Để đo bề rộng sông mà không qua sông, người ta chuyển đoạn cần đo sang bờ bên này bằng hình học. Cách dễ nhất: chọn một mốc ở bờ bên kia, đứng ngay đối diện, đi dọc bờ một quãng tới khi đường nhìn tới mốc tạo với bờ góc 45 độ; quãng vừa đi bằng bề rộng sông. Cách chắc hơn dùng hai tam giác bằng nhau, cắm bốn năm cọc rồi đo một đoạn trên đất liền.
Những cách này đều có từ rất lâu, trước cả máy đo laser, và vẫn hữu ích khi đứng bên một con kênh, con rạch, ao lớn hay khe núi mà muốn biết rộng bao nhiêu. Dụng cụ chỉ là vài cây cọc, một sợi dây hay thước dài, và một cách tạo góc vuông. Mục từ này trình bày ba cách, mỗi cách có ví dụ tính tay và chỗ hay sai.
Ý tưởng chung: đem đoạn thẳng bên kia về bên này
Khó khăn của việc đo bề rộng sông nằm ở chỗ một đầu của đoạn thẳng cần đo ở phía không tới được. Thước không căng qua được, người không lội qua được. Người đo đạc giải quyết bằng một ý rất gọn: dựng trên bờ mình một hình có kích thước liên quan tới bề rộng sông theo một quy luật biết trước, rồi đo hình đó.
Hình học cho hai công cụ chính. Thứ nhất là hai tam giác bằng nhau: nếu dựng được một tam giác nằm trọn trên bờ mình, có hình dáng và kích thước giống hệt tam giác chứa bề rộng sông, thì đo một cạnh trên đất là biết bề rộng sông. Thứ hai là hai tam giác đồng dạng: tam giác trên bờ nhỏ hơn nhưng cùng hình dáng, đo xong nhân với tỉ lệ. Ngoài ra, nếu tạo được góc 45 độ, tam giác vuông có hai cạnh góc vuông bằng nhau, việc tính còn gọn hơn.
Mốc ở bờ bên kia nên là thứ nhìn rõ và đứng yên: một gốc cây đơn độc, cột điện, góc nhà, tảng đá lớn, chân cầu. Mốc trên bờ mình là các cọc tre, cọc gỗ cắm thẳng, đầu buộc vải sáng màu cho dễ ngắm. Mắt người và vài cây cọc thẳng hàng là cách tạo đường thẳng lâu đời nhất trong nghề đo.
Cách 1: góc 45 độ, nhanh và chỉ cần một người
Cách này cần một dụng cụ tạo góc 45 độ. Có thể gấp chéo một tờ giấy vuông theo đường chéo, cầm cạnh giấy song song với bờ, ngắm dọc theo đường chéo. Thước ê ke có góc 45 độ dùng còn tốt hơn.
- Chọn mốc B ở bờ bên kia, sát mép nước.
- Đứng ở điểm A trên bờ mình sao cho đường AB vuông góc với bờ, tức là đứng ngay đối diện mốc. Cắm cọc ở A.
- Đi dọc bờ, giữ đi theo đường vuông góc với AB. Vừa đi vừa ngắm bằng dụng cụ 45 độ: một cạnh hướng ngược về A, cạnh chéo hướng về B.
- Dừng lại ở điểm C khi đường ngắm chéo vừa trùng mốc B. Cắm cọc ở C.
- Đo đoạn AC bằng thước dây hoặc đếm bước đã hiệu chỉnh. Bề rộng sông AB bằng AC, vì tam giác ABC vuông ở A có góc C bằng 45 độ nên là tam giác vuông cân.
Ví dụ giả định: đi dọc bờ 38 m thì đường ngắm 45 độ chạm mốc, vậy từ cọc A tới mốc B khoảng 38 m. Muốn ra bề rộng mặt nước, trừ đi khoảng cách từ A tới mép nước bên này và từ mép nước bên kia tới gốc mốc nếu mốc lùi vào trong bờ.
Chỗ dễ sai nhất là bước 2. Nếu A không thật sự đối diện B, tam giác không còn vuông và kết quả lệch. Kiểm bằng cách nhìn dọc theo bờ: bờ thẳng thì đường AB phải vuông với bờ; bờ cong thì lấy hướng chung của đoạn bờ gần đó.
Cách 2: hai tam giác bằng nhau, chính xác hơn
Cách này cần bốn đến năm cọc, một thước dây, và một cách tạo góc vuông trên đất, ví dụ căng sợi dây chia mốc 3 m, 4 m, 5 m thành tam giác, góc đối diện cạnh 5 m là góc vuông.
- Như cách 1, chọn mốc B bên kia và cắm cọc A ngay đối diện, AB vuông góc với bờ.
- Từ A đi dọc bờ theo đường vuông góc với AB một đoạn bất kỳ, ví dụ 30 m, cắm cọc C.
- Đi tiếp cùng hướng thêm đúng 30 m nữa, cắm cọc D. Như vậy C nằm chính giữa AD.
