Mỗi mắt cảm biến lùi xe là một chiếc loa kiêm micro nhỏ: nó phát một chuỗi sóng siêu âm tần số vài chục kilohec, tai người không nghe được, rồi lắng nghe tiếng dội từ vật cản. Âm thanh trong không khí đi khoảng 343 m mỗi giây ở 20 độ C; lấy tốc độ đó nhân thời gian đi về rồi chia đôi là ra khoảng cách. Tiếng dội về sau 3 phần nghìn giây nghĩa là vật cản cách chừng 51 cm.
Bộ xử lý đổi khoảng cách thành tiếng bíp: càng gần càng kêu dồn, sát quá thì kêu liền một hồi. Cảm biến rất hữu ích khi lùi vào hẻm hẹp, vào bãi đỗ chật, nhưng nó có những chỗ không "nghe" được. Mục từ này giải thích nguyên lý đo bằng tiếng vọng, vì sao cảm biến bỏ sót cột mảnh, bậc thềm thấp, và cách dùng cho an toàn. Phần hệ thống hỗ trợ lái phức tạp hơn như camera, radar thuộc về chuyên đề khác, ở đây chỉ nói chuyện đo khoảng cách.
Đo bằng tiếng vọng: dơi và cái cản sau xe
Đứng trước vách núi hét to, vài giây sau nghe tiếng mình vọng lại. Đếm được số giây, nhân với tốc độ âm thanh rồi chia đôi là biết vách núi cách bao xa. Cảm biến lùi xe làm đúng việc đó, chỉ khác là khoảng cách tính bằng xentimét, thời gian tính bằng phần nghìn giây, và âm thanh có tần số cao hơn ngưỡng tai người nghe được, nên gọi là siêu âm.
Loài dơi và cá heo định hướng theo cách tương tự từ lâu trước khi con người làm ra cảm biến. Dơi phát những tiếng kêu tần số cao, nghe tiếng dội để biết con côn trùng ở đâu, bay về hướng nào. Kỹ thuật dùng âm thanh dội lại để đo khoảng cách gọi chung là định vị bằng tiếng vọng.
Vì sao dùng siêu âm mà không dùng âm thanh nghe được? Một phần vì không ai muốn xe phát tiếng rít mỗi lần lùi. Phần khác, sóng tần số cao có bước sóng ngắn, chỉ vài milimét ở tần số vài chục kilohec, nên dội lại tốt từ những vật cỡ nhỏ và cho phép đo khá chính xác ở cự ly ngắn. Đổi lại, siêu âm suy yếu nhanh trong không khí, nên tầm đo chỉ vài mét, đủ cho việc lùi xe nhưng không dùng đo xa được.
Từ thời gian dội về ra khoảng cách
Công thức chỉ có một dòng: khoảng cách bằng tốc độ âm thanh nhân thời gian đi về, chia hai. Bảng dưới tính với tốc độ âm thanh khoảng 343 m mỗi giây, tức 0,343 m mỗi phần nghìn giây.
| Thời gian từ lúc phát tới lúc nhận | Quãng đi về | Khoảng cách tới vật cản | Tiếng bíp thường gặp |
|---|---|---|---|
| 1,5 phần nghìn giây | khoảng 0,51 m | khoảng 26 cm | kêu liền, phải dừng |
| 3 phần nghìn giây | khoảng 1,03 m | khoảng 51 cm | kêu rất dồn |
| 6 phần nghìn giây | khoảng 2,06 m | khoảng 1 m | kêu nhanh vừa |
| 9 phần nghìn giây | khoảng 3,09 m | khoảng 1,5 m | kêu thưa |
| 12 phần nghìn giây | khoảng 4,12 m | khoảng 2,1 m | mới bắt đầu kêu hoặc chưa kêu |
Ngưỡng bắt đầu kêu và ngưỡng kêu liền khác nhau giữa các loại xe và bộ cảm biến, cột cuối chỉ là ví dụ minh hoạ. Đọc sách hướng dẫn của xe mình để biết các ngưỡng cụ thể.
Tốc độ âm thanh đổi theo nhiệt độ không khí, tăng khoảng 0,6 m mỗi giây khi nhiệt độ tăng một độ. Trưa hè 35 độ C, âm thanh đi khoảng 352 m mỗi giây, nhanh hơn chừng 3 phần trăm so với 20 độ C. Bộ cảm biến tốt có bù nhiệt độ; bộ đơn giản thì sai lệch vài phần trăm, ở khoảng cách nửa mét chỉ là hơn một xentimét, không đáng kể cho việc lùi xe.
Vì sao nhiều mắt cảm biến và vì sao còi kêu dồn
Mỗi mắt nhìn một hình nón. Sóng siêu âm phát ra không thành tia hẹp như laser mà toả thành một hình nón rộng. Một mắt chỉ phủ được một vùng phía sau, nên cản sau thường có ba đến bốn mắt để phủ hết bề ngang xe, cản trước có thêm mắt nếu xe có cảm biến trước.
