ChieuDai.comChiều Dài
Đo cái không chạm được

Đo khoảng cách tới Mặt Trăng bằng tia laser và gương phản xạ

Kính thiên văn bắn xung laser tới các tấm phản xạ đặt trên Mặt Trăng, chờ khoảng 2,5 giây cho ánh sáng quay về rồi tính ra khoảng cách tới cỡ xentimét, cỡ milimét.

Night view of a large observatory dome on a dark hill with a thin green laser beam rising toward a bright full moon, starry sky, long exposure

Từ cuối thập niên 1960, các đài thiên văn đo khoảng cách tới Mặt Trăng bằng cách bắn những xung laser cực ngắn qua kính thiên văn tới các tấm phản xạ đặt sẵn trên mặt Mặt Trăng, rồi đo thời gian ánh sáng quay về. Thời gian đi về khoảng 2,5 giây; nhân với tốc độ ánh sáng rồi chia đôi được khoảng cách trung bình chừng 384.400 km, đo chính xác tới cỡ xentimét, các đài hiện đại tới cỡ milimét.

Các tấm phản xạ được các phi hành gia của ba chuyến bay có người lên Mặt Trăng đặt lại, cùng với hai xe tự hành không người lái mang theo. Nhờ đo liên tục nhiều chục năm, người ta biết Mặt Trăng đang lùi xa Trái Đất khoảng 3,8 cm mỗi năm. Mục từ này giải thích cách đo, vì sao cần gương đặc biệt, vì sao chỉ vài hạt ánh sáng quay về được, và phép đo này dạy gì về đo chiều dài.

Cùng nguyên lý với thước laser trong nhà

Phép đo khoảng cách tới Mặt Trăng dùng đúng nguyên lý của chiếc thước laser cầm tay đo phòng khách: phát ánh sáng, chờ ánh sáng dội về, nhân thời gian với tốc độ ánh sáng rồi chia hai. Khác biệt chỉ nằm ở quy mô. Bức tường phòng khách cách vài mét, ánh sáng đi về mất vài chục nano giây. Mặt Trăng cách khoảng 384.400 km, ánh sáng đi về mất khoảng 2,56 giây, đủ lâu để đếm "một, hai" trong đầu.

Tính thử: tốc độ ánh sáng khoảng 299.792 km mỗi giây. Nếu thời gian đi về đo được là 2,56 giây, quãng đi về khoảng 767.500 km, chia đôi được khoảng 383.700 km. Con số thay đổi theo từng lần đo vì quỹ đạo Mặt Trăng là hình elip: lúc gần nhất khoảng 363.000 km, lúc xa nhất khoảng 405.000 km. Thời gian đi về vì thế dao động khoảng từ 2,4 tới 2,7 giây.

Muốn đo tới xentimét, đồng hồ phải phân biệt được những khoảng thời gian cỡ vài chục phần nghìn tỉ giây trong tổng số 2,5 giây. Các đài đo dùng đồng hồ nguyên tử và bộ đếm thời gian cực nhạy, ghi lại thời điểm từng xung rời kính và thời điểm từng hạt ánh sáng quay về.

Vì sao phải có gương phản xạ đặt sẵn trên Mặt Trăng

Mặt Trăng tự nó phản xạ rất kém. Bề mặt Mặt Trăng là bụi đá xám, tán xạ ánh sáng đi mọi hướng. Tia laser chiếu lên đó gần như không có phần nào quay đúng về chiếc kính đã bắn ra nó.

Gương phẳng cũng không dùng được. Một tấm gương phẳng chỉ phản xạ thẳng về nguồn khi được đặt vuông góc tuyệt đối với tia tới. Trái Đất quay, Mặt Trăng lắc lư nhẹ, không thể giữ góc đó.

Gương phản xạ góc giải quyết chuyện góc. Đây là khối lăng kính có ba mặt vuông góc với nhau như góc trong của một cái hộp. Tia sáng chiếu vào từ hướng nào, sau ba lần dội, cũng đi ngược trở lại đúng hướng đã tới. Tấm phản xạ trên Mặt Trăng là một mảng gồm hàng chục tới hàng trăm khối như vậy.

Cùng nguyên lý với tấm phản quang trên đường. Những tấm phản quang gắn trên cọc tiêu, đuôi xe đạp, áo phản quang dùng nhiều gương góc nhỏ xíu. Đèn xe chiếu tới thì ánh sáng dội ngược về phía người lái, nên ban đêm chúng sáng rõ dù không có điện.

Ai đặt các tấm phản xạ. Ba chuyến bay có người lên Mặt Trăng mang tên Apollo 11, 14 và 15 đặt ba tấm. Hai xe tự hành Lunokhod 1 và 2 mang theo hai tấm nữa. Các tấm này vẫn được dùng sau hơn nửa thế kỷ, dù bụi phủ đã làm chúng phản xạ yếu đi.

