Muốn biết sét đánh cách bao xa, hãy đếm số giây từ lúc thấy tia chớp tới lúc nghe tiếng sấm, rồi chia cho ba: kết quả là số kilômét gần đúng. Đếm được sáu giây thì tia sét cách bạn khoảng hai cây số; đếm được ba giây thì chỉ chừng một cây số. Muốn ra mét, nhân số giây với khoảng ba trăm bốn mươi.
Phép tính đơn giản này dựa vào chênh lệch tốc độ giữa ánh sáng và âm thanh. Nó cũng là một lời cảnh báo: khi bạn còn nghe được tiếng sấm, bạn đã ở trong tầm có thể bị sét đánh. Bài dưới giải thích con số ba từ đâu ra, các lỗi khiến phép đếm lệch, cách theo dõi cơn giông đang tới gần hay đi xa, và những việc nên làm ngay khi đếm được ít giây.
Vì sao thấy chớp trước, nghe sấm sau
Tia chớp và tiếng sấm sinh ra cùng một lúc. Dòng điện cực mạnh trong tia sét nung nóng không khí dọc đường đi lên rất cao trong một khoảnh khắc ngắn. Không khí bị nung giãn nở đột ngột, đẩy mạnh lớp không khí xung quanh và tạo thành sóng âm, đó là tiếng sấm. Ánh sáng từ tia sét và sóng âm xuất phát cùng một chỗ, cùng một thời điểm.
Khác nhau là tốc độ. Ánh sáng đi khoảng ba trăm nghìn kilômét mỗi giây, nên với khoảng cách vài cây số, nó tới mắt bạn gần như tức thì. Âm thanh trong không khí chậm hơn gần một triệu lần, chỉ khoảng ba trăm bốn mươi mét mỗi giây ở nhiệt độ thường. Vì vậy thời gian chờ giữa chớp và sấm gần như chính là thời gian âm thanh đi từ tia sét tới tai bạn. Biết thời gian, biết tốc độ, nhân lên là ra quãng đường.
Đây là một trong số ít cách đo khoảng cách bằng tai mà ai cũng làm được, không cần dụng cụ. Nó cũng giúp trẻ nhỏ bớt sợ sấm, vì cơn giông trở thành một thứ có thể theo dõi và hiểu được.
Bảng quy đổi số giây ra khoảng cách
Bảng dùng tốc độ âm thanh khoảng 340 mét mỗi giây, làm tròn cho dễ nhớ. Cột cuối là mức độ cần chú ý, không phải ngưỡng an toàn tuyệt đối.
| Đếm được | Khoảng cách tới tia sét | Nên làm gì |
|---|---|---|
| 1–2 giây | khoảng 340–680 m | sét đang ở rất gần, vào nơi trú ngay |
| 3 giây | khoảng 1 km | vào nơi trú ngay, không chờ mưa |
| 6 giây | khoảng 2 km | vào nơi trú, dừng việc ngoài trời |
| 10 giây | khoảng 3,4 km | vẫn trong tầm sét, nên vào nhà |
| 15 giây | khoảng 5 km | chuẩn bị vào nơi trú, theo dõi số giây |
| 30 giây | khoảng 10 km | ranh giới hay được khuyến cáo để bắt đầu trú |
| Không nghe sấm | thường xa hơn mười mấy km | vẫn theo dõi nếu trời đang tối dần |
Có hai cách nhớ nhanh: "ba giây một cây số" cho người dùng kilômét, và "nhân ba trăm bốn mươi" khi cần ra mét. Người đọc tài liệu nước ngoài sẽ gặp quy tắc "năm giây một dặm", vì một dặm Anh dài khoảng 1,6 km; hai cách nói cùng một tốc độ âm thanh.
Cách đếm cho đúng
Phép tính đúng hay sai phần lớn nằm ở chỗ bạn bắt đầu và dừng đếm có chuẩn không.
- Bắt đầu đếm ngay khi thấy tia chớp, kể cả khi chỉ thấy bầu trời loé sáng mà không thấy tia sét rõ.
- Nếu có đồng hồ bấm giây trên điện thoại thì bấm luôn. Không có thì đếm theo nhịp "một nghìn lẻ một, một nghìn lẻ hai…", mỗi cụm dài gần đúng một giây.
- Dừng đếm ở tiếng sấm đầu tiên nghe được, không chờ tiếng rền to nhất. Tiếng đầu tiên đến từ đoạn tia sét gần bạn nhất.
- Chia số giây cho ba để ra kilômét, hoặc nhân với ba trăm bốn mươi để ra mét.
- Ghi nhớ con số, đếm lại với vài tia chớp tiếp theo để biết cơn giông đang tới gần hay đi xa.