Kết hợp nhiều mắt để biết vật ở góc nào. Khi một mắt bên trái nghe tiếng dội sớm hơn mắt bên phải, bộ xử lý biết vật cản lệch về bên trái. Một số xe hiển thị vùng nguy hiểm theo góc trên màn hình nhờ cách so này.
Còi kêu dồn là cách báo khoảng cách bằng nhịp. Tai người phân biệt nhịp nhanh chậm tốt hơn đọc số khi đang ngoái nhìn. Càng gần, khoảng lặng giữa hai tiếng bíp càng ngắn, tới ngưỡng an toàn thì kêu liền. Người lái không cần nhìn bảng, chỉ cần nghe.
Đo lặp liên tục. Mỗi giây cảm biến phát và nghe nhiều lần. Kết quả lần sau so với lần trước cho biết vật đang lại gần nhanh hay chậm, và loại bỏ những tiếng dội ngẫu nhiên.
Mắt cảm biến tự kiểm. Nhiều hệ thống báo lỗi khi một mắt không phản hồi, ví dụ dây đứt hoặc mắt bị che kín. Nếu đèn báo lỗi sáng, đừng tin tiếng im lặng của cảm biến.
Những thứ cảm biến siêu âm hay bỏ sót
Cột mảnh, cọc sắt, dây xích. Vật quá mảnh chỉ dội lại một phần rất nhỏ sóng âm, nhất là khi nằm ở rìa hình nón phủ sóng. Cảm biến có thể im lặng tới lúc rất gần hoặc không kêu.
Bậc thềm, gờ thấp, vật nằm sát đất. Mắt cảm biến đặt ở độ cao cản xe, hình nón sóng có thể đi qua phía trên một gờ đá thấp. Cảm biến không thấy, nhưng gầm xe vẫn quệt.
Vật mềm, xốp, nghiêng. Bao tải, bụi cây, tấm vải hút bớt sóng âm. Mặt phẳng nghiêng như cái nắp capô xe phía sau phản xạ sóng lệch đi chỗ khác thay vì dội về.
Mắt bẩn, đọng nước, phủ bùn. Bùn đất, nước mưa đọng trên mắt cảm biến làm sóng phát yếu hoặc nhận nhiễu. Cảm biến có thể kêu linh tinh hoặc im lặng. Lau mắt cảm biến khi rửa xe, nhất là mùa mưa.
Trẻ nhỏ, vật nuôi di chuyển. Một em bé chạy vào phía sau xe có thể xuất hiện trong vùng mù hoặc đi vào quá nhanh. Cảm biến chỉ là trợ giúp, không phải đôi mắt thay người lái.
Âm thanh lạ quanh xe. Tiếng xả hơi của xe tải, tiếng còi tần số cao gần đó đôi khi làm cảm biến báo nhầm. Kêu bất chợt rồi tắt ngay thường do nhiễu.
Tự kiểm cảm biến lùi của xe mình
Thỉnh thoảng nên kiểm xem các mắt cảm biến còn làm việc đều không, nhất là sau mùa mưa hoặc sau khi xe va quệt nhẹ ở cản sau. Việc này làm ở chỗ đỗ rộng, vắng người, xe đứng yên.
- Lau sạch từng mắt cảm biến bằng khăn mềm ẩm, không cạy, không dùng vật sắc.
- Cài số lùi khi xe đứng yên, phanh tay kéo, chân giữ phanh. Một người khác cầm một tấm bìa cứng to bằng quyển vở, đứng phía sau ngoài tầm xe.
- Người cầm bìa đưa tấm bìa lần lượt tới trước từng mắt cảm biến, ở khoảng một mét rồi nửa mét, giữ bìa thẳng đứng. Mỗi mắt phải làm còi đổi nhịp.
- Dùng thước cuộn đo khoảng cách từ bìa tới cản ở lúc còi bắt đầu kêu liền, so với ngưỡng ghi trong sách hướng dẫn.
- Mắt nào không phản hồi hoặc phản hồi rất trễ, ghi lại và đưa xe đi kiểm tra; đừng tự tháo cản.
Phép thử này chính là đo khoảng cách bằng hai cách rồi so: cảm biến cho một số, thước cuộn cho một số. Hai số gần nhau là cảm biến còn tin được.
Lùi xe an toàn: cảm biến chỉ là một lớp
Cảm biến cho một con số khoảng cách, không cho bức tranh toàn cảnh. Trước khi lùi, đi một vòng quanh xe nếu đỗ ở nơi có trẻ em hay vật nuôi, nhìn gương, ngoái lại nhìn, lùi chậm để cảm biến có thời gian phản ứng. Khi lùi ra đường lớn từ hẻm hay từ cổng nhà, nên có người đứng ngoài hướng dẫn, vì cảm biến không báo xe máy đang chạy ngang.