- Tại D, quay lưng lại sông, đi theo hướng vuông góc với AD, đi ra xa bờ.
- Vừa đi vừa ngoái lại ngắm: dừng ở điểm E khi thấy cọc C và mốc B thẳng hàng với mắt mình. Cắm cọc ở E.
- Đo DE. Hai tam giác ABC và DEC bằng nhau, nên DE bằng AB, tức bằng khoảng cách từ cọc A tới mốc B.
Vì sao bằng nhau: hai tam giác có AC bằng DC, có góc vuông ở A và D, có hai góc tại C đối đỉnh nên bằng nhau. Theo trường hợp góc – cạnh – góc, chúng bằng nhau, và cạnh AB tương ứng với cạnh DE.
Nếu bờ bên mình hẹp, không đủ chỗ đi ra xa đúng bằng bề rộng sông, đổi sang tam giác đồng dạng: cho CD bằng một nửa AC thay vì bằng AC. Khi đó DE chỉ bằng một nửa AB, đo xong nhân đôi. Ví dụ AC 40 m, CD 20 m, đo được DE 27 m thì AB khoảng 54 m. Đổi lại, sai số khi đo DE cũng bị nhân đôi.
Cách 3: dùng góc nhìn và lượng giác
Người có thước đo góc, dù chỉ là thước đo độ của học sinh gắn lên một tấm bìa có ống ngắm, có thể đo bằng một đoạn đường đáy và một góc. Cắm cọc A đối diện mốc B như trên, đi dọc bờ một đoạn đáy biết trước, ví dụ 50 m, tới C. Tại C đo góc giữa hướng về A và hướng về B. Bề rộng AB bằng AC nhân tang của góc đó.
Ví dụ giả định: đáy AC dài 50 m, góc đo được tại C là 40 độ. Tang 40 độ xấp xỉ 0,839, nên AB khoảng 50 × 0,839, tức khoảng 42 m. Nếu góc đúng 45 độ, tang bằng 1 và AB bằng đúng AC, chính là cách 1 ở trên.
Lượng giác cho phép dùng góc bất kỳ nên linh hoạt hơn, nhưng đòi hỏi đo góc chuẩn. Sai một độ ở góc 40 độ làm kết quả lệch khoảng ba đến bốn phần trăm. Thước đo độ cầm tay khó đọc chính xác hơn một độ, vì thế người đo đạc ngày trước dùng máy kinh vĩ có ống kính và vành chia độ mịn. Người tự đo ở nhà nên giữ góc trong khoảng 30 đến 60 độ, tránh góc quá nhỏ hay quá gần 90 độ, vì ở hai đầu đó một chút sai về góc làm kết quả lệch rất nhiều.
Máy toàn đạc ngày nay làm việc này tự động: đo góc bằng bộ mã hoá điện tử, đo cạnh bằng tia sáng, nhưng phép tính bên trong vẫn là tam giác giống hệt cách làm bằng cọc tre.
So ba cách: chọn cách nào cho việc nào
Ba cách cho cùng một kết quả nếu làm đúng, khác nhau ở dụng cụ, chỗ trống cần có và độ tin cậy.
| Cách | Cần gì | Cần chỗ trống | Hợp với | Điểm yếu |
|---|---|---|---|---|
| Góc 45 độ | Một ê ke hoặc tờ giấy gấp chéo, thước dây | Đi dọc bờ một đoạn bằng bề rộng sông | Ước nhanh, một người làm | Ngắm 45 độ bằng tay dễ lệch vài độ |
| Hai tam giác bằng nhau | Bốn năm cọc, dây tạo góc vuông, thước dây | Dọc bờ gấp đôi đoạn đáy, ra xa bờ bằng bề rộng sông | Kết quả cần tin được, có hai người | Tốn công cắm cọc, cần đất trống |
| Tam giác đồng dạng | Như trên | Ít hơn, tuỳ tỉ lệ chọn | Bờ hẹp, nhiều nhà cửa | Sai số nhân theo tỉ lệ |
| Góc và lượng giác | Dụng cụ đo góc, bảng hoặc máy tính có hàm tang | Chỉ một đoạn đáy dọc bờ | Người quen đo góc | Phụ thuộc độ chính xác của góc |
Với ao, hồ có hình dạng tròn, có thể đứng một điểm bên ngoài nhìn thấy cả hai đầu cần đo, đo khoảng cách tới từng đầu và góc giữa hai đường, rồi tính cạnh thứ ba bằng định lý côsin. Đó là bài toán quen thuộc trong sách hình học lớp 10, cũng dựa trên ý đem đoạn không tới được về các đoạn đo được.
Chỗ hay sai khi làm ngoài thực địa
Mốc bên kia không rõ. Chọn mốc là bụi cây rậm thì mỗi lần ngắm lại nhắm một điểm khác. Chọn mốc có cạnh đứng sắc: thân cây đơn, cột, góc tường. Nếu cần, nhờ người bên kia cắm một cọc có buộc vải.
