Máy thu định vị vệ tinh, như trong điện thoại, đo thời gian tín hiệu từ nhiều vệ tinh bay tới, đổi thời gian ra khoảng cách tới từng vệ tinh, rồi tìm điểm duy nhất phù hợp với tất cả các khoảng cách đó. Cần ít nhất bốn vệ tinh để giải ra vị trí và cả sai lệch đồng hồ của máy thu. Quãng đường đi được là tổng các đoạn thẳng nối những vị trí liên tiếp.
Tín hiệu đi với tốc độ ánh sáng, khoảng 300.000 km mỗi giây, nên chỉ một phần triệu giây lệch giờ cũng thành 300 mét lệch vị trí. Việc điện thoại ở ngoài trời thoáng thường chỉ lệch vài mét đã là một kỳ công đo thời gian. Mục từ này giải thích nguyên lý bằng hình ảnh dễ hiểu, các nguồn sai và cách đọc con số định vị cho đúng.
Đo khoảng cách bằng thời gian: ý tưởng gốc
Hình dung bạn đứng giữa cánh đồng, nghe tiếng trống từ một ngôi đình ở xa. Nếu biết chính xác lúc trống được đánh và lúc tiếng tới tai, bạn tính được mình cách đình bao xa, vì biết tốc độ âm thanh. Nhưng chỉ một khoảng cách thì chưa biết mình ở hướng nào: mọi điểm cách đình cùng khoảng đó tạo thành một vòng tròn.
Nghe thêm tiếng trống từ một đình thứ hai, bạn có vòng tròn thứ hai. Hai vòng cắt nhau ở hai điểm. Thêm đình thứ ba, chỉ còn một điểm chung, đó là vị trí của bạn. Phép định vị bằng khoảng cách tới nhiều điểm đã biết như vậy gọi là phép đo ba cạnh.
Định vị vệ tinh làm đúng việc này trong không gian ba chiều. Mỗi vệ tinh liên tục phát tín hiệu cho biết nó đang ở đâu và tín hiệu được phát lúc nào, theo đồng hồ nguyên tử rất chính xác trên vệ tinh. Máy thu nhận tín hiệu, so với giờ của mình, ra thời gian bay, nhân với tốc độ ánh sáng ra khoảng cách. Thay cho vòng tròn là những mặt cầu, và vị trí là điểm các mặt cầu cùng đi qua.
Ngày nay có nhiều hệ thống vệ tinh định vị do các nước và khối nước khác nhau vận hành. Điện thoại đời mới thường nghe được nhiều hệ cùng lúc, nên có nhiều vệ tinh để chọn, định vị nhanh và ổn định hơn.
Vì sao cần bốn vệ tinh chứ không phải ba
Trong không gian ba chiều, ba mặt cầu về nguyên tắc đủ để chốt một điểm. Nhưng có một vấn đề: đồng hồ trong điện thoại rẻ và kém chính xác hơn rất nhiều so với đồng hồ nguyên tử trên vệ tinh. Nếu đồng hồ máy thu chạy lệch chỉ một phần triệu giây, mọi khoảng cách tính ra đều lệch cùng chừng 300 mét, và vị trí sai hoàn toàn.
Lời giải rất khéo: coi độ lệch đồng hồ của máy thu là một ẩn số thứ tư, bên cạnh ba toạ độ vị trí. Bốn ẩn thì cần bốn phương trình, tức bốn vệ tinh. Máy thu giải cùng lúc ra vị trí và độ lệch giờ của chính nó. Nhờ vậy, điện thoại không cần đồng hồ nguyên tử mà vẫn biết giờ rất chuẩn, đó cũng là lý do giờ trên điện thoại hiếm khi sai.
Khi nhìn thấy nhiều hơn bốn vệ tinh, máy thu dùng phần dư để kiểm chéo và làm mịn kết quả. Càng nhiều vệ tinh ở nhiều hướng khác nhau trên bầu trời, vị trí càng chắc. Ngược lại, khi chỉ thấy vài vệ tinh tụm ở một góc trời, như khi đứng sát chân một toà nhà cao, các mặt cầu cắt nhau rất xiên và vị trí dễ bị kéo lệch.
Đồng hồ trên vệ tinh còn phải được hiệu chỉnh theo thuyết tương đối, vì chúng bay nhanh và ở độ cao nơi trọng trường yếu hơn mặt đất. Không chỉnh, sai lệch sẽ cộng dồn từng ngày, làm hệ thống mất tác dụng.
Những nguồn làm vị trí lệch vài mét
Tầng khí quyển làm tín hiệu chậm lại. Trên đường xuống mặt đất, tín hiệu đi qua tầng điện li và lớp không khí dày, bị chậm đi một chút so với trong chân không. Máy thu có mô hình để bù, máy thu hai tần số bù tốt hơn, nhưng vẫn còn phần dư.
