ChieuDai.comChiều Dài
Quãng đường và bản đồ

Công tơ mét xe máy đo quãng đường thế nào và vì sao số hiện bị lệch

Công tơ mét đếm số vòng quay bánh xe rồi nhân với chu vi bánh đã cài sẵn. Lốp mòn, non hơi, thay lốp khác cỡ làm số lệch vài phần trăm. Cách tự kiểm và tự chỉnh.

Mechanic hands crouched beside the front wheel of a parked scooter in a small open garage, checking tyre tread with fingertips, side view, clean morning light

Công tơ mét xe máy không đo trực tiếp quãng đường; nó đếm số vòng quay của bánh xe hoặc của một bánh răng trong hộp số, rồi nhân với chiều dài một vòng lăn đã được cài sẵn khi thiết kế. Vì vậy, bất cứ điều gì làm chu vi bánh thật khác với con số đã cài, như lốp mòn, lốp non hơi hay thay lốp khác cỡ, đều làm số trên công tơ mét lệch, thường vài phần trăm.

Hiểu nguyên lý này giúp đọc số trên đồng hồ cho đúng, biết khi nào lệch là bình thường, khi nào là dấu hiệu hỏng, và tự kiểm bằng cột cây số. Bài viết theo góc người dùng xe, không đi sâu vào sửa chữa; việc tháo lắp nên để thợ có kinh nghiệm làm.

Đếm vòng quay rồi nhân với chu vi

Hình dung bánh xe như một cây thước tròn. Mỗi vòng lăn trọn vẹn trên mặt đường, xe tiến được đúng một đoạn bằng chu vi lăn của bánh. Đếm số vòng, nhân với chu vi, là ra quãng đường. Công tơ mét làm đúng phép nhân đó, chỉ khác là con số chu vi đã được nhà thiết kế cài cố định từ đầu, theo cỡ lốp nguyên bản.

Trên nhiều xe đời cũ, chuyển động quay được lấy từ một bộ bánh răng nhỏ ở moay-ơ bánh trước, truyền lên đồng hồ qua một sợi cáp xoắn nằm trong ống bọc, người ta quen gọi là dây công tơ mét. Ở đầu đồng hồ, cáp quay làm chạy một chuỗi bánh răng giảm tốc gắn với các vòng số, mỗi lần vòng hàng đơn vị quay hết một vòng thì đẩy vòng bên cạnh nhích một số.

Trên nhiều xe đời mới, cáp được thay bằng cảm biến. Cảm biến đếm xung mỗi khi một răng kim loại hoặc một nam châm đi qua, thường đặt ở bánh xe hoặc ở hộp số, rồi gửi tín hiệu về bộ xử lý của đồng hồ điện tử. Dù cơ hay điện tử, nguyên lý vẫn là đếm vòng nhân chu vi, nên các nguồn sai dưới đây áp dụng cho cả hai.

Những thứ làm số trên công tơ mét lệch

Lốp mòn làm đồng hồ báo dư. Gai lốp mòn đi thì bán kính bánh nhỏ lại, chu vi lăn ngắn đi. Mỗi vòng xe tiến được ít hơn, nhưng đồng hồ vẫn cộng theo chu vi cũ, nên báo quãng đường nhiều hơn thật. Ví dụ bánh có chu vi khoảng 1,8 m, mòn mất 3 mm bán kính thì chu vi giảm khoảng 19 mm, tức khoảng 1 phần trăm.

Lốp non hơi cũng làm báo dư nhẹ. Lốp non bị ép bẹp hơn dưới sức nặng của xe và người, bán kính lăn thực tế nhỏ đi, tác dụng giống lốp mòn nhưng nhỏ hơn. Lốp non còn hại lốp và kém an toàn, nên giữ áp suất theo khuyến cáo của nhà sản xuất ghi trên xe.

Thay lốp hoặc vành khác cỡ. Lốp to hơn nguyên bản làm chu vi tăng, đồng hồ báo thiếu; lốp nhỏ hơn làm đồng hồ báo dư. Đây là nguồn lệch lớn nhất, có thể vài phần trăm, và đồng hồ không tự biết để chỉnh.

Chở nặng. Chở nặng làm lốp ép bẹp hơn một chút, tác dụng như non hơi. Mức lệch thường nhỏ, chỉ đáng để ý khi so số đo rất kỹ.

Bánh trượt, bánh quay tại chỗ. Với hệ đếm ở bánh sau hoặc hộp số, bánh sau quay tại chỗ trên đường lầy vẫn được tính là đã đi. Hệ đếm ở bánh trước thì không bị lỗi này nhưng lại không đếm khi bánh trước nhấc khỏi mặt đất.

