửa.
Cao so với cái gì: mực nước biển trung bình
Trước khi đo phải chọn mốc gốc. Mặt biển luôn dao động theo sóng, theo thuỷ triều, theo mùa, nên người ta dùng mực nước biển trung bình, tính từ chuỗi số đo mực nước nhiều năm tại một trạm nghiệm triều. Mỗi quốc gia chọn một trạm làm gốc cho hệ độ cao của mình. Ở nước ta, hệ độ cao quốc gia lấy gốc từ mực nước biển trung bình tại trạm Hòn Dấu, Hải Phòng; các mốc độ cao trên cả nước đều được dẫn từ gốc này.
Mực nước biển trung bình kéo dài tưởng tượng vào trong đất liền tạo thành một mặt cong gồ ghề gọi là mặt geoid, là mặt mà nước sẽ nằm nếu chỉ chịu trọng lực. Mặt này không trùng với hình elip toán học dùng để mô tả hình dạng Trái Đất, chỗ cao chỗ thấp hơn vài chục mét. Chiều cao núi trên bản đồ là chiều cao so với mặt geoid, chứ không so với hình elip.
Vì các nước dùng các trạm gốc khác nhau, ở những ngọn núi nằm trên biên giới, mỗi bên có thể đo ra con số hơi khác. Đó là một lý do của chuyện "núi cao thêm" hay "núi thấp đi" trong tin tức: núi không lớn lên trong một năm, chỉ là mốc so sánh và phương pháp đổi.
Cách 1: ngắm góc từ hai điểm
Cách lâu đời nhất là lượng giác. Người đo đứng ở một điểm biết độ cao, ngắm lên đỉnh núi, đo góc ngẩng, tức góc giữa đường ngắm và phương nằm ngang. Nếu biết khoảng cách nằm ngang tới chân đỉnh, chiều cao đỉnh so với chỗ đứng bằng khoảng cách đó nhân tang góc ngẩng. Khó khăn là không đi tới được chỗ ngay dưới đỉnh để đo khoảng cách nằm ngang.
Người ta giải bằng hai điểm ngắm. Đứng ở A đo góc ngẩng α, đi thẳng về phía núi một đoạn d tới B, đo góc ngẩng β lớn hơn. Hai góc và một đoạn đáy đủ để tính chiều cao: chiều cao bằng d chia cho hiệu giữa cotang α và cotang β. Ví dụ giả định: đoạn đáy 500 m, góc ở A là 20 độ, góc ở B là 30 độ. Cotang 20 độ khoảng 2,747, cotang 30 độ khoảng 1,732, hiệu khoảng 1,015. Chiều cao đỉnh so với mặt phẳng ngắm khoảng 500 chia 1,015, tức khoảng 492 m. Cộng thêm độ cao của điểm ngắm và chiều cao máy là ra độ cao đỉnh.
Các cuộc đo đạc lớn thế kỷ XIX đo các đỉnh núi xa hàng chục, hàng trăm kilômét theo cách này, với những máy kinh vĩ nặng hàng trăm cân. Ở khoảng cách xa như thế, phải hiệu chỉnh thêm hai việc: độ cong của Trái Đất làm đỉnh trông thấp hơn, và khúc xạ khí quyển uốn cong đường ngắm làm đỉnh trông cao hơn. Khúc xạ thay đổi theo nhiệt độ, độ ẩm trong ngày, là nguồn sai số khó trị nhất của phương pháp.
Cách 2: dẫn thuỷ chuẩn từng chặng ngắn
Thuỷ chuẩn là cách đo độ cao chính xác nhất cho những khoảng ngắn. Máy thuỷ chuẩn có ống kính được cân cho nằm ngang thật chuẩn. Đặt máy giữa hai cây mia, tức hai cây thước đứng có vạch chia, đọc số trên mia phía sau và mia phía trước. Hiệu hai số đọc là chênh cao giữa hai chân mia. Chuyển máy và mia lên chặng tiếp theo, cứ thế cộng dồn từng chênh cao nhỏ.