Tín hiệu dội lại trước khi tới máy. Trong phố nhiều nhà cao, tín hiệu dội từ tường kính, mặt nước rồi mới tới máy, đi đường dài hơn đường thẳng nên khoảng cách tính ra bị dư. Người làm kỹ thuật gọi là nhiễu đa đường. Đây là lý do định vị trong phố hẹp hay nhảy sang đường bên cạnh.
Vệ tinh xếp hàng xấu trên bầu trời. Nếu các vệ tinh nhìn thấy nằm gần nhau theo cùng một hướng, sai số nhỏ của từng khoảng cách bị khuếch đại thành sai số lớn của vị trí. Vệ tinh rải đều khắp trời thì kết quả tốt.
Bị che khuất. Trong nhà, dưới hầm, dưới tán cây dày, tín hiệu yếu hoặc mất. Điện thoại khi đó dựa thêm vào sóng di động và mạng không dây để ước vị trí, thường kém chính xác hơn nhiều.
Sai số về độ cao lớn hơn. Vì các vệ tinh đều ở phía trên, không có vệ tinh nào ở dưới chân, nên độ cao tính ra thường kém chính xác hơn vị trí ngang. Đọc độ cao trên điện thoại chỉ nên xem là tham khảo.
Từ vị trí đến quãng đường: chỗ sai số cộng dồn
Khi bạn bật ghi lộ trình, máy thu lưu vị trí theo nhịp đều, rồi cộng độ dài các đoạn nối liền những vị trí đó. Nếu mỗi vị trí lệch ngẫu nhiên vài mét, mỗi đoạn có thể dài hơn hoặc ngắn hơn thật một chút. Trên quãng dài và thẳng, những sai lệch ngẫu nhiên này phần lớn bù trừ nhau, tổng quãng đường khá sát.
Vấn đề xuất hiện khi bạn đứng yên hoặc đi rất chậm. Vị trí vẫn nhảy qua nhảy lại quanh chỗ đứng vài mét mỗi lần, và mỗi lần nhảy được cộng như một đoạn đường. Đứng chờ đèn đỏ hay ngồi nghỉ mười phút mà máy vẫn ghi thêm vài chục, vài trăm mét là hiện tượng quen thuộc. Nhiều ứng dụng có chế độ tự tạm dừng khi phát hiện đứng yên, hoặc lọc bỏ những bước nhảy nhỏ, chính để chặn lỗi này.
Chiều ngược lại, nếu máy ghi thưa, ví dụ để tiết kiệm pin chỉ ghi mười giây một lần, đường nối cắt qua các khúc cua và quãng đường bị hụt. Đi xe nhanh trên đường đèo mà ghi thưa thì hụt rõ rệt. Như vậy, quãng đường đo bằng định vị vừa có thể dư vì nhiễu, vừa có thể hụt vì ghi thưa; con số cuối cùng phụ thuộc vào nơi bạn đi và cách thiết bị được cài.
Mức chính xác tham khảo theo hoàn cảnh
Các mức dưới đây chỉ để hình dung thứ bậc, không phải thông số của một thiết bị nào. Thiết bị khác nhau, thời điểm khác nhau cho kết quả khác nhau.
| Hoàn cảnh | Mức lệch vị trí thường gặp | Ảnh hưởng tới đo quãng đường |
|---|---|---|
| Ngoài trời thoáng, đồng trống, mặt biển | Vài mét | Rất ít trên quãng dài |
| Khu dân cư thấp tầng, cây thưa | Vài mét tới hơn chục mét | Lệch nhẹ, chủ yếu ở khúc quanh |
| Phố hẹp nhiều nhà cao | Có thể vài chục mét | Dễ dư do vị trí nhảy |
| Dưới tán rừng rậm, khe núi hẹp | Không ổn định, có lúc mất tín hiệu | Có đoạn bị nối tắt |
| Trong nhà, hầm | Thường dựa vào sóng di động, sai lệch lớn | Không nên dùng để đo |
Nhiều ứng dụng vẽ một vòng tròn mờ quanh chấm vị trí, đó là ước tính của máy về độ không chắc chắn: bạn có khả năng cao đang ở đâu đó trong vòng tròn. Vòng to nghĩa là máy đang kém tự tin, đừng dựa vào nó để đo gì cần chính xác.
Để đạt độ chính xác tới centimet, người đo đạc dùng máy thu chuyên dụng kết hợp với trạm gốc đặt tại điểm đã biết toạ độ, so sánh và hiệu chỉnh liên tục. Đó là công việc của nghề đo đạc, khác hẳn định vị trên điện thoại.
Khoảng cách giữa hai vị trí khác với quãng đường đã đi
Khi có toạ độ của hai điểm, máy tính được khoảng cách thẳng giữa chúng bằng công thức hình học trên mặt cầu, kiểu đường chim bay. Khi ghi cả một lộ trình, máy cộng hàng trăm, hàng nghìn đoạn nhỏ để ra quãng đường. Hai phép tính này chịu sai số rất khác nhau, và hiểu điều đó giúp đọc con số đúng hơn.
