Để đo một con đường cong trên bản đồ giấy, đặt một sợi chỉ mảnh ôm sát theo con đường từ điểm đầu tới điểm cuối, đánh dấu chỗ điểm cuối trên sợi chỉ, rồi kéo thẳng sợi chỉ và áp lên thước tỉ lệ in ở lề bản đồ để đọc ra số kilômét. Nếu chỉ có thước kẻ, đo chiều dài sợi chỉ bằng centimet rồi quy đổi theo tỉ lệ của bản đồ.
Cách này có từ trước khi có bản đồ số và vẫn dùng tốt khi không có mạng, khi đọc bản đồ cũ, bản đồ du lịch in, hay bản đồ trong sách. Mục từ đi qua các bước, dụng cụ thay thế như com-pa chia bước và bánh xe đo bản đồ, các nguồn sai và cách bù.
Chuẩn bị: sợi gì, bản đồ nào, cần thêm gì
Kết quả tốt hay không phụ thuộc nhiều vào sợi chỉ và mặt bản đồ hơn là vào khéo tay. Chuẩn bị đủ những thứ sau trước khi đo.
- Sợi chỉ khâu mảnh, ít giãn. Chỉ cotton hoặc chỉ polyester mảnh đều được; tránh sợi len, dây chun vì kéo nhẹ đã giãn.
- Chọn sợi màu tương phản với bản đồ để dễ thấy khi ôm theo đường, ví dụ chỉ đỏ trên bản đồ nhiều màu xanh.
- Bản đồ trải phẳng trên bàn cứng, chặn bốn góc. Bản đồ gấp nhiều lần nên là phẳng nếp gấp ở đoạn cần đo.
- Thước tỉ lệ dạng thanh in trên bản đồ, hoặc ghi chú tỉ lệ dạng số như 1:50.000, 1:100.000.
- Một cây thước kẻ có vạch milimét, một bút chì mềm hoặc kẹp nhỏ để đánh dấu trên sợi chỉ.
- Kính lúp nếu đường cần đo nhỏ và quanh co, như suối trên bản đồ địa hình.
Nếu bản đồ là bản chụp hoặc in lại, phải kiểm xem tỉ lệ còn đúng không. In phóng to hay thu nhỏ làm sai ghi chú tỉ lệ dạng số, nhưng thước tỉ lệ dạng thanh thì co giãn theo bản in nên vẫn đúng. Đây là lý do nên ưu tiên đọc theo thước dạng thanh.
Các bước đo bằng sợi chỉ
Làm chậm ở các khúc cua, đó là nơi sợi chỉ dễ "cắt cua" và làm hụt kết quả.
- Thắt một nút nhỏ ở đầu sợi chỉ, đặt nút đúng điểm xuất phát, giữ bằng ngón tay hoặc một mẩu băng dính giấy.
- Dẫn sợi chỉ theo tim con đường, từng đoạn ngắn, ấn nhẹ bằng đầu ngón tay để sợi nằm sát mặt giấy. Ở khúc cua, đẩy sợi theo đúng đường cong, không kéo căng.
- Tới điểm cuối, dùng bút chì chấm lên sợi chỉ hoặc kẹp một chiếc kẹp nhỏ đúng vị trí đó.
- Nhấc sợi chỉ lên, kéo thẳng vừa đủ, không kéo căng mạnh.
- Áp đoạn từ nút đầu tới dấu cuối lên thước tỉ lệ dạng thanh, đọc thẳng số kilômét. Đoạn chỉ dài hơn thanh thước thì đo từng lần bằng chiều dài thanh rồi cộng lại.
- Lặp lại thêm một hoặc hai lần, lấy số trung bình. Nếu hai lần chênh nhau nhiều, lần ngắn hơn thường là lần cắt cua.
Nếu chỉ có tỉ lệ dạng số, đo đoạn chỉ bằng thước kẻ theo centimet rồi quy đổi. Với bản đồ 1:100.000, một centimet trên bản đồ ứng với một kilômét ngoài thực địa, nên đoạn chỉ dài 23,5 cm ứng với khoảng 23,5 km. Với tỉ lệ khác, quy đổi theo cùng cách; phép tính tỉ lệ đầy đủ có trong các bài học địa lý, ở đây chỉ cần nhớ đọc theo thanh thước là nhanh và ít nhầm nhất.
Hai dụng cụ thay thế: com-pa chia bước và bánh xe đo bản đồ
Com-pa chia bước. Mở com-pa sao cho hai đầu kim cách nhau đúng một đoạn trên thước tỉ lệ, ví dụ một kilômét hoặc nửa kilômét. Đặt một đầu ở điểm xuất phát, xoay đầu kia chạm vào con đường phía trước, rồi đổi chân, cứ thế "bước" dọc con đường. Đếm số bước, nhân với chiều dài một bước. Phần lẻ cuối cùng đo riêng.