Đồng hồ tốc độ và đồng hồ quãng đường không lệch như nhau

Cùng một mặt đồng hồ thường có kim tốc độ và các vòng số quãng đường, nhưng hai thứ này không nhất thiết sai cùng một mức. Theo nhiều quy chuẩn kỹ thuật về đồng hồ tốc độ, đồng hồ được phép chỉ cao hơn tốc độ thật trong một giới hạn, nhưng không được chỉ thấp hơn. Nhà sản xuất vì thế thường chỉnh kim tốc độ cho nhích lên một chút để luôn nằm ở phía an toàn. Người lái thấy đồng hồ chỉ 50 thì thật ra có thể đang chạy chậm hơn một chút.

Phần đếm quãng đường thường không cần cộng thêm như vậy, nên trên nhiều xe nó sát thực tế hơn kim tốc độ. Đó là lý do khi kiểm bằng cột cây số, bạn có thể thấy quãng đường lệch rất ít trong khi tốc độ lệch rõ hơn khi so với một thiết bị định vị.

Mức lệch cho phép cụ thể của từng loại xe nằm trong quy chuẩn kỹ thuật hiện hành; người dùng không cần nhớ con số, chỉ cần biết rằng kim tốc độ chỉ cao hơn thật một chút là bình thường, còn chỉ thấp hơn thật là điều nên đem đi kiểm.

Trên đồng hồ còn có thể có hai bộ đếm: bộ đếm tổng cộng dồn từ khi xe xuất xưởng, không đặt lại được, và bộ đếm chuyến, đặt lại về 0 được bằng một nút bấm. Bộ đếm chuyến chính là cây thước tiện nhất để đo một quãng đường cụ thể.

Tự đo chu vi lăn của bánh xe để hiểu con số

Muốn thấy tận mắt cây thước tròn mà công tơ mét đang dùng, có thể tự đo chu vi lăn của bánh xe trên nền phẳng. Dựng xe thẳng, có người ngồi lên như khi chạy để lốp ép xuống đúng như thật. Dùng phấn vạch một vạch trên hông lốp ngay chỗ lốp chạm đất, và vạch một vạch tương ứng trên nền. Dắt xe thẳng về phía trước thật chậm cho tới khi vạch trên lốp quay một vòng và chạm đất trở lại, vạch dấu thứ hai trên nền. Đo khoảng cách giữa hai vạch trên nền bằng thước cuộn, đó là chu vi lăn.

Để giảm sai số, dắt xe lăn đủ năm vòng rồi chia khoảng cách cho năm. Một vòng sai lệch vài milimét do đặt vạch, chia năm thì chỉ còn chừng một milimét. Làm lại khi lốp non hơi và khi bơm đủ hơi, bạn sẽ thấy chu vi thay đổi thật, dù chỉ ít.

Con số chu vi lăn này thường nhỏ hơn một chút so với chu vi tính từ đường kính lốp khi không chịu tải, vì lốp bị ép dẹt ở chỗ tiếp đất. Đó cũng là lý do chở nặng và non hơi làm đồng hồ báo dư. Biết chu vi lăn rồi, muốn biết bánh quay bao nhiêu vòng trên một kilômét chỉ cần lấy 1.000 mét chia cho chu vi: với chu vi khoảng 1,8 m, bánh quay khoảng 556 vòng mỗi kilômét.

Tự kiểm công tơ mét bằng cột cây số

Chọn một đoạn quốc lộ thẳng, ít cua, còn đủ cột cây số. Người lái chỉ lo lái, việc ghi chép nhờ người ngồi sau hoặc làm khi đã dừng xe an toàn trên lề.

  1. Bơm lốp đúng áp suất khuyến cáo trước khi kiểm, để loại bớt nguồn lệch do non hơi.
  2. Tại một cột cây số, đặt bộ đếm chuyến về 0 hoặc ghi lại số đang hiện.
  3. Chạy đều qua ít nhất 20 cột cây số.
  4. Tại cột cuối, đọc số trên bộ đếm chuyến.
  5. So với hiệu số của hai cột. Ví dụ đi qua 20 km theo cột, đồng hồ báo 20,8 km, đồng hồ báo dư 0,8 km, tức dư 4 phần trăm.
  6. Lặp lại ở chiều ngược lại hoặc ở một đoạn khác. Hai lần cho kết quả gần nhau thì tin được.

Biết đồng hồ dư 4 phần trăm, muốn ra quãng thật thì chia số trên đồng hồ cho 1,04. Đồng hồ báo 52 km thì thật ra khoảng 50 km. Nếu thấy lệch lớn bất thường, ví dụ trên một phần mười, nên kiểm lại cỡ lốp và nhờ thợ xem bộ đếm.

Dấu hiệu bình thường và dấu hiệu nên đi kiểm

Không phải lúc nào số lệch cũng là hỏng. Bảng dưới giúp phân biệt.