Khi có nhiều tia chớp liên tiếp, rất dễ ghép nhầm tiếng sấm của tia này với tia khác. Nếu chớp dày đặc và sấm nối nhau không dứt, đừng cố đếm chính xác nữa: đó đã là dấu hiệu cơn giông ở rất gần.
Vì sao phép đếm có thể lệch
Tia sét dài, không phải một điểm. Một tia sét có thể dài vài cây số, chạy ngang trong mây hoặc từ mây xuống đất. Âm thanh từ đoạn gần tới trước, từ đoạn xa tới sau, nên tiếng sấm kéo dài thành tràng rền. Đếm tới tiếng đầu tiên cho bạn khoảng cách tới đoạn gần nhất.
Nhiệt độ làm đổi tốc độ âm thanh. Không khí càng nóng, âm thanh càng nhanh, mỗi độ thêm khoảng sáu tấc mỗi giây. Mức chênh vài phần trăm này nhỏ hơn nhiều so với sai số khi đếm bằng miệng, nên dùng con số ba trăm bốn mươi là đủ.
Phản xạ của người đếm. Bắt đầu và dừng đếm chậm nửa giây mỗi lần là chuyện bình thường. Với khoảng cách vài cây số, sai số này chỉ cỡ một hai trăm mét.
Gió và địa hình. Gió mạnh, đồi núi, nhà cao tầng có thể làm âm thanh bị cản, dội lại hoặc yếu đi. Có lúc thấy chớp mà không nghe sấm, dù tia sét không quá xa.
Tiếng ồn xung quanh. Trong nhà đóng cửa, gần đường lớn hay khi mưa rơi lộp độp trên mái tôn, bạn có thể bỏ lỡ tiếng sấm đầu tiên và chỉ nghe tiếng rền sau đó, khiến khoảng cách tính ra xa hơn thật.
Theo dõi cơn giông đang tới hay đang đi
Một lần đếm cho bạn khoảng cách; vài lần đếm liên tiếp cho bạn hướng đi của cơn giông. Nếu lần trước đếm được mười hai giây, vài phút sau còn tám, rồi năm, cơn giông đang tiến về phía bạn. Nếu con số tăng dần, nó đang đi xa. Ghi lại nhanh vào điện thoại kèm giờ phút, bạn còn ước được tốc độ di chuyển của nó.
Ví dụ giả định: lúc 15 giờ 10 đếm được mười lăm giây, khoảng năm cây số; lúc 15 giờ 20 còn sáu giây, khoảng hai cây số. Trong mười phút cơn giông lại gần chừng ba cây số, tức khoảng mười tám cây số mỗi giờ. Với tốc độ ấy, nó có thể tới ngay trên đầu chỉ trong vài phút nữa. Đây là lúc phải ở trong nhà, không phải lúc ra phơi nốt mẻ lúa hay chạy ra kéo xuồng.
Cũng đừng bị đánh lừa bởi trời vẫn còn nắng ở chỗ mình đứng. Mép trước của đám mây giông có thể cách vùng mưa nặng một quãng, và sét có thể đánh ra khá xa phía trước vùng mưa.
Ở nhà có người già, trẻ nhỏ hay đang làm việc ngoài vườn, ngoài ruộng, thói quen đếm giây giúp cả nhà có chung một ngôn ngữ: "còn mười giây, thu dọn đi", "còn năm giây, vào hết trong nhà". Con số rõ ràng dễ làm theo hơn câu "trời sắp mưa to rồi". Người làm nghề ngoài trời như thợ xây trên giàn giáo, người đánh cá ven bờ, người chăn trâu bò có thể đặt sẵn một mốc số giây để dừng việc, thay vì chờ tới khi mưa ập xuống mới chạy.
Những hiểu lầm hay gặp về sét và tiếng sấm
"Chưa mưa thì chưa có sét." Sai. Sét có thể đánh ra phía trước vùng mưa một quãng khá xa, có khi vài cây số trở lên. Nhiều người bị sét đánh khi trời mới chỉ âm u, mưa chưa tới chỗ mình đứng, hoặc khi mưa vừa ngớt và họ vội ra ngoài làm tiếp.
"Sét không bao giờ đánh hai lần vào một chỗ." Sai. Những vật cao, nhọn, đứng trơ trọi như tháp, cột ăng ten, cây cao giữa đồng có thể bị đánh nhiều lần, kể cả trong cùng một cơn giông. Chính vì vậy nhà cao tầng cần hệ thống chống sét.
"Ô tô an toàn là nhờ lốp cao su." Không phải. Ô tô có mui kim loại kín an toàn hơn vì vỏ kim loại dẫn dòng điện vòng qua bên ngoài xuống đất. Lốp cao su mỏng không đủ cách điện trước một tia sét. Xe mui trần, xe máy, xe đạp không có lớp vỏ này nên không phải nơi trú.