Chọn khẩu độ com-pa theo độ quanh co. Đường càng quanh co thì bước càng phải nhỏ, vì mỗi bước com-pa là một đoạn thẳng, bước lớn sẽ cắt qua khúc cua. Đường thẳng dùng bước lớn cho nhanh, đoạn đèo dùng bước nhỏ.
Bánh xe đo bản đồ. Là dụng cụ cầm tay có một bánh xe răng nhỏ nối với mặt số. Lăn bánh xe dọc con đường, kim trên mặt số chỉ chiều dài đã lăn, nhiều loại có sẵn vòng chia theo các tỉ lệ thông dụng. Cách dùng: đặt kim về 0, lăn chậm theo đường, giữ dụng cụ thẳng đứng.
Khi không có gì cả. Dùng mép một tờ giấy: đặt mép giấy dọc đoạn đường thẳng đầu tiên, đánh dấu, xoay tờ giấy quanh điểm đánh dấu cho mép giấy đi theo đoạn tiếp theo, đánh dấu tiếp. Cuối cùng đo mép giấy. Cách này chậm nhưng không cần dụng cụ nào.
Vì sao số đo trên bản đồ thường hụt so với thực tế
Nguồn hụt lớn nhất không nằm ở sợi chỉ mà ở chính bản đồ. Bản đồ tỉ lệ nhỏ phải giản lược: những khúc cua nhỏ, những đoạn uốn ngắn bị vẽ gộp thành một đường cong mượt. Ngoài thực địa, con đường vẫn uốn từng chút, nên chiều dài thật lớn hơn chiều dài trên giấy. Bản đồ càng thu nhỏ, phần giản lược càng nhiều. Một con đường đèo đo trên bản đồ tỉ lệ rất nhỏ có thể hụt đáng kể so với đo trên bản đồ chi tiết.
Hiện tượng này giống với điều các nhà toán học từng chỉ ra khi đo đường bờ biển: dùng thước càng ngắn, ôm theo càng nhiều chỗ lồi lõm, thì chiều dài đo được càng tăng. Với con đường, mức tăng có giới hạn vì xe không chạy theo từng hòn đá, nhưng xu hướng là như nhau: đo trên bản đồ thô thì hụt.
Nguồn hụt thứ hai là độ dốc. Bản đồ chỉ thể hiện hình chiếu trên mặt phẳng ngang. Đường leo núi dài hơn hình chiếu của nó, dù với dốc vừa phải phần dài thêm chỉ rất nhỏ. Nguồn thứ ba là giấy co giãn theo độ ẩm, làm bản đồ cũ lệch tỉ lệ một chút; đọc theo thanh thước in cùng tờ giấy sẽ tự bù phần này.
Ngược lại, sợi chỉ giãn hoặc dẫn sợi lệch ra ngoài tim đường làm số đo dư. Hai xu hướng ngược chiều này đôi khi bù nhau một phần, nhưng đừng trông vào đó.
Ước phần bù cho từng kiểu đường
Khi đã đo cẩn thận, có thể cộng thêm một phần bù để ra số gần thực tế hơn. Các mức dưới đây chỉ là gợi ý tham khảo; muốn chắc, đối chiếu với một đoạn đã biết chiều dài thật trên cùng tờ bản đồ.
| Kiểu đường trên bản đồ | Tỉ lệ bản đồ | Phần bù gợi ý |
|---|---|---|
| Quốc lộ đồng bằng, ít cua | Chi tiết hoặc trung bình | Gần như không cần bù |
| Đường liên xã quanh co vừa | Trung bình | Cộng thêm vài phần trăm |
| Đường đèo, đường núi | Trung bình | Cộng thêm khoảng 5 – 15 phần trăm |
| Sông, suối uốn khúc | Nhỏ, thu nhỏ nhiều | Có thể hụt trên 10 phần trăm, nên đo trên bản đồ chi tiết hơn |
| Lối mòn leo núi dốc | Bất kỳ | Cộng thêm phần dốc và khúc quanh, đối chiếu thực địa |
Cách đối chiếu tốt nhất: trên cùng tờ bản đồ, chọn một đoạn quốc lộ có cột cây số mà bạn biết chiều dài thật, đo bằng sợi chỉ như bình thường, rồi so. Tỉ số giữa số thật và số đo cho biết bạn và tờ bản đồ đó hụt bao nhiêu, dùng tỉ số này để chỉnh các đoạn khác cùng kiểu.
Đánh dấu mốc chặng ngay trên sợi chỉ
Sợi chỉ không chỉ để đo tổng quãng đường, nó còn giúp chia chặng. Sau khi đã ôm sợi theo con đường và đánh dấu điểm cuối, kéo thẳng sợi chỉ cạnh thanh thước tỉ lệ và chấm bút lên sợi tại mỗi mốc tròn, ví dụ mỗi 10 km hoặc mỗi 20 km. Rồi đặt sợi chỉ trở lại theo đúng con đường như lúc đầu, bắt đầu từ nút ở điểm xuất phát. Các chấm bút trên sợi lúc này rơi đúng vào những điểm trên đường cách điểm đầu 10 km, 20 km, 30 km.
