Ước khoảng cách bằng tiếng vọng dựa trên một phép tính: âm thanh đi tới vách rồi dội về, nên khoảng cách tới vách bằng thời gian trễ nhân tốc độ âm thanh rồi chia đôi. Ở nhiệt độ thường, âm thanh đi khoảng 340 mét mỗi giây. Nghe tiếng vọng sau một giây, vách đá ở cách chừng 170 mét; sau nửa giây, chừng 85 mét.
Nguyên lý đơn giản, nhưng ngoài đời đo cho chính xác lại khó: tai người chỉ tách được tiếng vọng khi vách đủ xa, phản xạ bấm giờ chậm, vách phải đủ to và phẳng, gió và tiếng ồn làm nhiễu. Bài này giải thích nguyên lý, cách đo bằng vỗ tay và bằng ghi âm, những giới hạn cần biết, và vì sao loài dơi, cá heo hay máy móc làm việc này giỏi hơn tai người rất nhiều.
Tiếng vọng là gì và vì sao phải chia đôi
Khi bạn vỗ tay hay hét lên, sóng âm lan ra mọi hướng. Một phần sóng gặp bề mặt cứng như vách đá, tường bê tông, sườn đồi, mặt đập nước thì bị dội ngược lại. Phần dội về tới tai bạn sau một khoảng trễ, và nếu khoảng trễ đủ dài, bạn nghe thấy nó như một tiếng thứ hai tách biệt: đó là tiếng vọng.
Trong khoảng trễ ấy, âm thanh đã đi hai lượt: từ bạn tới vách, rồi từ vách quay về. Vì vậy quãng đường âm thanh đi bằng hai lần khoảng cách tới vách. Đây là chỗ hay quên nhất: nhân thời gian trễ với tốc độ âm thanh chỉ cho bạn quãng đường cả đi lẫn về, phải chia đôi mới ra khoảng cách thật.
Phép tính này khác với chuyện đếm giây giữa chớp và sấm. Ở đó âm thanh chỉ đi một chiều từ tia sét tới tai, nên không chia đôi. Nhầm hai trường hợp là sai gấp đôi, nên khi tính hãy tự hỏi: âm thanh đã đi một lượt hay hai lượt?
Tiếng vọng mạnh hay yếu còn tuỳ góc. Âm dội lại tốt nhất khi bạn đứng gần như vuông góc với mặt vách; đứng xiên, phần lớn âm thanh bị hắt sang hướng khác, giống như quả bóng ném xiên vào tường sẽ nảy ra một bên chứ không quay về tay người ném. Muốn nghe rõ, hãy đứng đối diện chính giữa mặt vách.
Bảng đổi thời gian trễ ra khoảng cách tới vách
Dùng tốc độ âm thanh khoảng 340 m/s, đã chia đôi cho quãng đi về.
| Thời gian trễ của tiếng vọng | Khoảng cách tới vách khoảng | Tai người nghe thế nào |
|---|---|---|
| 0,05 giây | gần 9 m | hoà vào tiếng gốc, nghe thành tiếng vang |
| 0,1 giây | khoảng 17 m | bắt đầu tách được thành tiếng thứ hai |
| 0,2 giây | khoảng 34 m | tiếng vọng rõ, sát ngay sau tiếng gốc |
| 0,5 giây | khoảng 85 m | tiếng vọng tách hẳn, dễ nghe |
| 1 giây | khoảng 170 m | nghe rõ khoảng lặng giữa hai tiếng |
| 2 giây | khoảng 340 m | tiếng vọng nhỏ, cần vách rất lớn và yên tĩnh |
Mốc quan trọng là khoảng một phần mười giây. Tai và não người thường gộp hai âm cách nhau ngắn hơn mức đó thành một âm kéo dài, nên vách gần hơn khoảng mười bảy mét chỉ làm tiếng của bạn vang lên, chứ không tạo tiếng vọng tách biệt. Đó là lý do trong phòng nhỏ ta nghe tiếng vang, còn tiếng vọng chỉ xuất hiện ở thung lũng, nhà kho lớn, sân vận động trống.
Cách đo bằng vỗ tay theo nhịp
Bấm giờ một tiếng vọng đơn lẻ rất khó vì phản xạ của tay chậm hơn khoảng trễ cần đo. Cách vỗ tay theo nhịp giúp vượt qua giới hạn đó.
- Đứng đối diện một vách lớn, phẳng, cứng, cách xa ít nhất vài chục mét, nơi yên tĩnh và ít gió.