Khoảng cách thẳng giữa hai điểm xa nhau chỉ chịu sai số của hai vị trí đầu cuối. Hai điểm cách nhau 10 km, mỗi điểm lệch 5 mét, thì khoảng cách tính ra lệch tối đa khoảng 10 mét, tức một phần nghìn, gần như không đáng kể. Nhưng hai điểm cách nhau chỉ 20 mét, mỗi điểm lệch 5 mét, thì khoảng cách có thể lệch tới một nửa. Vì vậy định vị điện thoại không hợp để đo một chiều dài ngắn như bề ngang mảnh sân.
Quãng đường cộng dồn thì khác: sai số của từng đoạn nhỏ có thể tích tụ theo cách đã nói ở trên, dư khi máy nhiễu, hụt khi ghi thưa. Bởi thế, với cùng một chuyến đi, khoảng cách thẳng từ điểm đầu tới điểm cuối thường đáng tin hơn quãng đường cộng dồn. Một bài kiểm nhỏ: đi một vòng khép kín rồi về đúng chỗ cũ, khoảng cách thẳng giữa điểm đầu và điểm cuối phải gần bằng 0; nếu lệch vài chục mét, đó là mức sai của máy lúc ấy.
Giúp định vị trên điện thoại đo quãng đường sát hơn
Không thay được máy chuyên dụng, nhưng vài thói quen nhỏ cải thiện đáng kể kết quả đo quãng đường hằng ngày.
- Trước khi bắt đầu ghi, đứng ngoài trời thoáng chừng một phút để máy bắt đủ vệ tinh.
- Bật chế độ định vị chính xác cao trong phần cài đặt, chấp nhận tốn pin hơn khi cần đo.
- Chọn nhịp ghi dày, đặc biệt khi đi đường quanh co.
- Bật chế độ tự tạm dừng khi đứng yên nếu ứng dụng có, hoặc tự dừng ghi khi nghỉ lâu.
- Mang máy ở chỗ ít bị che, như túi ngoài hay đeo tay, thay vì đáy ba lô sát người.
- Sau chuyến đi, nhìn lại đường ghi trên bản đồ. Thấy đoạn nào răng cưa hay cắt ngang nhà cửa thì biết số ở đoạn đó không đáng tin.
Đi đường núi, rừng hay biển, đừng dựa hoàn toàn vào điện thoại để định hướng: pin có thể hết, tín hiệu có thể mất. Mang theo phương án dự phòng và báo lộ trình cho người thân.
Câu hỏi thường gặp
Định vị vệ tinh hoạt động thế nào?
Mỗi vệ tinh phát tín hiệu cho biết vị trí của nó và thời điểm phát. Máy thu đo thời gian tín hiệu bay tới, nhân với tốc độ ánh sáng để ra khoảng cách tới từng vệ tinh, rồi tìm điểm phù hợp với tất cả các khoảng cách. Cần ít nhất bốn vệ tinh.
Vì sao cần ít nhất bốn vệ tinh?
Ba vệ tinh đủ cho ba toạ độ vị trí, nhưng đồng hồ của máy thu không chính xác bằng đồng hồ trên vệ tinh. Độ lệch giờ của máy thu được coi là ẩn số thứ tư, nên cần thêm vệ tinh thứ tư để giải cùng lúc vị trí và giờ chuẩn.
Định vị trên điện thoại chính xác tới đâu?
Ngoài trời thoáng, điện thoại thường lệch vài mét. Trong phố nhiều nhà cao, dưới tán cây rậm, sai lệch có thể lên hàng chục mét. Trong nhà, điện thoại dựa vào sóng di động và mạng không dây nên kém chính xác hơn nhiều.
Vì sao đứng yên mà ứng dụng vẫn cộng thêm quãng đường?
Vì vị trí tính ra nhảy qua nhảy lại vài mét quanh chỗ đứng, mỗi lần nhảy bị cộng như một đoạn đường. Bật chế độ tự tạm dừng khi đứng yên hoặc dừng ghi khi nghỉ lâu sẽ tránh được phần quãng đường ảo này.
Độ cao trên điện thoại có tin được không?
Chỉ nên xem là tham khảo. Các vệ tinh đều ở phía trên nên độ cao tính ra kém chính xác hơn vị trí ngang. Một số điện thoại kết hợp cảm biến áp suất để ước độ cao tốt hơn, nhưng vẫn chịu ảnh hưởng của thời tiết.
Muốn đo chính xác tới centimet thì dùng gì?
Cần máy thu chuyên dụng kết hợp trạm gốc đặt tại điểm đã biết toạ độ để hiệu chỉnh liên tục, là công việc của người làm đo đạc. Với ranh giới đất pháp lý, việc đo phải do cơ quan có thẩm quyền thực hiện, có tranh chấp thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.