Bắn hàng triệu tỉ hạt sáng, đón về vài hạt

Thử hình dung tia laser như một chùm đèn pin rất hẹp. Dù hẹp tới đâu, đi qua bầu khí quyển rồi băng qua gần bốn trăm nghìn kilômét, chùm sáng vẫn loe ra. Tới Mặt Trăng, vệt sáng rộng cỡ vài kilômét, trong khi tấm phản xạ chỉ rộng cỡ một mét. Phần lớn ánh sáng rơi ra ngoài tấm gương. Ánh sáng dội về cũng loe ra, khi về tới Trái Đất phủ một vùng rộng hàng kilômét, và chiếc kính thiên văn chỉ hứng được một phần rất nhỏ.

Kết quả là mỗi xung laser chứa một số khổng lồ hạt ánh sáng, nhưng trung bình chỉ có khoảng một hạt quay về được tới máy dò, có khi ít hơn. Các đài phải bắn hàng chục xung mỗi giây, liên tục nhiều phút, đếm những hạt ánh sáng hiếm hoi trở về, rồi dùng thống kê để tách chúng khỏi ánh sáng nền. Vì vậy phép đo không phải một cú bấm như thước laser cầm tay, mà là một buổi quan sát.

Thời tiết cũng quyết định: mây che là không đo được. Lúc trăng tròn, ánh sáng Mặt Trăng chói làm ánh sáng nền tăng, khó tách tín hiệu. Chỉ một số ít đài trên thế giới có đủ kính lớn, laser mạnh và đồng hồ chính xác để làm phép đo này thường xuyên.

Laser công suất cao dùng trong đo Mặt Trăng là thiết bị chuyên dụng, có quy trình an toàn riêng, nhân viên phải kiểm tra vùng trời không có máy bay trước khi bắn. Không có cách nào đo Mặt Trăng bằng bút laser cầm tay, và chiếu bút laser lên trời là việc nguy hiểm cho người lái máy bay.

Trước khi có laser, người ta đo bằng cách nào

Khoảng cách tới Mặt Trăng đã được ước từ thời cổ đại bằng hình học. Các nhà thiên văn Hy Lạp dùng bóng Trái Đất in lên Mặt Trăng lúc nguyệt thực để so kích thước hai thiên thể, rồi suy ra khoảng cách; một số ước tính thời đó đã rơi vào cỡ sáu mươi lần bán kính Trái Đất, cùng cỡ với con số ngày nay. Cách làm này cho thấy chỉ với góc và tỉ lệ, người ta đã đi rất xa.

Về sau, phương pháp thị sai được dùng nhiều: hai đài quan sát cách nhau rất xa trên mặt đất cùng ghi vị trí Mặt Trăng so với các ngôi sao nền vào cùng một thời điểm. Mặt Trăng ở gần nên hai đài thấy nó lệch nhau một góc nhỏ; biết khoảng cách giữa hai đài và góc lệch là tính được khoảng cách, giống hệt cách hai mắt người đoán xa gần.

Giữa thế kỷ XX, người ta thử bắn sóng radar tới Mặt Trăng và bắt được tiếng dội, mở đầu việc đo bằng thời gian đi về. Laser cùng với các tấm phản xạ góc đưa độ chính xác từ cỡ kilômét xuống cỡ xentimét. Mỗi bước tiến không xoá bỏ bước trước mà dùng nó để kiểm lại: con số mới phải khớp con số cũ trong phạm vi sai số của cách cũ.

Một vài con số đáng nhớ

Các con số dưới đây là giá trị phổ biến, làm tròn, dùng để hình dung tỉ lệ. Khoảng cách thực mỗi lúc một khác vì quỹ đạo không tròn.

Đại lượngGiá trị khoảngHình dung
Khoảng cách trung bình Trái Đất – Mặt Trăng384.400 kmgấp khoảng 30 lần đường kính Trái Đất
Lúc gần nhất / xa nhấtkhoảng 363.000 km / 405.000 kmchênh nhau khoảng 42.000 km
Thời gian ánh sáng đi vềkhoảng 2,4 – 2,7 giâychừng hai nhịp tim chậm
Mặt Trăng lùi xa mỗi nămkhoảng 3,8 cmcỡ tốc độ móng tay dài ra
Độ chính xác đo đài hiện đạicỡ miliméttrên quãng gần bốn trăm nghìn kilômét

Con số 3,8 cm mỗi năm đến từ chính phép đo laser. Nguyên nhân là lực thuỷ triều: Mặt Trăng kéo nước biển phồng lên, Trái Đất quay kéo phần phồng đó đi trước, phần phồng lại kéo Mặt Trăng nhích ra xa dần, đồng thời ngày trên Trái Đất dài thêm một chút rất nhỏ qua nhiều thế kỷ.

Đo khoảng cách để biết nhiều thứ khác

Đo chính xác khoảng cách tới Mặt Trăng không chỉ để biết một con số. Khi đo liên tục nhiều chục năm, các nhà khoa học theo dõi được quỹ đạo Mặt Trăng chi tiết tới mức kiểm tra được các lý thuyết về lực hấp dẫn, xem Mặt Trăng và Trái Đất có rơi về phía Mặt Trời theo cùng một cách hay không. Cách Mặt Trăng lắc lư nhẹ trên quỹ đạo cũng cho manh mối về cấu tạo bên trong của nó, có khả năng có phần lõi lỏng.

