Vật ở xa trông gần hơn thật chủ yếu vì không khí quá trong, ánh sáng mạnh, vật quá to hoặc xung quanh thiếu vật quen để so. Bộ não không đo khoảng cách trực tiếp; nó đoán dựa trên một loạt gợi ý như độ mờ, màu sắc, kích thước quen thuộc, vật nào che vật nào. Khi các gợi ý này bị bóp méo, não đoán sai một cách rất tự tin.
Ngược lại, sương mù, mưa, khói bụi và ánh sáng yếu thường làm vật trông xa hơn thật, và đó mới là chiều nguy hiểm hơn khi lái xe. Bài này đi qua từng gợi ý độ xa mà mắt dùng, các tình huống khiến chúng sai lệch, và cách kiểm chéo để không bị đánh lừa khi cần quyết định thật.
Não đoán độ xa bằng những gợi ý nào
Các nhà nghiên cứu thị giác liệt kê nhiều gợi ý độ sâu mà não kết hợp cùng lúc. Với khoảng cách xa, những gợi ý dưới đây quan trọng nhất.
- Kích thước quen thuộc: biết người cao cỡ nào, xe dài cỡ nào nên suy ra độ xa từ hình ảnh to hay nhỏ.
- Che khuất: vật che vật khác thì nằm gần hơn. Gợi ý này cho thứ tự trước sau, không cho số mét.
- Phối cảnh đường: hai mép đường, đường ray, hàng cây song song chụm dần về một điểm ở xa.
- Kết cấu bề mặt: cỏ, gạch, sóng nước ở gần thấy rõ từng chi tiết, ở xa mịn dần thành mặt phẳng.
- Phối cảnh không khí: lớp không khí dày làm vật xa mờ đi, nhạt màu và ngả xanh xám.
- Vị trí trong tầm nhìn: trên mặt đất phẳng, vật càng gần đường chân trời trong ảnh nhìn thì càng xa.
- Thị sai chuyển động: khi bạn di chuyển, vật gần trôi nhanh qua, vật xa trôi chậm.
- Hai mắt: chênh lệch hình ảnh giữa hai mắt rất mạnh ở gần nhưng gần như mất tác dụng sau vài chục mét.
Ở khoảng cách vài trăm mét trở lên, gợi ý từ hai mắt và từ việc mắt điều tiết gần như không còn. Não chỉ còn dựa vào những gợi ý "tranh vẽ": kích thước, che khuất, phối cảnh, độ mờ. Đây đúng là những gợi ý mà ánh sáng, thời tiết và địa hình có thể làm sai lệch.
Không khí trong vắt làm núi như ngay trước mặt
Ai đi vùng núi sau một trận mưa lớn đều từng thấy cảnh này: dãy núi hôm qua còn mờ mờ phía xa, hôm nay hiện rõ từng sườn, từng mảng rừng, trông như chỉ cần đi bộ một buổi là tới. Người miền núi có câu đùa rằng núi "gọi" người đi đường: nhìn tưởng ngay đó, đi mãi chưa tới. Thực ra núi vẫn ở nguyên chỗ cũ. Mưa đã rửa sạch bụi và hơi nước lơ lửng trong không khí, nên ánh sáng từ núi tới mắt ít bị tán xạ, hình ảnh sắc nét và đậm màu như vật ở gần.
Não được "huấn luyện" từ nhỏ rằng vật mờ nhạt thì ở xa, vật sắc nét thì ở gần. Khi không khí trong bất thường, gợi ý phối cảnh không khí nói dối, và não tin theo. Ở vùng núi cao, không khí loãng và khô, hiện tượng này càng rõ; người leo núi hay đánh giá thấp quãng đường tới đỉnh hay tới một mỏm đá phía trước.
Ở đồng bằng, hiện tượng này xuất hiện vào những buổi sáng mùa khô hanh, khi người ta bỗng thấy rõ những rặng núi xa hàng chục cây số mà bình thường chỉ là vệt mờ. Cảnh đẹp, nhưng đừng dùng nó để đoán đường đi.
Hệ quả thực tế: lên kế hoạch đi bộ dựa vào cảm giác "trông gần lắm" dễ dẫn tới thiếu thời gian, thiếu nước, xuống núi khi trời đã tối. Khi nhìn thấy cảnh vật đặc biệt rõ, hãy nhắc mình rằng nó có thể xa hơn cảm giác, và kiểm lại bằng bản đồ hay bằng phép ước có vật quen.