"Tiếng sấm to nghĩa là sét rất gần." Chỉ đúng một phần. Độ to còn phụ thuộc vào tia sét mạnh hay yếu, địa hình dội âm và việc bạn ở trong hay ngoài nhà. Đếm giây đáng tin hơn đoán qua độ to.
"Đếm được nhiều giây là an toàn tuyệt đối." Không có con số an toàn tuyệt đối khi còn nghe sấm. Ranh giới ba mươi giây là một mốc thực hành để vào nơi trú sớm, không phải lời đảm bảo rằng ngoài mốc đó sét không đánh tới.
Nghe được sấm là đã ở trong tầm sét
Phép đếm giây không chỉ để biết cho vui. Các khuyến cáo phòng chống sét phổ biến đều dựa trên một ý: nếu nghe được tiếng sấm, bạn đã đủ gần để có thể bị sét đánh.
- Đếm được dưới khoảng ba mươi giây, tức sét trong vòng chừng mười cây số, nên vào nơi trú an toàn ngay, không chờ trời mưa to.
- Nơi trú an toàn là nhà kiên cố có tường và mái, hoặc ô tô có mui kín đóng cửa kính. Chòi lá, lều bạt, mái hiên, trạm chờ hở không đủ an toàn.
- Tránh xa cây đứng một mình, cột cao, mặt nước, đồng ruộng trống, đỉnh đồi. Không cầm dụng cụ kim loại dài giơ lên cao.
- Sau tiếng sấm cuối cùng, nên chờ thêm khoảng ba mươi phút rồi mới ra ngoài, vì phần đuôi cơn giông vẫn có thể có sét.
- Nếu có người bị sét đánh, gọi cấp cứu 115 ngay và làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế; người bị sét đánh không tích điện, có thể chạm vào để giúp.
Những khuyến cáo trên mang tính phổ thông; cơ quan khí tượng và phòng chống thiên tai ở địa phương có thể đưa ra hướng dẫn chi tiết hơn cho vùng hay có giông sét, nên theo dõi bản tin của họ trong mùa mưa.
Câu hỏi thường gặp
Thấy chớp mà không nghe sấm thì sét ở xa bao nhiêu?
Thường là xa hơn khoảng mười mấy tới hai chục cây số, vì tiếng sấm yếu dần và bị gió, địa hình, tiếng ồn che mất. Có những đêm mùa hè thấy chân trời loé sáng liên tục mà không nghe gì, đó thường là giông ở rất xa.
Có thể dùng phép đếm giây khi ở trong nhà không?
Được, nhưng khó nghe tiếng sấm đầu tiên hơn vì tường, cửa kính và tiếng mưa trên mái làm tiếng nhỏ đi. Kết quả thường ra xa hơn thật một chút. Ở trong nhà kiên cố thì bạn đã an toàn, phép đếm chỉ để theo dõi cơn giông.
Vì sao có tiếng sấm nổ đanh, có tiếng ầm ì kéo dài?
Sét đánh rất gần cho tiếng nổ đanh, gọn vì âm thanh từ phần lớn tia sét tới gần như cùng lúc. Sét ở xa cho tiếng ầm ì kéo dài vì âm thanh từ các đoạn khác nhau của tia sét tới tai vào các thời điểm khác nhau, lại bị dội qua mây và mặt đất.
Đếm giây có giúp đoán được sét sẽ đánh vào đâu không?
Không. Phép đếm chỉ cho biết tia sét vừa rồi cách bạn bao xa. Sét có thể đánh vào bất kỳ chỗ nào trong vùng giông, kể cả chỗ bạn chưa thấy mưa. Vì vậy con số chỉ dùng để quyết định vào nơi trú sớm hơn.
Trẻ nhỏ sợ sấm có nên dạy cách đếm giây không?
Nên. Cùng con đếm từ lúc thấy chớp, chia ba ra số cây số, rồi giải thích rằng ở trong nhà là an toàn. Biến tiếng sấm thành một con số giúp nhiều trẻ bớt sợ. Không cần biến nó thành bài kiểm tra hay so con với ai.
Đi xe máy giữa đường mà nghe sấm gần thì làm gì?
Nên tìm chỗ trú là nhà kiên cố hoặc cây xăng, cửa hàng có mái chắc chắn, tránh đứng dưới cây to đơn độc hay chỗ trống trải. Không nên cố chạy tiếp qua cánh đồng trống khi đếm được ít giây. Tuân theo hướng dẫn an toàn giao thông khi dừng xe bên đường.