Phép đo cũng giúp theo dõi Trái Đất: vị trí các đài trên mặt đất dịch chuyển theo mảng kiến tạo, trục Trái Đất lắc lư, tốc độ quay thay đổi chút ít. Mọi thứ đó hiện ra trong số đo khoảng cách nếu người ta đủ kiên nhẫn và đủ chính xác.

Với người học về đo chiều dài, đây là ví dụ đẹp nhất của việc đo cái không chạm được. Một bên là cây thước cuộn dài năm mét, một bên là quãng gần bốn trăm nghìn kilômét, nhưng cùng một câu hỏi: đâu là điểm gốc, đâu là điểm đích, và đo bằng cách nào để sai ít nhất. Đài thiên văn còn phải tính cả việc ánh sáng đi chậm lại chút ít khi qua bầu khí quyển, giống như thợ mộc phải tính thước giãn ra trong nắng.

Thử làm một phép đo cùng tinh thần ở nhà

Không ai làm lại được phép đo Mặt Trăng ở nhà, nhưng tinh thần của nó thì làm lại được với âm thanh. Đứng cách một bức tường lớn, như tường nhà thể thao hay vách đồi, ở khoảng cách đủ xa, vỗ tay một tiếng rồi nghe tiếng vọng. Vỗ tay theo nhịp sao cho tiếng vỗ sau trùng tiếng vọng của tiếng trước, đếm số tiếng vỗ trong mười giây, suy ra thời gian đi về của âm thanh, nhân tốc độ âm thanh khoảng 343 m mỗi giây, chia đôi. So kết quả với số đo bằng bước chân hay thước dây.

Ví dụ giả định: đứng cách tường chừng 50 m, âm thanh đi về mất khoảng 0,29 giây, tức khoảng ba tiếng vỗ rưỡi mỗi giây. Đếm được 34 tiếng vỗ trong mười giây thì mỗi khoảng là 0,29 giây, khoảng cách khoảng 343 × 0,29 ÷ 2, tức gần 50 m. Kết quả lệch vài mét là bình thường vì tai và tay người không chính xác bằng đồng hồ nguyên tử.

Hoạt động này cùng trẻ ở sân trường cho thấy rõ ba bước mà đài thiên văn cũng làm: phát tín hiệu, đo thời gian đi về, chia đôi. Không cần ai đo đúng hơn ai; điều thú vị là cả lớp cùng thấy một con số khoảng cách hiện ra từ tiếng vỗ tay.

Câu hỏi thường gặp

Khoảng cách từ Trái Đất tới Mặt Trăng là bao nhiêu?

Khoảng cách trung bình khoảng 384.400 km. Vì quỹ đạo Mặt Trăng là hình elip nên khoảng cách thay đổi, lúc gần nhất khoảng 363.000 km, lúc xa nhất khoảng 405.000 km. Ánh sáng đi về mất khoảng 2,4 tới 2,7 giây.

Vì sao phải đặt gương trên Mặt Trăng mới đo được bằng laser?

Bề mặt Mặt Trăng tán xạ ánh sáng đi mọi hướng nên gần như không có ánh sáng quay đúng về kính đã bắn. Gương phản xạ góc gồm ba mặt vuông góc nhau, gửi ánh sáng ngược đúng về hướng đã tới dù chiếu từ góc nào.

Ai đã đặt các tấm phản xạ trên Mặt Trăng?

Các phi hành gia của ba chuyến Apollo 11, 14 và 15 đặt ba tấm phản xạ. Hai xe tự hành không người lái Lunokhod 1 và 2 mang theo hai tấm nữa. Các tấm này vẫn được các đài thiên văn dùng để đo sau hơn nửa thế kỷ.

Có phải Mặt Trăng đang xa dần Trái Đất?

Đúng. Phép đo laser cho thấy Mặt Trăng lùi xa khoảng 3,8 cm mỗi năm, do tương tác thuỷ triều giữa hai thiên thể. Tốc độ này rất chậm, cỡ tốc độ móng tay dài ra, không ảnh hưởng gì tới đời sống trong hàng nghìn năm tới.

Dùng bút laser chiếu lên Mặt Trăng có đo được không?

Không. Bút laser quá yếu và chùm sáng loe ra quá rộng, không có ánh sáng nào quay về đủ để đo. Chiếu bút laser lên trời còn nguy hiểm vì có thể làm loá mắt người lái máy bay, nên không được làm.

Đo khoảng cách Mặt Trăng chính xác tới đâu?

Các đài hiện đại đo tới cỡ milimét trên quãng gần bốn trăm nghìn kilômét, nhờ đồng hồ nguyên tử, laser xung cực ngắn và thống kê trên rất nhiều lần bắn. Những năm đầu, độ chính xác chỉ cỡ vài chục xentimét.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138