Từ trạm gốc ven biển, người ta dẫn độ cao theo các tuyến đường bộ, đường sắt vào sâu trong đất liền, đóng mốc độ cao bằng kim loại gắn vào nền vững dọc đường. Mỗi mốc ghi lại độ cao đã đo, thành điểm xuất phát cho những người đo sau. Đi lên núi theo thuỷ chuẩn là việc rất tốn công vì mỗi chặng chỉ vài chục mét, nhưng cho độ chính xác cao tới milimét trên mỗi kilômét.
Với đỉnh núi cao dốc, thuỷ chuẩn thường chỉ đưa độ cao lên tới chân núi hoặc lên tới những điểm có thể đặt máy. Phần còn lại tới đỉnh được nối bằng lượng giác hoặc bằng định vị vệ tinh. Mốc độ cao dọc đường là tài sản đo đạc của nhà nước, được bảo vệ; thấy mốc thì không đào, không đập, không dời đi.
Cách 3 và 4: áp suất không khí và định vị vệ tinh
Hai cách dưới đây dễ tiếp cận hơn với người leo núi, nhưng mỗi cách có giới hạn riêng.
| Cách đo | Nguyên lý | Chính xác cỡ nào | Hay sai vì |
|---|---|---|---|
| Đo áp suất không khí | Càng lên cao không khí càng loãng; gần mặt biển, áp suất giảm khoảng 1 hectopascal cho mỗi chừng 8 m độ cao | Vài mét tới vài chục mét nếu không hiệu chỉnh | Thời tiết đổi làm áp suất đổi; cần hiệu chỉnh tại một mốc biết độ cao |
| Định vị vệ tinh | Máy thu tính vị trí ba chiều từ tín hiệu nhiều vệ tinh | Máy cầm tay thường sai nhiều hơn theo chiều cao so với chiều ngang; máy đo đạc chuyên dụng tới xentimét | Độ cao vệ tinh tính so với hình elip, phải đổi sang mặt geoid; vách núi che vệ tinh |
| Đo trọng lực kết hợp | Xác định mặt geoid ở vùng núi chính xác hơn | Phục vụ hiệu chỉnh cho vệ tinh | Cần thiết bị và mô hình chuyên dụng |
Đồng hồ đeo tay báo độ cao bằng áp suất thường lệch theo thời tiết: cùng một chỗ, sáng và chiều có thể báo chênh nhau cả chục mét. Người leo núi chỉnh lại số mỗi khi đi qua một điểm biết độ cao, như trạm dừng chân có ghi độ cao hay mốc đo đạc.
Trong các lần đo đỉnh núi cao nhất thế giới gần đây, các đội khảo sát mang máy thu vệ tinh lên tận đỉnh, đo cả bề dày lớp tuyết trên đỉnh, kết hợp số đo trọng lực để tính mặt geoid tại chỗ, và đối chiếu với các trạm ngắm lượng giác dưới thấp. Con số cuối cùng là kết quả của nhiều phương pháp cùng kiểm nhau.
Vì sao chiều cao núi hay được sửa
Phương pháp chính xác hơn. Mỗi thế hệ máy đo bớt sai số. Con số đo bằng máy kinh vĩ thế kỷ trước được thay bằng con số đo bằng vệ tinh và trọng lực.
Đổi mốc gốc. Chuyển sang hệ độ cao mới, mặt geoid mới, con số đổi vài mét dù đỉnh núi đứng yên.
Tuyết và băng trên đỉnh. Với núi có tuyết phủ quanh năm, có khi phải chọn công bố độ cao tới mặt tuyết hay tới đá. Lớp tuyết dày mỏng theo mùa và theo năm.
Núi thật sự chuyển động. Vỏ Trái Đất ở vùng núi trẻ vẫn nâng lên từng milimét mỗi năm, động đất lớn có thể làm đỉnh dịch chuyển vài xentimét. Những thay đổi này nhỏ hơn nhiều so với sai số đo thời trước.
