Chia chặng cho chuyến đi xa là cắt tổng quãng đường thật thành những đoạn vừa sức, mỗi đoạn kết thúc ở một nơi có thể nghỉ, ăn uống, đổ nhiên liệu. Độ dài mỗi chặng nên tính từ thời gian lăn bánh bạn muốn giữ giữa hai lần nghỉ và từ tầm chạy an toàn của bình nhiên liệu, rồi cộng thêm phần dự phòng cho đường vòng, kẹt xe, thời tiết.
Bài này tập trung vào phép tính chiều dài: tổng quãng, chặng, tầm chạy, dự phòng, và cách đặt mốc chặng trên bản đồ. Những chuyện như kiểm xe, mang đồ gì, giờ lái của tài xế chuyên nghiệp thuộc về các hướng dẫn chuyên về lái xe; quy định về thời gian lái liên tục, nếu có, nên tra văn bản hiện hành.
Bước đầu: lấy tổng quãng đường thật, không phải đường chim bay
Mọi phép chia chặng đều sai nếu con số tổng ban đầu sai. Khoảng cách giữa hai tỉnh mà người ta hay nói miệng thường là con số làm tròn, có khi là đường chim bay, có khi tính giữa hai trung tâm hành chính mà bạn không đi qua. Hãy đo quãng đường theo đúng tuyến mình định đi, từ cửa nhà tới cửa nơi đến, bằng chức năng chỉ đường hoặc dò theo đường trên bản đồ.
Nếu có hai, ba tuyến khả dĩ, đo cả ba. Tuyến ngắn nhất chưa chắc là tuyến nên đi: đường đèo ngắn hơn nhưng chạy chậm hơn nhiều, đường lớn dài hơn nhưng có nhiều điểm nghỉ. Ghi cả quãng đường lẫn ước thời gian của từng tuyến cạnh nhau rồi mới chọn.
Với chuyến đi qua vùng núi, nhớ rằng số đo trên bản đồ hay hụt so với thực tế vì đường uốn nhiều hơn bản đồ thể hiện. Cộng sẵn vài phần trăm cho những đoạn đó. Với chuyến có đoạn phải qua phà hay đi vòng vì cầu đang sửa, kiểm thông tin mới nhất về tình trạng đường trước khi chốt quãng.
Cuối cùng, ghi tổng quãng ra một tờ giấy. Bản kế hoạch chặng trên giấy vẫn đọc được khi điện thoại hết pin hay mất sóng, và dễ chia sẻ cho người đi cùng.
Chọn độ dài một chặng: ba giới hạn cần so
Giới hạn thời gian lăn bánh. Quyết định bạn muốn chạy bao lâu giữa hai lần nghỉ, rồi nhân với vận tốc trung bình thật của mình trên loại đường đó để ra số km mỗi chặng. Nhiều người đi xe máy chọn nghỉ sau khoảng một tới một tiếng rưỡi; người đi ô tô có thể chọn lâu hơn. Đây là lựa chọn cá nhân, không phải quy tắc chung; thấy mỏi, buồn ngủ thì nghỉ ngay, không chờ hết chặng.
Giới hạn nhiên liệu. Tầm chạy của bình nhiên liệu bằng dung tích bình nhân với số km xe đi được trên một lít. Không nên chạy tới cạn bình; nhiều người lấy khoảng ba phần tư tầm chạy làm mức an toàn. Với xe đã quen, theo dõi số km đi được mỗi lần đổ đầy là biết tầm chạy thật.
Giới hạn địa lý. Điểm cuối chặng phải là nơi có chỗ nghỉ thật: thị trấn, trạm dừng, khu dân cư. Một chặng tính ra 60 km nhưng mốc 60 km rơi vào giữa đèo vắng thì phải rút ngắn về thị trấn trước đèo hoặc kéo dài qua đèo.
Lấy giới hạn nhỏ nhất. Độ dài chặng là số nhỏ nhất trong ba giới hạn trên, rồi điều chỉnh theo vị trí điểm nghỉ thật. Đoạn đường núi, đường xấu nên chặng ngắn hơn đoạn đồng bằng, vì cùng một quãng km mà mất nhiều thời gian và sức hơn.
