ChieuDai.comChiều Dài
Đo cái không chạm được

Đo chiều cao cây, cột điện bằng bóng nắng: phép tam giác đồng dạng

Cắm một que biết chiều dài, đo bóng que và bóng cây cùng lúc, chiều cao cây bằng chiều cao que nhân tỉ số hai bóng. Cách làm, ví dụ tính tay và lỗi hay gặp.

Vietnamese father and child seen from behind measuring the long shadow of a tall coconut tree with a tape on dry grass, wooden stick upright, late afternoon sun

Muốn biết cây cao bao nhiêu mà không trèo lên, cắm thẳng đứng một cái que đã biết chiều dài, rồi đo cùng lúc bóng của que và bóng của cây. Vì tia nắng chiếu tới hai vật gần như song song, tỉ số chiều cao bằng tỉ số chiều dài bóng: chiều cao cây = chiều cao que × bóng cây ÷ bóng que. Que 1 m có bóng 1,6 m, bóng cây dài 12 m thì cây cao khoảng 7,5 m.

Cách đo này dựa trên tam giác đồng dạng, một kiến thức hình học lớp 8, và dùng được cho cây, cột điện, cột cờ, mái nhà, tháp nước, bất cứ vật nào đứng trên nền tương đối phẳng và có bóng rõ. Mục từ này đi từ nguyên lý tới cách làm từng bước, ví dụ tính tay, các lỗi làm kết quả lệch, và hai cách thay thế khi trời không có nắng.

Vì sao bóng nắng cho biết chiều cao

Mặt Trời ở rất xa, khoảng một trăm năm mươi triệu kilômét, nên các tia nắng chiếu xuống một khu vườn nhỏ gần như song song với nhau. Khi một cây và một cái que cùng đứng thẳng trên mặt đất phẳng, mỗi vật cùng với bóng của nó và tia nắng đi qua đỉnh tạo thành một tam giác vuông. Hai tam giác này có góc vuông ở chân, có góc tạo bởi tia nắng và mặt đất bằng nhau vì tia nắng song song. Hai góc bằng nhau thì hai tam giác đồng dạng, nghĩa là hình dáng giống hệt nhau, chỉ khác kích cỡ.

Đã đồng dạng thì mọi cạnh tương ứng tỉ lệ với nhau. Cạnh đứng là chiều cao, cạnh nằm là bóng. Tỉ số chiều cao chia bóng của que đúng bằng tỉ số đó của cây. Que cao 1 m mà bóng dài 2 m, nghĩa là ở thời điểm ấy mọi vật thẳng đứng đều có bóng dài gấp đôi chiều cao. Cây có bóng 18 m thì cao 9 m.

Điểm hay của cách đo là không cần biết góc nắng là bao nhiêu độ, không cần máy móc gì ngoài cái que và cây thước. Que đóng vai trò "thước mẫu" cho đúng thời điểm đó: nó cho biết nắng lúc này đang kéo bóng dài gấp bao nhiêu lần chiều cao. Sách hình học hay kể giai thoại một nhà toán học Hy Lạp cổ đo chiều cao kim tự tháp theo đúng ý này, đợi lúc bóng cây gậy dài bằng chính cây gậy rồi đo bóng kim tự tháp. Câu chuyện có thể đã được thêm thắt qua nhiều đời, nhưng nguyên lý thì đúng và ai cũng làm lại được.

Cách đo từng bước với một cái que và cây thước

Dụng cụ: một que hoặc cây gậy thẳng dài khoảng 1 m, một thước cuộn hay thước dây đủ dài để đo bóng cây, một người phụ nếu có. Chọn lúc nắng rõ, bóng có viền sắc.

  1. Chọn chỗ đất bằng gần gốc cây, phía có bóng đổ xuống. Nền dốc hay gồ ghề làm bóng méo, kết quả sai.
  2. Cắm que thẳng đứng. Có thể treo một vật nặng vào sợi chỉ làm dây dọi để so cho que đứng thật thẳng. Đo chiều cao phần que nhô khỏi mặt đất, không đo cả phần cắm xuống.
  3. Đo bóng que: từ chân que tới đầu mút bóng. Ghi ngay con số.
  4. Đo bóng cây: từ chính giữa gốc, tức điểm nằm ngay dưới ngọn, tới đầu mút bóng của ngọn cây. Với thân to, phải cộng thêm nửa đường kính thân, vì bóng đo từ mép gốc chứ không phải từ tâm.
  5. Làm bước 3 và 4 càng sát nhau về thời gian càng tốt, tốt nhất hai người đo cùng lúc. Bóng chạy khá nhanh, nhất là sáng sớm và chiều muộn.
  6. Tính: chiều cao cây = chiều cao que × bóng cây ÷ bóng que.
  7. Đo lại lần hai sau chừng nửa giờ. Bóng đã đổi, nhưng chiều cao tính ra phải gần giống lần đầu. Hai số chênh nhau nhiều thì có lỗi ở đâu đó.