Sương mù, mưa và khói làm vật trông xa hơn
Chiều ngược lại cũng xảy ra, và thường nguy hiểm hơn. Trong sương mù, mưa phùn, khói đốt đồng hay bụi mịn dày, mọi vật đều mờ và nhạt màu như đang ở rất xa. Não đọc gợi ý ấy và đặt chúng ra xa hơn thật. Một chiếc xe phía trước, một người đi bộ bên lề, một trụ cầu đều có vẻ còn cách mình một quãng thoải mái.
Trên đường, sai lệch này cộng với việc mặt đường ướt làm quãng phanh dài ra. Người lái thấy chướng ngại muộn hơn, lại tưởng nó xa hơn thật, trong khi xe cần nhiều mét hơn để dừng. Đó là lý do mọi khuyến cáo an toàn đều nhắc giảm tốc độ và tăng khoảng cách khi tầm nhìn kém, chứ không chỉ bật đèn.
Trên sông nước cũng vậy. Người chèo thuyền trong sương sớm dễ thấy bờ bên kia xa hơn thật, rồi bất ngờ khi mũi thuyền đã sát bờ hay sát một cây cọc. Khi biết sương mù làm mọi thứ trông xa, cách phòng là luôn hành động như thể vật đang gần hơn cảm giác của mình.
Ánh sáng, màu sắc và độ tương phản
Vật sáng trông gần, vật tối trông xa. Giữa hai vật cùng khoảng cách, vật sáng hơn, tương phản mạnh hơn với nền thường được cảm nhận là gần hơn. Một bức tường trắng dưới nắng trưa trông gần hơn bức tường xám trong bóng râm.
Màu ấm và màu lạnh. Nhiều người thấy vật màu đỏ, cam như nhô ra phía trước, vật màu xanh lam như lùi ra sau. Hiệu ứng này nhỏ và khác nhau tuỳ người, nhưng góp phần vào cảm giác chung.
Ánh đèn ban đêm. Ban đêm, nguồn sáng mạnh như đèn pha, đèn trên cao, cửa sổ sáng đèn trông gần hơn thật vì não chỉ thấy một đốm sáng rõ mà không có chi tiết xung quanh để so. Hai đèn hậu nhỏ và mờ lại trông xa hơn. Ước khoảng cách bằng mắt lúc trời tối là việc nên hạn chế.
Nắng xiên và bóng đổ. Lúc sáng sớm, chiều muộn, bóng dài làm nổi khối địa hình, giúp mắt ước tốt hơn. Giữa trưa, bóng ngắn, cảnh vật dẹt lại, khoảng cách khó cảm nhận hơn.
Mặt nước, cánh đồng, bãi cát: khi không có gì để so
Thử đứng trên bờ hồ rộng và đoán khoảng cách tới bờ bên kia. Phần lớn người sẽ đoán ngắn hơn thật, có khi chỉ bằng một nửa. Mặt nước phẳng, đồng màu, không có cây, nhà, người làm mốc ở giữa. Gợi ý kết cấu bề mặt cũng biến mất vì sóng nhỏ ở xa không phân biệt được. Não chỉ còn kích thước của bờ bên kia, mà bờ thì không có kích thước quen.
Cánh đồng lúa đã gặt, bãi cát dài, bãi bồi khi triều rút, mặt đường thẳng tắp giữa vùng trống đều gây hiệu ứng tương tự. Người tập bơi ra phao, người lội bãi triều đi bắt ốc dễ đánh giá thấp quãng đường quay vào bờ, nhất là khi nước bắt đầu lên. Trên mặt nước, quyết định đi tiếp hay quay lại nên dựa vào thời gian và sức mình, không dựa vào cảm giác "bờ ngay kia".
Vật quá lớn cũng làm não lúng túng. Một toà tháp cao, một con đập, một dãy núi lớn hơn nhiều so với mọi thứ ta quen, nên khi chúng hiện ra to trong tầm nhìn, não cho rằng chúng phải ở gần. Đi tới mới thấy còn xa mãi. Người lái xe đường dài quen cảnh "thấy cây cầu lớn từ lâu mà mãi chưa tới".