Hiện tượngThường doNên làm gì
Quãng đường lệch vài phần trăm so với cột kmLốp mòn, áp suất, cách thiết kếBình thường, ghi lại tỉ lệ lệch để tự chỉnh
Kim tốc độ chỉ cao hơn thiết bị định vị một chútĐồng hồ được chỉnh nhích lên theo thiết kếBình thường
Kim tốc độ đứng yên, số không nhảyĐứt hoặc tuột dây công tơ mét, hỏng cảm biếnĐưa xe đi kiểm, xe vẫn chạy được nhưng không biết tốc độ
Kim rung giật, kêu rè rè ở bánh trướcDây công tơ mét khô, gãy lõi, bánh răng mònNhờ thợ kiểm, tra mỡ hoặc thay dây
Lệch lớn ngay sau khi thay lốpLốp mới khác cỡ nguyên bảnKiểm cỡ lốp ghi trên hông lốp, đo lại với cột km

Với xe cũ mua lại, số trên bộ đếm tổng chỉ cho biết bộ đếm đã quay bao nhiêu, không chắc là quãng xe đã đi: đồng hồ có thể đã được thay, có thể từng hỏng một thời gian. Đánh giá xe cũ nên dựa thêm vào tình trạng máy, lốp, giấy tờ bảo dưỡng.

Dùng công tơ mét như một cây thước dài

Khi đã biết đồng hồ của xe mình lệch bao nhiêu, công tơ mét trở thành một dụng cụ đo quãng đường khá tốt. Đo quãng từ nhà tới chỗ làm, đo một vòng quanh hồ để biết chạy bộ được bao xa, đo con đường làng từ đầu tới cuối để ước vật liệu khi cả xóm góp sửa đường. Với đoạn ngắn dưới một cây số, giới hạn nằm ở chỗ bộ đếm chỉ hiện tới một phần mười kilômét, tức 100 mét, nên sai lệch do làm tròn có thể tới vài chục mét.

Một mẹo cho đoạn ngắn: đi đoạn đó nhiều lần liên tục, ví dụ năm lượt đi về, rồi chia tổng cho số lượt. Sai số làm tròn chia đều cho năm lượt nên nhỏ đi đáng kể. Cách này hợp với đường làng, đường nội bộ khu dân cư vắng xe, đi chậm và chú ý người đi bộ.

Công tơ mét còn là bằng chứng tốt để tự hiệu chỉnh cảm giác ước lượng của mình. Trước mỗi chuyến, đoán xem quãng đó dài bao nhiêu, đi xong đọc đồng hồ. Sau vài tuần, khả năng ước quãng đường bằng mắt và bằng cảm giác thời gian sẽ tốt lên rõ rệt, đúng tinh thần ước trước, đo lại sau.

Câu hỏi thường gặp

Công tơ mét xe máy hoạt động thế nào?

Công tơ mét đếm số vòng quay của bánh xe hoặc một bánh răng trong hộp số, rồi nhân với chu vi lăn của bánh đã được cài sẵn khi thiết kế để ra quãng đường. Xe đời cũ truyền chuyển động qua dây công tơ mét, xe đời mới thường dùng cảm biến đếm xung.

Vì sao công tơ mét xe máy báo sai?

Vì chu vi bánh thật khác với con số đã cài sẵn. Lốp mòn hoặc non hơi làm bánh nhỏ đi nên đồng hồ báo dư, thay lốp to hơn nguyên bản làm đồng hồ báo thiếu. Mức lệch thường vài phần trăm, lớn hơn nhiều thì nên đem đi kiểm.

Lốp mòn thì công tơ mét báo nhiều hay ít hơn thật?

Báo nhiều hơn thật. Lốp mòn làm bán kính bánh nhỏ lại, mỗi vòng xe đi được ít hơn nhưng đồng hồ vẫn cộng theo chu vi cũ. Mức dư phụ thuộc độ mòn, thường khoảng một phần trăm hoặc ít hơn với lốp mòn vừa phải.

Đồng hồ tốc độ xe máy có chỉ cao hơn tốc độ thật không?

Thường là có, một chút. Nhiều quy chuẩn kỹ thuật cho phép đồng hồ tốc độ chỉ cao hơn tốc độ thật trong giới hạn nhất định nhưng không được chỉ thấp hơn, nên nhà sản xuất hay chỉnh nhích lên. Mức lệch cụ thể nằm trong quy chuẩn hiện hành.

Làm sao tự kiểm công tơ mét xe máy?

Bơm lốp đúng áp suất, đặt bộ đếm chuyến về 0 tại một cột cây số trên quốc lộ, chạy qua ít nhất 20 cột rồi so số trên đồng hồ với hiệu số hai cột. Lặp lại ở một đoạn khác. Chênh lệch chia cho quãng chuẩn là tỉ lệ lệch của xe.

Kim đồng hồ tốc độ đứng yên là bị gì?

Thường do dây công tơ mét bị đứt, tuột hoặc bánh răng ở moay-ơ hỏng, với xe dùng cảm biến thì có thể do cảm biến hoặc dây tín hiệu. Xe vẫn chạy được nhưng không biết tốc độ và quãng đường, nên đưa xe tới thợ kiểm sớm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138