Lần hai là bước kiểm chứ không phải thủ tục thừa. Hai phép đo ở hai góc nắng khác nhau mà ra cùng một chiều cao thì có thể tin kết quả. Đây cũng chính là thói quen ước rồi đo lại mà một ứng dụng đo về sau sẽ làm tự động.

Ví dụ tính tay

Ba ví dụ giả định dưới đây đều tính theo cùng một công thức. Số đo bóng được làm tròn tới xentimét, kết quả làm tròn tới đêximét vì phép đo bóng ngoài trời khó chính xác hơn thế.

Vật cần đoQue và bóng queBóng vậtPhép tínhChiều cao ước
Cây xoài trong vườnQue 1,00 m, bóng 1,60 m12,00 m1,00 × 12,00 ÷ 1,60khoảng 7,5 m
Cột điện bên đườngQue 1,20 m, bóng 0,90 m6,30 m1,20 × 6,30 ÷ 0,90khoảng 8,4 m
Mái nhà hai tầngQue 1,00 m, bóng 2,50 m19,50 m1,00 × 19,50 ÷ 2,50khoảng 7,8 m
Cột cờ sân trườngQue 1,50 m, bóng 1,50 m11,20 m1,50 × 11,20 ÷ 1,50khoảng 11,2 m

Dòng cuối cho thấy một mẹo: khi bóng que dài đúng bằng que, bóng mọi vật cũng dài đúng bằng chiều cao của nó, không cần tính. Lúc đó Mặt Trời ở độ cao 45 độ so với mặt đất. Ở nước ta, thời điểm này thường rơi vào giữa buổi sáng và giữa buổi chiều; mùa đông ở miền Bắc thì dịch về gần trưa hơn. Giờ cụ thể đổi theo mùa và theo nơi, nên chỉ việc cắm que rồi chờ bóng bằng que.

Với mái nhà, đỉnh bóng là bóng của điểm cao nhất của mái, và phải đo từ điểm nằm ngay dưới điểm cao đó, thường là giữa nhà, chứ không đo từ chân tường. Bỏ qua chi tiết này là hụt mất nửa bề ngang ngôi nhà trong chiều dài bóng.

Những lỗi làm kết quả lệch

Đo bóng cây từ mép gốc. Đỉnh cây nằm trên tâm thân chứ không nằm trên mép. Thân càng to, hụt càng nhiều. Với cây cổ thụ thân rộng một mét, bỏ qua nửa mét này có thể làm lệch vài phần trăm.

Ngọn cây nghiêng hoặc tán lệch. Phương pháp giả định vật đứng thẳng. Cây nghiêng về phía Mặt Trời cho bóng ngắn hơn, nghiêng ngược lại cho bóng dài hơn. Với cây nghiêng rõ, phải đo bóng của điểm cao nhất và đo từ điểm nằm ngay bên dưới nó.

Đầu bóng mờ. Ngọn cây là chùm lá thưa nên đầu bóng loang lổ, khó biết chỗ nào là mút. Mây mỏng làm viền bóng nhoè thêm. Nên chọn lúc nắng gắt, nhìn đầu bóng từ gần, và đánh dấu bằng một hòn sỏi khi đầu bóng đứng yên.

Nền dốc. Bóng đổ xuống dốc dài ra, đổ lên dốc ngắn lại. Que và cây phải đứng trên cùng một mặt phẳng. Nếu bắt buộc đo trên dốc, đặt que ngay trên phần bóng của cây để que chịu cùng độ dốc, sai số giảm đi nhiều.

Đo hai bóng cách nhau quá lâu. Chỉ mười lăm phút sau, bóng chiều muộn đã dài thêm đáng kể. Đo bóng que lúc này rồi đo bóng cây lúc khác là trộn hai thời điểm vào một phép tính.

Bóng quá dài hoặc quá ngắn. Gần trưa bóng rất ngắn, sai vài xentimét khi đo đã là sai lớn về tỉ lệ. Chiều muộn bóng rất dài, dễ chạm vào tường, bụi cây, bị gãy khúc. Khung giờ thuận tiện là khi bóng dài khoảng từ nửa tới gấp đôi chiều cao vật.

Khi không có nắng: dùng gương hoặc dùng thân mình

Trời âm u vẫn đo được bằng một chiếc gương nhỏ đặt nằm ngửa trên đất, giữa người đo và gốc cây. Người đo lùi dần cho tới khi nhìn thấy ngọn cây nằm đúng giữa gương. Theo định luật phản xạ, góc tới bằng góc phản xạ, nên lại có hai tam giác đồng dạng: một tam giác gồm mắt người, chân người và gương, một tam giác gồm ngọn cây, gốc cây và gương. Chiều cao cây bằng chiều cao mắt nhân khoảng cách từ gương tới gốc rồi chia cho khoảng cách từ gương tới chân người. Ví dụ mắt cao 1,5 m, gương cách chân 2 m, cách gốc cây 10 m thì cây cao khoảng 7,5 m.