Ví dụ tính chặng cho một chuyến 300 km bằng xe máy
Ví dụ giả định, các con số chỉ để minh hoạ phép tính. Hãy thay bằng số của chính xe và chính tuyến đường bạn đi.
| Đại lượng | Cách tính | Kết quả |
|---|---|---|
| Tổng quãng đường thật | Đo theo tuyến định đi | 300 km |
| Vận tốc trung bình lăn bánh | Lấy từ các chuyến trước của chính mình | khoảng 40 km/h |
| Thời gian lăn bánh | 300 chia 40 | khoảng 7 giờ 30 phút |
| Độ dài chặng theo thời gian | Nghỉ sau khoảng 1 giờ 30 phút, nhân 40 km/h | khoảng 60 km |
| Tầm chạy an toàn của bình | Bình giả định 4 lít, 40 km mỗi lít, lấy ba phần tư | khoảng 120 km |
| Số chặng | 300 chia 60 | 5 chặng, 4 lần nghỉ giữa đường |
| Đổ nhiên liệu | Mỗi hai chặng một lần | ở điểm nghỉ thứ hai và thứ tư |
Thời gian cả ngày còn phải cộng thời gian nghỉ. Bốn lần nghỉ, mỗi lần khoảng 15 tới 20 phút, cộng một bữa trưa, chuyến đi thật kéo dài hơn nhiều so với 7 giờ 30 phút lăn bánh. Nếu tổng thời gian vượt quá số giờ bạn muốn đi trong ngày, nên chia thành hai ngày thay vì cố.
Cộng phần dự phòng: bao nhiêu là đủ
Dự phòng là phần quãng đường và thời gian bạn cộng thêm cho những thứ không lường trước: rẽ nhầm, đường vòng vì sửa chữa, ùn tắc ở cửa ngõ thành phố, mưa lớn phải trú. Không có dự phòng, mỗi sự cố nhỏ đều đẩy cả kế hoạch trễ dây chuyền.
Về quãng đường, một mức dễ dùng là cộng thêm khoảng 10 tới 20 phần trăm vào tổng quãng khi tính nhiên liệu. Với ví dụ 300 km, cộng 15 phần trăm là tính nhiên liệu cho khoảng 345 km. Đường lạ, vùng núi, ít trạm xăng thì dùng mức cao; đường quen, nhiều trạm xăng thì mức thấp là đủ.
Về thời gian, dự phòng nên tính theo giờ chứ không theo phần trăm: chuyến một ngày nên chừa ít nhất một tới hai giờ trước khi trời tối. Chạy xe đường dài lúc trời tối mệt hơn nhiều và nguy hiểm hơn, nên kế hoạch tốt là kế hoạch tới nơi khi trời còn sáng ngay cả khi mọi thứ đều chậm.
Đừng tiêu phần dự phòng sớm. Nếu chặng đầu đi nhanh hơn dự kiến, giữ phần thời gian dôi ra cho các chặng sau thay vì nghỉ dài hơn ở chặng đầu. Kinh nghiệm cho thấy trễ hay dồn vào cuối chuyến, khi người đã mỏi và đường vào thành phố đông.
Đặt mốc chặng lên bản đồ
Khi đã có độ dài chặng dự kiến, việc tiếp theo là đặt mốc lên đúng địa danh. Cách làm trên bản đồ điện thoại hoặc bản đồ giấy đều được.
- Từ điểm xuất phát, dò theo tuyến tới mốc bằng độ dài chặng dự kiến, ví dụ 60 km.
- Xem quanh mốc đó trong bán kính chừng 10 km có thị trấn hay trạm dừng nào không.
- Chọn điểm nghỉ gần mốc nhất, ghi lại số km thật từ xuất phát tới đó.
- Lấy điểm nghỉ vừa chọn làm điểm xuất phát mới, lặp lại cho chặng tiếp theo.
- Kiểm các chặng không vượt tầm chạy an toàn của bình; nếu vượt, chèn một điểm đổ nhiên liệu.
- Ghi bảng chặng ra giấy: tên điểm nghỉ, số km cộng dồn, giờ dự kiến tới.
Số km cộng dồn trong bảng chặng còn là công cụ theo dõi trên đường. Đặt bộ đếm chuyến về 0 lúc xuất phát, mỗi lần dừng so số trên đồng hồ với bảng: biết ngay mình sớm hay trễ so với kế hoạch, còn bao xa tới chặng sau. Trên quốc lộ, đối chiếu thêm với cột cây số.
Đi bộ đường dài, đạp xe: cùng phép tính, khác con số
Phép chia chặng không chỉ dành cho xe máy, ô tô. Người đạp xe đường dài hay đi bộ xuyên vùng cũng chia chặng theo đúng ba giới hạn: thời gian vận động giữa hai lần nghỉ, nguồn nước và đồ ăn thay cho nhiên liệu, và vị trí có chỗ nghỉ thật. Chỉ khác là các con số nhỏ hơn nhiều, nên sai một chút cũng ảnh hưởng lớn hơn.