Nhìn các chấm đó, bạn biết mốc 40 km rơi vào một thị trấn hay giữa đoạn vắng, từ đó chọn chỗ nghỉ chân, chỗ đổ xăng cho hợp lý. Đây là cách người đi đường xưa lên kế hoạch chặng khi chỉ có bản đồ giấy, và vẫn còn hữu ích khi đi vùng sóng điện thoại yếu.
Mẹo nhỏ: dùng hai màu bút, một màu cho mốc mỗi 10 km, một màu cho mốc dự định nghỉ. Ghi số thứ tự mốc lên một mẩu băng dính giấy dán cạnh chấm, để lúc đặt lại sợi chỉ không nhầm thứ tự. Nhớ rằng số đo trên bản đồ thường hụt, nên mốc trên sợi sẽ hơi sớm so với thực tế, đặc biệt ở đoạn đường núi; lúc đi, đối chiếu với cột cây số để chỉnh.
Một bài tập nhỏ để luyện tay
Lấy một tờ bản đồ của vùng mình biết rõ. Chọn ba quãng: một đoạn đường thẳng, một đoạn có vài khúc cua, một đoạn sông hoặc đường đèo. Đo mỗi quãng ba lần bằng sợi chỉ, ghi lại, tính trung bình. Sau đó đo lại bằng com-pa với bước nhỏ. So hai cách: ở đoạn thẳng, hai cách gần như trùng nhau; ở đoạn quanh co, sợi chỉ thường dài hơn com-pa bước lớn, vì com-pa cắt cua.
Nếu có điều kiện, đi thật một trong ba quãng và đọc công tơ mét. Bạn sẽ thấy ba con số: số trên bản đồ, số đã bù, số đi thật. Khoảng cách giữa chúng là bài học quý nhất của bài tập này, vì nó cho bạn cảm giác tin được bản đồ tới đâu.
Với trẻ em, bài tập này là một hoạt động thú vị cuối tuần: cùng đo con sông trên bản đồ, đoán trước dài bao nhiêu, đo xong mới mở sách xem. Mục tiêu là hiểu vì sao các con số khác nhau, không phải xem ai đo sát hơn.
Câu hỏi thường gặp
Đo đường cong trên bản đồ bằng cách nào đơn giản nhất?
Dùng một sợi chỉ mảnh đặt ôm theo đường cong từ điểm đầu tới điểm cuối, đánh dấu điểm cuối, rồi kéo thẳng sợi chỉ áp vào thước tỉ lệ ở lề bản đồ để đọc số. Cách này không cần dụng cụ gì đặc biệt và cho kết quả đủ dùng cho việc đời thường.
Không có thước tỉ lệ dạng thanh thì quy đổi thế nào?
Đo đoạn chỉ bằng thước kẻ theo centimet, rồi quy đổi theo tỉ lệ dạng số ghi trên bản đồ. Ví dụ bản đồ 1:100.000 thì mỗi centimet ứng với một kilômét. Lưu ý bản in phóng to hoặc thu nhỏ sẽ làm tỉ lệ dạng số không còn đúng.
Vì sao đo trên bản đồ ra ngắn hơn đi thật?
Bản đồ giản lược các khúc cua nhỏ thành đường cong mượt, và chỉ thể hiện hình chiếu ngang nên bỏ qua độ dốc. Ngoài thực địa, đường vẫn uốn và leo dốc nên dài hơn. Bản đồ càng thu nhỏ thì phần hụt càng lớn.
Com-pa đo bản đồ dùng thế nào?
Mở com-pa bằng một đoạn trên thước tỉ lệ, ví dụ một kilômét, rồi đặt lần lượt từng chân dọc theo đường như bước đi, đếm số bước và nhân với chiều dài mỗi bước. Đường càng quanh co thì nên mở com-pa càng hẹp để khỏi cắt qua khúc cua.
Nên dùng loại chỉ nào để đo bản đồ?
Nên dùng chỉ khâu mảnh, ít giãn như chỉ cotton hoặc polyester, màu tương phản với bản đồ để dễ nhìn. Tránh len và dây chun vì giãn khi kéo. Khi đọc số, chỉ kéo thẳng vừa đủ, không kéo căng mạnh.
Đo bằng sợi chỉ có chính xác bằng đo trên bản đồ điện thoại không?
Nếu làm cẩn thận và lặp lại vài lần, sai lệch của sợi chỉ thường chỉ vài phần trăm, tương đương đo trên điện thoại với ít điểm. Giới hạn chính nằm ở mức chi tiết của tờ bản đồ, không nằm ở sợi chỉ. Bản đồ chi tiết thì đo chính xác hơn.