Làm tròn và sao chép. Sách vở, bản đồ, biển báo chép lại con số của nhau, có nơi làm tròn, có nơi chép số cũ. Đỉnh núi cao nhất nước ta thường được ghi khoảng 3.143 m, một số nguồn ghi con số khác vài mét, do khác lần đo và cách làm tròn.
Tự ước độ cao một quả đồi khi đi chơi
Người leo núi không có máy đo vẫn ước được độ cao một quả đồi theo cách ngắm hai điểm. Dụng cụ là một thước đo độ có treo dây dọi, tự làm từ thước đo độ của học sinh: dây dọi luôn chỉ phương thẳng đứng, ngắm dọc theo cạnh thước lên đỉnh đồi, đọc góc giữa dây dọi và vạch 90 độ là ra góc ngẩng. Đo góc ở hai điểm trên một đường thẳng hướng về đồi, đếm bước đoạn giữa hai điểm, rồi tính như ví dụ ở trên.
Kết quả lệch có khi tới mười phần trăm vì góc đọc bằng tay khó chính xác, mặt đất giữa hai điểm không phẳng, và khó biết đỉnh thật nằm sau hay trước rặng cây. Dù vậy, so con số tự tính với độ cao ghi trên bản đồ là một bài luyện đo đáng làm. Đi đường núi thì đo ở chỗ đất bằng, an toàn, không đứng sát mép vực để ngắm, và không leo lên chỗ hiểm chỉ để lấy góc đẹp.
Ở chiều ngược lại, khi đã biết độ cao đỉnh từ bản đồ, có thể dùng góc ngẩng để ước mình đang cách đỉnh bao xa theo phương ngang: khoảng cách bằng chênh cao chia tang góc ngẩng. Đó là cách người đi rừng xưa dùng để ước còn phải đi bao lâu mới tới chân đỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Chiều cao núi được tính từ đâu?
Chiều cao núi được tính từ mực nước biển trung bình, xác định từ số đo mực nước nhiều năm tại một trạm nghiệm triều được chọn làm gốc. Ở nước ta, hệ độ cao quốc gia lấy gốc từ mực nước biển trung bình tại trạm Hòn Dấu, Hải Phòng.
Đo chiều cao núi bằng cách ngắm góc làm thế nào?
Đo góc ngẩng lên đỉnh từ hai điểm nằm trên một đường thẳng hướng về núi, đo đoạn đáy giữa hai điểm. Chiều cao đỉnh so với mặt ngắm bằng đoạn đáy chia cho hiệu cotang hai góc, rồi cộng độ cao điểm ngắm và chiều cao máy.
Vì sao đồng hồ đo độ cao bằng áp suất hay báo sai?
Áp suất không khí thay đổi theo thời tiết, không chỉ theo độ cao. Khi áp thấp kéo tới, đồng hồ tưởng mình đã lên cao hơn. Cách xử lý là chỉnh lại số mỗi khi đi qua một điểm biết độ cao chính xác, như mốc đo đạc hoặc trạm có ghi độ cao.
Độ cao trên máy định vị điện thoại có tin được không?
Chỉ nên xem là tham khảo. Máy định vị cầm tay thường sai theo chiều cao nhiều hơn theo chiều ngang, và phải đổi từ độ cao so với hình elip sang độ cao so với mực nước biển. Vách núi, tán rừng che vệ tinh cũng làm sai số lớn hơn.
Vì sao đỉnh núi cao nhất thế giới có nhiều con số khác nhau?
Vì các lần đo dùng phương pháp, mốc gốc khác nhau, và có khi tính tới mặt tuyết hay tới mặt đá. Lần công bố chung năm 2020 đưa ra con số 8.848,86 m, kết hợp định vị vệ tinh trên đỉnh, đo trọng lực và ngắm lượng giác.
Mốc độ cao dọc đường là gì và có được dời không?
Mốc độ cao là dấu kim loại gắn chặt vào nền vững, ghi lại độ cao đã đo chính xác, làm điểm xuất phát cho người đo sau. Đó là công trình đo đạc được bảo vệ, không được đào, đập hay tự ý dời đi.