Nhìn lên, nhìn xuống và chuyện mặt trăng to
Từ trên cao nhìn xuống thấy cao hơn. Đứng trên mái nhà hay ban công tầng ba nhìn xuống sân, nhiều người thấy độ cao lớn hơn so với khi đứng dưới sân nhìn lên. Chiều dọc thường được cảm nhận dài hơn chiều ngang cùng kích thước, và nhìn xuống còn kèm cảm giác sợ độ cao.
Dốc làm sai quãng đường. Nhìn lên một con dốc, đoạn đường có vẻ dốc hơn và ngắn hơn; nhìn xuống lại có vẻ dài hơn. Người đi bộ đường đèo nên ước theo thời gian hơn là theo mắt.
Mặt trăng sát chân trời trông to. Mặt trăng mới mọc trông lớn hơn lúc lên cao, dù hình ảnh trên võng mạc gần như không đổi. Có nhiều giả thuyết, trong đó phổ biến là não so mặt trăng với cảnh vật ở đường chân trời và coi bầu trời sát mặt đất là xa hơn; các nhà nghiên cứu vẫn còn bàn về cơ chế chính xác.
Ảnh chụp ống kính dài. Ảnh chụp bằng ống kính tiêu cự dài ép các lớp cảnh lại sát nhau, núi xa như đứng ngay sau nhà. Đừng dùng ảnh loại này để ước khoảng cách thật.
Cách kiểm chéo để không bị đánh lừa
Biết các bẫy rồi, bạn vẫn sẽ bị đánh lừa, vì đó là cách thị giác hoạt động. Điều làm được là thêm một lớp kiểm tra trước khi quyết định.
- Tự hỏi thời tiết lúc này có gì bất thường: không khí trong hơn mọi ngày thì cộng thêm, sương mù khói bụi thì trừ đi.
- Tìm một vật quen trong tầm nhìn, ước bằng nó thay vì bằng cảm giác chung.
- Dùng một cách thứ hai: quy tắc ngón tay cái, đếm giây, thời gian đi bộ, bản đồ trên điện thoại.
- Khi liên quan an toàn như lái xe, bơi, chèo thuyền, leo núi, luôn chọn giả định bất lợi hơn: vật gần hơn, quãng đường xa hơn.
- Sau đó kiểm lại kết quả thật khi có thể, để biết lần sau gặp điều kiện tương tự nên chỉnh tay theo hướng nào.
Mắt người là một công cụ ước rất giỏi trong điều kiện quen thuộc. Phần lớn sai lầm đến khi ta mang thói quen của phố phường ra biển, lên núi, vào sương mù mà không chỉnh lại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sau cơn mưa mình thấy núi rõ và gần hơn?
Mưa làm sạch bụi và hơi nước lơ lửng nên ánh sáng từ núi ít bị tán xạ. Núi hiện rõ, đậm màu như vật ở gần, trong khi não quen coi vật sắc nét là gần. Khoảng cách thật không đổi, chỉ có gợi ý độ xa bị thay đổi.
Ước khoảng cách trên biển có khó hơn trên đất liền không?
Khó hơn nhiều vì mặt nước thiếu vật tham chiếu và kết cấu bề mặt. Người đứng trên bờ thường ước một chiếc thuyền, một hòn đảo gần hơn thật. Ra biển hay ra phao bơi nên dựa vào hướng dẫn của người có kinh nghiệm và các mốc đã biết.
Mắt cận có làm sai khoảng cách nhiều hơn không?
Mắt cận không đeo kính thấy vật xa mờ đi, giống hiệu ứng sương mù, nên có xu hướng thấy vật xa hơn thật. Đeo kính đúng độ phần lớn khắc phục được. Nếu thị lực thay đổi nhiều, nên đi khám mắt.
Có phải người nhìn bằng một mắt không ước được khoảng cách?
Không hẳn. Ở khoảng cách xa, hai mắt góp phần rất ít; não chủ yếu dựa vào kích thước quen, che khuất, phối cảnh, độ mờ. Người nhìn một mắt gặp khó hơn ở việc gần như rót nước, xâu kim, bắt bóng.
Ảnh trên điện thoại có giúp ước khoảng cách không?
Ảnh mất gợi ý từ hai mắt và chuyển động, lại có thể bị ống kính ép hoặc kéo giãn phối cảnh. Ảnh chỉ dùng để so kích thước vật quen trong cùng khung hình, không nên tin cảm giác xa gần khi xem ảnh.