Quy tắc ngón tay cái là cách ước khoảng cách tới một vật ở xa bằng cánh tay duỗi thẳng và hai mắt nhắm mở luân phiên. Bạn giơ ngón cái che vật, nhắm mắt trái nhìn bằng mắt phải, rồi đổi lại. Ngón cái như "nhảy" sang một bên. Ước xem cú nhảy ấy dài bao nhiêu mét ở chỗ vật đứng, nhân với mười, là ra khoảng cách từ bạn tới vật.
Con số mười đến từ tỉ lệ cơ thể: khoảng cách từ mắt tới ngón cái khi duỗi tay dài gấp chừng mười lần khoảng cách giữa hai mắt. Bài này giải thích vì sao phép nhân ấy đúng, làm từng bước, cách tự đo tỉ lệ của riêng bạn, và vài phép ước góc bằng bàn tay đi kèm.
Hiện tượng ngón tay nhảy là gì
Hãy thử ngay: giơ một ngón tay trước mặt, nhắm từng mắt một. Ngón tay dường như dịch qua lại trên nền phía sau. Hiện tượng này gọi là thị sai: hai mắt đặt cách nhau vài centimet nên nhìn cùng một vật từ hai vị trí hơi khác nhau, và vật gần sẽ lệch so với nền xa. Đưa ngón tay lại gần mặt, cú nhảy to ra; duỗi xa, cú nhảy nhỏ lại.
Bộ não vẫn dùng thị sai này mọi lúc để cảm nhận độ sâu, nhưng chỉ hiệu quả với vật ở gần. Quy tắc ngón tay cái làm điều ngược lại: dùng ngón cái làm điểm cố định gần, còn vật ở xa làm nền, rồi đo xem đường nhìn của hai mắt toả ra rộng bao nhiêu khi chạm tới chỗ vật đứng. Ở đó, hai tia nhìn qua ngón cái chạm đất cách nhau một đoạn. Đoạn ấy càng dài thì vật càng xa. Mọi việc còn lại chỉ là phép tỉ lệ của hai tam giác đồng dạng có chung đỉnh ở ngón cái.
Cách làm này có họ hàng gần với các phép đo của người đo đạc và của nhà thiên văn. Người đo đạc đứng ở hai đầu một đường đáy đã biết chiều dài, ngắm cùng một mục tiêu và đo góc; nhà thiên văn dùng hai vị trí của Trái Đất trên quỹ đạo làm hai "con mắt" cách nhau rất xa để đo khoảng cách tới các ngôi sao gần. Hai mắt của bạn là một đường đáy tí hon, chỉ vài centimet, nên chỉ dùng tốt cho khoảng cách vài chục tới vài trăm mét. Nguyên lý thì vẫn là một.
Vì sao lại nhân với mười
Hai tam giác nhìn vào nhau qua ngón cái. Tam giác nhỏ có đáy là khoảng cách giữa hai mắt và chiều cao là chiều dài cánh tay từ mắt tới ngón cái. Tam giác lớn có đáy là cú nhảy đo ở chỗ vật đứng và chiều cao là khoảng cách từ ngón cái tới vật. Hai tam giác đồng dạng nên tỉ lệ chiều cao trên đáy bằng nhau.
Ở người lớn, khoảng cách hai con ngươi thường vào cỡ sáu tới bảy centimet, còn từ mắt tới ngón cái khi duỗi thẳng tay cỡ sáu mươi tới bảy mươi centimet. Tỉ lệ rơi quanh mười. Vậy nếu cú nhảy ở chỗ vật dài năm mét, khoảng cách tới vật vào khoảng năm mươi mét. Nếu cú nhảy là hai mươi mét, khoảng cách khoảng hai trăm mét. Chiều dài cánh tay so với ngón cái là phần nhỏ, có thể bỏ qua khi vật ở xa vài chục mét trở lên.
Điểm hay của quy tắc là nó chuyển một câu hỏi khó, "vật đó xa bao nhiêu", thành một câu hỏi dễ hơn nhiều, "ở chỗ vật đó, một đoạn ngắn nằm ngang dài bao nhiêu". Đoạn ngắn ấy thường so được với vật quen đứng gần đó: chiều dài một chiếc ô tô, bề ngang một ngôi nhà, khoảng cách giữa hai cây.
Làm từng bước ngoài trời
Chọn một vật ở xa có bề ngang dễ ước nằm gần nó, ví dụ một ngôi nhà, một hàng xe, một bức tường dài.