- Vỗ tay một tiếng thật gọn và lắng nghe tiếng vọng để chắc chắn nó rõ ràng.
- Bắt đầu vỗ tay đều đặn, chỉnh nhịp sao cho mỗi tiếng vỗ mới rơi đúng vào lúc tiếng vọng của tiếng vỗ trước vừa quay về. Khi khớp, tiếng vọng như bị tiếng vỗ "nuốt" mất.
- Giữ nhịp đó, nhờ người bên cạnh bấm giờ cho hai mươi lần vỗ, hoặc đếm số lần vỗ trong mười giây.
- Chia tổng thời gian cho số khoảng giữa các lần vỗ để ra thời gian trễ của một tiếng vọng.
- Nhân thời gian trễ với 340 rồi chia đôi để ra khoảng cách tới vách.
Ví dụ giả định: hai mươi lần vỗ khớp nhịp mất mười giây, tức mười chín khoảng cách nhau khoảng 0,53 giây. Khoảng cách tới vách chừng 0,53 × 340 : 2, khoảng chín mươi mét. Vì đo trung bình qua nhiều lần vỗ, sai số do phản xạ tay bị chia nhỏ ra, chính xác hơn nhiều so với bấm một lần. Đây cũng là ý tưởng mà người xưa từng dùng để đo tốc độ âm thanh khi đã biết khoảng cách tới vách.
Đo bằng ghi âm trên điện thoại
Cách chính xác hơn trong đời thường là ghi âm. Mở một ứng dụng ghi âm có hiển thị dạng sóng, đứng đối diện vách, vỗ tay một tiếng thật gọn hoặc gõ hai thanh gỗ vào nhau. Trên dạng sóng sẽ thấy một đỉnh lớn là tiếng gốc, rồi một đỉnh nhỏ hơn phía sau là tiếng vọng. Phóng to trục thời gian và đọc khoảng cách giữa hai đỉnh, bạn có thời gian trễ tới phần trăm giây.
Cách này loại bỏ hẳn sai số phản xạ của con người, vì máy ghi cả hai âm trên cùng một trục thời gian. Nó cũng giúp nhận ra khi có nhiều tiếng vọng từ nhiều vách khác nhau: mỗi vách cho một đỉnh nhỏ riêng, vách gần đỉnh sớm, vách xa đỉnh muộn. Tai người nghe chúng thành một tràng lẫn lộn, còn dạng sóng tách ra từng cái.
Khi dùng cách này, đặt điện thoại cách xa tay vỗ một chút để tiếng gốc không quá to làm méo dạng sóng, và chọn lúc vắng tiếng xe, tiếng người. Đo vài lần rồi lấy trung bình.
Vì sao ngoài đời khó đo chính xác
Vách phải đủ lớn, đủ phẳng, đủ cứng. Rừng cây, bụi rậm, tường nhiều chỗ lồi lõm làm âm thanh tán ra mọi hướng, tiếng vọng yếu và nhoè. Vách đá trơn, tường bê tông dài, mặt đập là những bề mặt tốt.
Tiếng ồn che mất tiếng vọng. Tiếng vọng luôn nhỏ hơn tiếng gốc nhiều, và càng nhỏ khi vách càng xa. Gió, xe cộ, tiếng nước chảy có thể nhấn chìm nó hoàn toàn.
Gió và nhiệt độ làm đổi tốc độ. Âm thanh nhanh hơn khi trời nóng, mỗi độ thêm khoảng sáu tấc mỗi giây. Gió thổi dọc đường đi cũng làm lượt đi và lượt về khác nhau. Các sai lệch này thường nhỏ hơn sai số bấm giờ, nhưng đáng biết.
Nhiều đường dội. Âm thanh có thể dội qua mặt đất, mặt nước rồi mới tới vách, hoặc dội qua lại giữa hai vách. Tiếng bạn nghe chưa chắc là tiếng đi thẳng tới vách gần nhất.
Không biết tiếng vọng đến từ đâu. Trong thung lũng hay giữa các toà nhà, tiếng vọng có thể đến từ một bề mặt bạn không để ý. Phép tính cho khoảng cách tới bề mặt đã dội âm, không nhất thiết là cái vách bạn đang nhìn.
Dơi, cá heo và máy móc làm tốt hơn thế nào
Một số loài dơi và cá heo dùng chính nguyên lý này để định vị, gọi là định vị bằng tiếng vang. Chúng phát ra những tiếng kêu rất ngắn, phần lớn ở tần số cao vượt ngưỡng tai người, rồi nghe tiếng dội về để biết con mồi hay vật cản ở đâu, to cỡ nào, đang di chuyển hướng nào. Tiếng kêu ngắn và tần số cao cho phép chúng phân biệt những vật rất nhỏ ở gần.