Trong hẻm hẹp, cảm biến hay kêu liên tục vì hai bên đều có tường, có xe máy dựng. Người lái dễ quen tai rồi bỏ qua tiếng bíp. Cách xử lý là lùi từng đoạn ngắn, dừng hẳn khi còi kêu liền, nhìn kỹ rồi mới đi tiếp, thay vì tắt cảm biến cho đỡ ồn.
Quy định về trang bị và các yêu cầu an toàn khi lùi xe do pháp luật giao thông và quy chuẩn kỹ thuật phương tiện điều chỉnh, có thể thay đổi; người lái nên theo quy định hiện hành. Ở góc đo đạc, điều nên nhớ là cảm biến đo khoảng cách tới vật phản xạ tốt nhất trong vùng phủ sóng, không phải khoảng cách tới mọi thứ phía sau xe.
Cùng nguyên lý: siêu âm trong nhà và trong xưởng
Sóng siêu âm còn dùng để đo khoảng cách ở nhiều chỗ quen thuộc. Thiết bị đo mực nước trong bồn chứa đặt trên nắp bồn, phát sóng xuống mặt nước, tính khoảng cách rồi suy ra mực nước còn bao nhiêu. Máy bơm tự ngắt khi đầy dùng cách tương tự trong một số hệ thống. Robot hút bụi, xe tự hành trong kho dùng cảm biến siêu âm để tránh va vào tường.
Học sinh làm mạch điện tử thường được giới thiệu một mô-đun cảm biến siêu âm hai mắt tròn, một mắt phát, một mắt thu, nối với bo mạch lập trình để làm thước đo không chạm. Kết quả đo trên bàn học thường lệch một hai xentimét, đủ để thấy rõ công thức tốc độ nhân thời gian chia hai hoạt động thế nào. Một hoạt động hay là đo cùng một khoảng cách bằng cảm biến siêu âm và bằng thước cuộn, ghi cả hai số, rồi thử đổi vật phản xạ: tấm gỗ, tấm vải, quả bóng, để thấy vật mềm và vật tròn làm cảm biến khó nghe ra sao.
Trong y học, siêu âm cũng dựa trên tiếng dội, nhưng ở tần số cao hơn nhiều và trong môi trường là mô cơ thể, nên đó là một chuyên ngành riêng, không bàn ở đây.
Câu hỏi thường gặp
Cảm biến lùi xe tính khoảng cách bằng công thức nào?
Khoảng cách bằng tốc độ âm thanh nhân thời gian từ lúc phát sóng tới lúc nhận tiếng dội, rồi chia hai vì âm thanh đi cả chiều đi lẫn chiều về. Ở 20 độ C, âm thanh trong không khí đi khoảng 343 m mỗi giây.
Vì sao cảm biến lùi không kêu khi gần cột sắt mảnh?
Vật mảnh chỉ dội lại rất ít sóng âm, nhất là khi nằm ở rìa vùng phủ sóng của mắt cảm biến. Tiếng dội quá yếu nên bộ xử lý bỏ qua. Vì vậy vẫn phải nhìn gương và ngoái lại khi lùi gần cột, cọc, dây xích.
Cảm biến lùi xe đo được xa bao nhiêu?
Thường chỉ trong khoảng vài mét, vì sóng siêu âm suy yếu nhanh trong không khí. Ngưỡng bắt đầu kêu và ngưỡng kêu liền khác nhau theo từng loại xe và bộ cảm biến, nên đọc sách hướng dẫn của xe để biết con số cụ thể.
Trời nóng có làm cảm biến đo sai không?
Có, nhưng rất ít. Tốc độ âm thanh tăng khoảng 0,6 m mỗi giây cho mỗi độ C. Giữa 20 độ và 35 độ chênh khoảng 3 phần trăm, ở khoảng cách nửa mét chỉ hơn một xentimét. Nhiều bộ cảm biến còn tự bù nhiệt độ.
Cảm biến kêu linh tinh khi không có vật cản là do đâu?
Thường do mắt cảm biến bẩn, đọng nước mưa, phủ bùn, hoặc có âm thanh tần số cao gần xe. Lau sạch mắt cảm biến trước. Nếu vẫn kêu sai hoặc có đèn báo lỗi, nên đưa xe tới nơi sửa chữa để kiểm dây và từng mắt.
Có cảm biến rồi thì lùi xe có cần nhìn gương nữa không?
Vẫn cần. Cảm biến bỏ sót vật mảnh, vật thấp, vật mềm và vật di chuyển nhanh như trẻ nhỏ hay xe máy chạy ngang. Nó chỉ là một lớp trợ giúp, người lái vẫn phải nhìn gương, ngoái lại và lùi chậm.