- Đứng vững, duỗi thẳng một tay ra trước, ngón cái dựng đứng. Tay phải duỗi hết cỡ mỗi lần, vì tỉ lệ mười chỉ đúng khi cánh tay luôn dài như nhau.
- Nhắm mắt trái, nhìn bằng mắt phải, di ngón cái sao cho nó che đúng mép của vật mục tiêu.
- Giữ yên tay, đổi mắt: mở mắt trái, nhắm mắt phải. Ngón cái giờ nằm ở một chỗ khác trên nền phía sau.
- Nhìn xem ngón cái đã "nhảy" từ mép vật sang điểm nào. Ước đoạn nằm ngang giữa hai điểm đó bằng vật quen: mấy chiếc ô tô, mấy căn nhà phố, mấy thân cây.
- Nhân đoạn ước được với mười. Đó là khoảng cách gần đúng từ bạn tới vật.
- Làm lại hai, ba lần, mỗi lần đổi điểm mép khác nhau, rồi lấy con số ở giữa.
Ví dụ giả định: bạn đứng trên đê nhìn sang một nhà kho bên kia cánh đồng. Ngón cái nhảy từ góc trái nhà kho sang một điểm cách đó chừng hai chiều dài nhà kho. Nếu nhà kho dài khoảng hai mươi mét thì cú nhảy là bốn mươi mét, và nhà kho cách bạn chừng bốn trăm mét.
Tự đo tỉ lệ của chính bạn
Con số mười chỉ là trung bình. Người tay dài, mắt gần nhau có tỉ lệ cao hơn; người tay ngắn, mắt xa nhau có tỉ lệ thấp hơn. Muốn sát hơn, hãy đo tỉ lệ của chính mình một lần. Nhờ người nhà dùng thước đo từ sống mũi giữa hai mắt tới móng ngón cái khi bạn duỗi tay thật thẳng, tư thế giống như khi ngắm. Rồi đo khoảng cách giữa hai con ngươi bằng cách nhìn thẳng vào gương, đặt thước ngang mũi, nhắm từng mắt đọc vị trí giữa con ngươi. Chia số thứ nhất cho số thứ hai.
Ví dụ giả định: tay đo được sáu mươi lăm centimet, hai con ngươi cách nhau sáu centimet rưỡi, tỉ lệ đúng bằng mười. Một người khác có sáu mươi centimet và bảy centimet, tỉ lệ chỉ khoảng tám rưỡi. Người thứ hai mà dùng số mười sẽ ước xa hơn thật khoảng mười lăm phần trăm. Ghi tỉ lệ của mình vào sổ tay hay điện thoại, coi đó là một vạch trên "thước cơ thể" của riêng bạn.
Cũng có thể kiểm ngoài thực địa: đứng ở chỗ đã biết khoảng cách chắc chắn, như đầu một sân bóng nhìn về khung thành bên kia, làm phép ngón cái và so kết quả với khoảng cách thật.
Ước góc bằng bàn tay duỗi
Cùng nguyên lý cánh tay duỗi, bàn tay còn là một thước đo góc khá tiện. Khi biết góc mà vật chiếm và kích thước thật của nó, bạn tính được khoảng cách.
| Phần bàn tay khi duỗi thẳng tay | Góc nhìn khoảng | Ở 100 m che một đoạn khoảng |
|---|---|---|
| Bề ngang ngón út | khoảng 1 độ | gần 2 m |
| Bề ngang ngón cái | khoảng 2 độ | khoảng 3,5 m |
| Ba ngón giữa khép lại | khoảng 5 độ | gần 9 m |
| Nắm tay | khoảng 10 độ | khoảng 17–18 m |
| Gang tay xoè từ ngón cái tới ngón út | khoảng 20–25 độ | khoảng 35–45 m |
Phép tính đi kèm rất gọn: với góc nhỏ, khoảng cách bằng kích thước thật nhân khoảng năm mươi bảy rồi chia cho số độ. Một chiếc ô tô dài bốn mét rưỡi vừa khít bề ngang ngón cái, tức khoảng hai độ, thì cách bạn chừng 4,5 × 57 : 2, khoảng một trăm hai mươi mét. Bảng trên là trung bình người lớn; mỗi bàn tay một khác, bạn nên tự kiểm như cách đo tỉ lệ ở trên.