Với xe đạp, vận tốc trung bình thật trên đường bằng của người tập thường xuyên khác xa người lâu không đạp, và giảm mạnh khi gặp dốc hay gió ngược. Một chặng 20 km trên đường bằng có thể mất gấp đôi thời gian nếu cả chặng là leo dốc. Vì thế người đạp xe hay chia chặng theo địa hình trước, theo số km sau: đoạn leo dốc thành một chặng riêng, ngắn, có nghỉ ở đỉnh.
Với đi bộ, giới hạn nước thường là giới hạn chặt nhất ở vùng vắng. Tính quãng giữa hai nơi có thể lấy nước, rồi mang đủ cho quãng dài nhất cộng thêm dự phòng. Ghi rõ trên bảng chặng nơi nào có nước, nơi nào không. Đi bộ, đạp xe đường dài trong điều kiện nắng nóng hay ở vùng núi, nên báo lộ trình cho người thân và tham khảo người có kinh nghiệm đi tuyến đó trước.
Khi đi nhóm và khi đi nhiều ngày
Đi nhóm nhiều xe, độ dài chặng phải theo người chậm nhất và xe có bình nhỏ nhất. Thống nhất từ đầu điểm hẹn ở cuối mỗi chặng, để không ai phải cố bám đuôi xe phía trước. Một bảng chặng chung, ai cũng giữ một bản, giúp nhóm tách ra rồi gặp lại mà không lạc nhau.
Đi nhiều ngày, chia tổng quãng thành các ngày trước, rồi mới chia mỗi ngày thành chặng. Ngày đầu nên ngắn hơn một chút để làm quen, ngày có đoạn đèo nên ngắn hơn ngày đồng bằng. Chừa một ngày trống ở giữa hoặc cuối chuyến làm dự phòng cho thời tiết là cách nhiều người đi xa lâu năm vẫn làm.
Sau mỗi ngày, ghi số km thật và giờ lăn bánh thật vào bảng. Vận tốc trung bình thật của ngày hôm trước là con số tốt nhất để điều chỉnh kế hoạch ngày hôm sau. Sau vài chuyến, bạn có một bộ số riêng: mình đi đồng bằng trung bình bao nhiêu, đường núi bao nhiêu, bình xăng chạy được bao xa. Lần lên kế hoạch tiếp theo sẽ nhanh và sát hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Đi xe máy đường dài bao nhiêu km thì nên nghỉ?
Không có con số chung cho mọi người. Cách tính là chọn thời gian lăn bánh giữa hai lần nghỉ, nhiều người chọn khoảng một tới một tiếng rưỡi, rồi nhân với vận tốc trung bình thật của mình. Thấy mỏi hay buồn ngủ thì nghỉ ngay, không chờ hết chặng.
Tính tầm chạy của bình xăng thế nào?
Lấy dung tích bình nhân với số km xe đi được trên một lít nhiên liệu. Không nên chạy tới cạn bình, nhiều người chỉ tính khoảng ba phần tư tầm chạy làm mức an toàn. Theo dõi số km đi được mỗi lần đổ đầy để biết tầm chạy thật của xe mình.
Nên cộng dự phòng bao nhiêu cho chuyến đi xa?
Về quãng đường, cộng khoảng 10 tới 20 phần trăm khi tính nhiên liệu, đường lạ và vùng núi dùng mức cao. Về thời gian, chừa ít nhất một tới hai giờ trước khi trời tối để không phải chạy đêm khi có trễ.
Vì sao chuyến đi thật luôn lâu hơn tính toán?
Vì phép tính thường chỉ có thời gian lăn bánh, trong khi chuyến đi thật có nghỉ chân, ăn uống, đổ nhiên liệu, ùn tắc và rẽ nhầm. Cộng riêng thời gian dừng và một khoảng dự phòng, dùng vận tốc trung bình thật từ các chuyến trước thì ước sát hơn.
Chia chặng cho nhóm nhiều xe cần lưu ý gì?
Độ dài chặng phải theo người chậm nhất và xe có bình nhiên liệu nhỏ nhất. Thống nhất điểm hẹn cuối mỗi chặng và phát cho mỗi người một bảng chặng, để nhóm có thể tách ra rồi gặp lại mà không ai phải cố bám đuôi.
Có nên chọn tuyến ngắn nhất cho chuyến đi xa?
Không hẳn. Tuyến ngắn có thể qua đèo, đường xấu, ít điểm nghỉ nên chạy chậm và mệt hơn. So cả quãng đường, thời gian ước tính và số điểm nghỉ dọc đường của từng tuyến rồi mới chọn tuyến phù hợp.