Góc vuông không vuông. Đi dọc bờ theo cảm giác thường lệch vài độ. Căng dây theo bộ số 3, 4, 5 mét, hoặc 6, 8, 10 mét cho chính xác hơn, để kiểm góc ở A và ở D.
Thước dây võng, đếm bước sai. Đo đoạn dài trên cỏ, thước dây võng và vướng làm số đo dài hơn thật. Căng thẳng và đo nhiều đoạn ngắn. Nếu đếm bước, phải hiệu chỉnh bước chân của mình trên một quãng đã biết trước.
Nhầm bề rộng mặt nước với khoảng cách giữa hai mốc. Mốc thường nằm lùi vào trong bờ. Bề rộng mặt nước là khoảng cách giữa hai mép nước, phải trừ phần đất hai bên. Mực nước lại đổi theo mùa và theo thuỷ triều, nên ghi kèm ngày đo.
An toàn bên bờ nước. Bờ sông có thể sạt, trơn, lún. Không đứng sát mép bờ đất yếu, không lội xuống nước để kéo thước, có trẻ em đi cùng thì người lớn giữ trẻ tránh xa mép nước.
Từ cọc tre tới việc đo đạc chính thức
Những cách trên đủ để biết con kênh trước nhà rộng chừng bao nhiêu, cây cầu tre định bắc cần dài cỡ nào, hay lưới định giăng qua rạch cần mua bao nhiêu mét. Trong các bài thực hành, học sinh làm lại được trên sân trường bằng một "con sông" vẽ phấn. Kết quả lệch vài phần trăm là bình thường với dụng cụ thô sơ.
Với việc chính thức như thiết kế cầu, xác định hành lang bảo vệ bờ, ranh giới đất giáp sông, người ta dùng máy toàn đạc, định vị vệ tinh, đo sâu bằng sóng âm, do đơn vị có chức năng đo đạc thực hiện. Con số tự đo bằng cọc chỉ để mình biết, không thay được kết quả đo đạc có giá trị pháp lý. Nếu có tranh chấp đất ven sông, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn và yêu cầu đo đạc chính thức, thay vì dựa vào phép đo tự làm.
Còn với người thích đo, mỗi lần đứng bên bờ nước là một dịp luyện mắt: ước trước bằng mắt, đo bằng cọc sau, ghi cả hai số. Dần dần mắt sẽ ước sát hơn, và đó là thứ thước mang theo được mọi lúc.
Câu hỏi thường gặp
Cách nhanh nhất để đo bề rộng sông không cần qua sông là gì?
Cách nhanh nhất là dùng góc 45 độ: đứng đối diện một mốc bên kia sông, đi dọc bờ theo hướng vuông góc tới khi đường nhìn tới mốc tạo góc 45 độ với hướng đi. Quãng đã đi bằng khoảng cách từ chỗ đứng ban đầu tới mốc.
Vì sao hai tam giác dựng trên bờ lại bằng nhau?
Hai tam giác có một cạnh bằng nhau do mình đo bằng nhau, có góc vuông ở hai đầu, và hai góc ở cọc giữa là góc đối đỉnh nên bằng nhau. Theo trường hợp góc cạnh góc, hai tam giác bằng nhau, nên đoạn đo trên đất bằng bề rộng sông.
Không có ê ke thì tạo góc vuông bằng cách nào?
Căng một sợi dây thành tam giác có ba cạnh 3 m, 4 m và 5 m, hoặc gấp đôi lên 6 m, 8 m và 10 m. Góc nằm đối diện cạnh dài nhất là góc vuông. Đây là cách thợ xây vẫn dùng để lấy góc vuông cho móng nhà.
Bờ bên này hẹp quá không đủ chỗ dựng tam giác thì sao?
Dùng tam giác đồng dạng thay cho tam giác bằng nhau: cho đoạn thứ hai dọc bờ ngắn hơn đoạn thứ nhất theo một tỉ lệ, ví dụ bằng một nửa. Khi đó đoạn đo được cũng chỉ bằng một nửa bề rộng sông, đo xong nhân đôi lên.
Kết quả tự đo bằng cọc có dùng cho giấy tờ đất được không?
Không. Kết quả tự đo chỉ để tham khảo cho việc riêng. Ranh giới đất, hành lang bờ sông và mọi số liệu dùng cho hồ sơ phải do đơn vị đo đạc có chức năng thực hiện và cơ quan có thẩm quyền xác nhận. Có tranh chấp thì nên hỏi luật sư.
Đo bề rộng sông bằng cọc thì sai bao nhiêu?
Làm cẩn thận với góc vuông căng dây và thước dây căng thẳng, kết quả thường lệch vài phần trăm. Ngắm góc 45 độ bằng tay thì sai nhiều hơn. Đo hai lần với hai đoạn đáy khác nhau rồi so là cách đơn giản để biết mình sai cỡ nào.