Những lúc quy tắc ngón tay cái thật sự có ích
Phép ngón cái hợp nhất với những khoảng cách không đi thẳng tới được: bên kia một con sông, bên kia một thung lũng, một ngọn đồi phía trước, một công trình nằm sau hàng rào. Đi bộ đường dài, bạn nhìn thấy một ngôi làng ở sườn đồi bên kia và muốn biết còn bao xa để tính giờ nghỉ chân. Ngón cái nhảy từ mái nhà đầu làng sang chừng ba mái nhà, mỗi mái ước mười mét, cú nhảy ba mươi mét, khoảng cách chừng ba trăm mét theo đường chim bay. Đường đi thật sẽ dài hơn vì vòng qua dốc, nhưng bạn đã có một mốc dưới để lập kế hoạch.
Ở thành phố, cách này giúp ước khoảng cách tới một toà nhà cao bên kia sông, tới chân cầu, tới một bến phà. Ở biển, người đứng trên bờ có thể ước khoảng cách tới một chiếc thuyền neo nếu biết thuyền dài cỡ bao nhiêu. Trong mọi trường hợp, giá trị của phép ước nằm ở chỗ bạn có ngay một con số để quyết định, thay vì một cảm giác mơ hồ. Sau đó, khi có điều kiện, hãy kiểm lại bằng bản đồ điện thoại hoặc bằng thời gian đi bộ để biết lần ước ấy lệch bao nhiêu.
Giới hạn và cách tránh sai
Vật quá gần thì không dùng được. Dưới chừng hai, ba chục mét, khoảng cách giữa tay và vật không còn lớn hơn hẳn cánh tay, phép tỉ lệ đơn giản bắt đầu lệch. Ở cự ly đó bước chân chính xác hơn.
Cú nhảy phải được ước ở đúng khoảng cách của vật. Nếu bạn ước cú nhảy bằng một ngôi nhà nằm xa hơn hay gần hơn vật mục tiêu, kết quả sai theo. Chọn vật quen nằm sát vật mục tiêu.
Tay run, tay chùng. Chỉ cần khuỷu tay hơi cong, cánh tay ngắn đi vài centimet và tỉ lệ đổi. Tựa tay vào thành lan can hay hít thở đều trước khi ngắm.
Mắt thuận và mắt yếu. Người có một mắt nhìn kém nhiều sẽ khó thấy rõ vị trí ngón cái khi đổi mắt. Khi đó nên dùng cách ước góc bằng bàn tay với một mắt tốt.
Đây là phép ước, không phải phép đo. Sai số mười, hai mươi phần trăm là bình thường. Dùng để biết đại khái, để quyết định đi bộ hay đi xe, không dùng để cắm mốc ranh giới hay cắt vật liệu.
Câu hỏi thường gặp
Quy tắc ngón tay cái dùng được ở khoảng cách tối đa bao xa?
Về lý thuyết không giới hạn, nhưng thực tế khi vật xa vài cây số thì cú nhảy rất dài và khó tìm vật quen để ước nó. Phạm vi dễ dùng nhất là từ vài chục mét tới khoảng một, hai cây số, khi ngoài thực địa có nhà, xe, cây để so.
Có thể dùng ngón tay khác thay ngón cái không?
Được. Ngón nào cũng làm điểm ngắm được, miễn tay duỗi thẳng và dài như nhau mỗi lần. Người ta chọn ngón cái vì nó dựng đứng tự nhiên khi nắm tay, dễ giữ yên và nhìn rõ mép.
Trẻ em dùng tỉ lệ nhân mười có đúng không?
Trẻ có cánh tay ngắn hơn nhiều so với khoảng cách hai mắt, nên tỉ lệ thường nhỏ hơn mười. Có thể cùng trẻ đo tỉ lệ của riêng trẻ như một hoạt động ở nhà, và nhắc rằng tỉ lệ sẽ đổi khi trẻ lớn lên.
Đeo kính có ảnh hưởng tới quy tắc ngón tay cái không?
Kính đúng độ không làm đổi khoảng cách hai mắt hay chiều dài tay nên tỉ lệ vẫn giữ. Chỉ cần nhìn qua đúng tâm kính để hình ảnh không bị méo ở rìa tròng.
Vì sao người đi rừng hay dùng cách này?
Vì nó không cần dụng cụ, làm được trong vài giây và đủ chính xác để chọn đường, ước thời gian đi tới một điểm. Ở nơi không có sóng điện thoại, một phép ước nhanh bằng cơ thể vẫn hữu ích.