Cách thứ hai là dùng một que và cánh tay, không cần nắng, không cần gương. Cầm que thẳng đứng ở đầu cánh tay duỗi, chỉnh sao cho đoạn que từ nắm tay tới đầu que dài đúng bằng khoảng cách từ mắt tới nắm tay. Rồi lùi hay tiến tới khi nhìn thấy nắm tay trùng gốc cây và đầu que trùng ngọn cây. Lúc đó khoảng cách từ chân mình tới gốc cây xấp xỉ chiều cao cây, cộng thêm chiều cao mắt nếu đứng ngang gốc. Đây là phiên bản tam giác vuông cân, góc nhìn 45 độ.

Cả hai cách đều kém chính xác hơn đo bóng một chút vì phụ thuộc mắt người, nhưng đủ để biết cây khoảng bảy hay khoảng mười mét. Trong mọi cách, việc đo nên làm ở mặt đất. Không trèo lên cây, mái hay cột để kiểm kết quả, và tránh xa dây điện khi đo quanh cột điện.

Đo bóng nắng dùng vào việc gì ngoài đời

Người làm vườn muốn biết cây có thể đổ chạm mái nhà không khi bão về: chiều cao cây so với khoảng cách từ gốc tới tường là câu trả lời đầu tiên. Người định chặt tỉa, thuê thợ, cần biết cây cao bao nhiêu để chuẩn bị thang, dây. Người lắp ăng-ten, đèn chiếu sáng sân, căng lưới che nắng muốn ước chiều cao cột trước khi mua dây cáp. Học sinh làm bài thực hành hình học có ngay một bài đo ngoài trời mà kết quả kiểm được.

Bóng nắng còn cho biết tán cây sẽ che nắng tới đâu theo giờ trong ngày, việc quan trọng khi định trồng rau, đặt tấm pin mặt trời hay xây thêm một phòng. Quan sát vài thời điểm, đánh dấu đầu bóng, ta có hình dung khá rõ vùng bị che vào buổi sáng và buổi chiều.

Trong khoa học, chính ý tưởng đo bóng nắng đã từng được dùng để ước chu vi Trái Đất từ hơn hai nghìn năm trước, câu chuyện kể ở một mục từ khác trong danh mục này. Từ cái que trong vườn tới quả địa cầu, nguyên lý chỉ là một: tia sáng song song và hai tam giác cùng hình dáng.

Câu hỏi thường gặp

Công thức đo chiều cao cây bằng bóng nắng là gì?

Chiều cao cây bằng chiều cao que nhân với chiều dài bóng cây rồi chia cho chiều dài bóng que, với điều kiện hai bóng đo cùng lúc trên nền phẳng. Ví dụ que 1 m có bóng 1,6 m, bóng cây 12 m thì cây cao khoảng 7,5 m.

Nên đo bóng nắng vào giờ nào?

Nên đo khi bóng dài khoảng từ nửa tới gấp đôi chiều cao vật, thường vào giữa buổi sáng hoặc giữa buổi chiều. Gần trưa bóng quá ngắn nên sai số tương đối lớn, còn chiều muộn bóng quá dài và dễ bị vật cản cắt ngang.

Vì sao phải đo bóng que và bóng cây cùng lúc?

Mặt Trời di chuyển liên tục nên chiều dài bóng thay đổi từng phút, nhất là sáng sớm và chiều muộn. Tỉ số chiều cao chia bóng chỉ giống nhau ở cùng một thời điểm. Đo cách nhau lâu là trộn hai góc nắng khác nhau vào một phép tính.

Trời không có nắng thì đo chiều cao cây bằng cách nào?

Có thể đặt một chiếc gương nằm ngửa trên đất, lùi tới khi thấy ngọn cây giữa gương, rồi tính bằng tam giác đồng dạng theo chiều cao mắt và hai khoảng cách tới gương. Cũng có thể dùng que và cánh tay theo góc nhìn 45 độ.

Đo bằng bóng nắng chính xác tới đâu?

Làm cẩn thận trên nền phẳng, nắng rõ, kết quả thường lệch vài phần trăm, đủ cho việc trong vườn hay bài thực hành. Muốn chắc hơn nên đo hai lần ở hai thời điểm cách nhau nửa giờ và lấy trung bình nếu hai số gần nhau.

Có cần biết góc nắng bao nhiêu độ không?

Không cần. Cái que đã biết chiều dài thay cho việc đo góc, vì nó cho biết ngay lúc đó bóng dài gấp bao nhiêu lần chiều cao. Chỉ khi muốn tính bằng lượng giác mới cần góc, còn phép tỉ lệ thì chỉ cần hai cây thước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138