Máy móc cũng dùng cùng ý tưởng với âm thanh hoặc sóng khác: đo thời gian sóng đi và về, nhân với tốc độ của sóng, chia đôi. Điều khác biệt là đồng hồ máy đo được những khoảng thời gian cực ngắn, phát được xung âm rất gọn và lặp lại hàng chục lần mỗi giây để lấy trung bình. Cách các thiết bị như vậy hoạt động được nói kỹ hơn trong danh mục đo cái không chạm được của trang.
Với tai người, tiếng vọng nên được xem như một phép ước vui và một bài học vật lý sống động hơn là dụng cụ đo. Nó giúp bạn hiểu vì sao âm thanh cần thời gian để đi, vì sao khoảng cách và thời gian gắn với nhau, và vì sao phải chia đôi khi tín hiệu đi một vòng rồi quay lại.
Thử tại nơi công cộng một cách lịch sự và an toàn
Những chỗ dễ nghe tiếng vọng thường là thung lũng, hồ đá, chân đập, sân vận động vắng, bãi đỗ xe lớn trước một bức tường dài. Khi thử, hãy chọn giờ vắng người, vỗ tay hay gõ gỗ thay vì hét to, và dừng lại nếu làm phiền người xung quanh, nhất là gần khu dân cư, trường học, bệnh viện hay nơi đông người nghỉ ngơi.
Ở hồ đá, mỏ đá cũ, mép vực, hãy đứng cách mép một khoảng an toàn, không leo qua rào chắn hay vào khu vực cấm để tìm chỗ nghe rõ hơn. Trẻ nhỏ đi cùng cần người lớn giữ tay. Ở khu bảo tồn thiên nhiên, tiếng ồn có thể làm động vật hoảng sợ; tốt nhất chỉ quan sát và ghi âm những âm thanh có sẵn.
Một bài tập nhỏ cho cả nhà: ước khoảng cách tới vách bằng mắt trước, ghi lại, rồi đo bằng vỗ tay theo nhịp hoặc bằng ghi âm, sau cùng kiểm bằng bước chân hoặc bản đồ nếu được. Ba con số đặt cạnh nhau sẽ cho thấy rõ mỗi cách mạnh yếu ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trong phòng chỉ nghe tiếng vang mà không có tiếng vọng?
Vì tường phòng quá gần. Âm dội về chỉ sau vài phần trăm giây, ngắn hơn khoảng một phần mười giây mà tai cần để tách thành tiếng riêng, nên não gộp lại thành một âm kéo dài, gọi là tiếng vang. Vách phải cách khoảng mười bảy mét trở lên mới cho tiếng vọng tách biệt.
Hét to có giúp đo chính xác hơn vỗ tay không?
Không hẳn. Tiếng hét kéo dài nên đầu và cuối không gọn, khó xác định chính xác lúc bắt đầu của tiếng vọng. Tiếng vỗ tay hay tiếng gõ hai thanh gỗ ngắn và gọn hơn, cho điểm mốc thời gian rõ ràng. Hét to còn dễ làm phiền người xung quanh.
Có ước được khoảng cách tới một toà nhà bằng tiếng vọng trong thành phố không?
Có thể, nếu mặt tường lớn, phẳng và bạn đứng ở nơi tương đối yên tĩnh. Nhưng thành phố nhiều tiếng ồn và nhiều bề mặt dội âm, nên tiếng vọng thường bị lẫn. Kết quả nên được kiểm lại bằng bước chân hoặc bản đồ.
Nhiệt độ ảnh hưởng bao nhiêu tới phép đo tiếng vọng?
Tốc độ âm thanh tăng khoảng sáu tấc mỗi giây cho mỗi độ nóng hơn. Giữa ngày mát hai mươi độ và ngày nóng ba mươi lăm độ, tốc độ chênh khoảng ba phần trăm. Với phép ước bằng tai, sai số này nhỏ hơn nhiều so với sai số bấm giờ.
Người khiếm thị có dùng tiếng vang để định hướng được không?
Một số người khiếm thị luyện được cách dùng tiếng tặc lưỡi và nghe âm dội để cảm nhận vật cản, lối đi, tường ở gần. Đây là kỹ năng cần luyện tập lâu dài, thường có người hướng dẫn, và không thay thế gậy dò đường hay các hỗ trợ khác.