Một người lớn đứng trên bờ biển, mắt cao chừng một mét bảy so với mặt nước, chỉ nhìn thấy đường chân trời cách khoảng 4,5 tới 5 km. Lên tầng mười, mắt cao khoảng ba mươi mét, chân trời lùi ra chừng hai mươi cây số. Lên đỉnh núi cao một nghìn mét, chân trời xa khoảng một trăm mười lăm cây số.
Công thức nhẩm: khoảng cách tới chân trời, tính bằng kilômét, xấp xỉ 3,57 nhân với căn bậc hai của độ cao mắt tính bằng mét. Bài dưới giải thích công thức từ đâu ra, bảng tra theo độ cao quen thuộc, cách tính khi nhìn một vật cao như hòn đảo hay ngọn tháp, và vì sao thực tế thường thấy xa hơn hoặc gần hơn con số tính được.
Vì sao lại có đường chân trời
Nếu Trái Đất phẳng tuyệt đối và không khí trong suốt, bạn sẽ nhìn mãi không có giới hạn, mọi vật chỉ nhỏ dần. Đường chân trời trên biển tồn tại vì bề mặt Trái Đất cong. Tia nhìn từ mắt bạn đi thẳng, còn mặt biển cong dần xuống. Tới một điểm, tia nhìn chỉ còn sượt qua mặt biển; điểm ấy là chân trời. Xa hơn nữa, mặt biển đã cong khuất dưới tia nhìn.
Đứng càng cao, tia nhìn sượt mặt biển ở càng xa, nên chân trời lùi ra. Nhưng nó không lùi tỉ lệ thuận với độ cao. Lên cao gấp bốn lần chỉ làm chân trời xa thêm gấp đôi, vì quan hệ đi theo căn bậc hai. Đây là lý do leo thêm vài tầng ở toà nhà thấp làm tầm nhìn mở ra rõ rệt, còn ở toà nhà đã rất cao, thêm vài tầng không đổi được bao nhiêu.
Trên đất liền, chân trời thật thường bị nhà cửa, cây cối, đồi núi che khuất trước khi độ cong kịp có tác dụng. Vì vậy công thức hợp nhất khi nhìn ra biển, hồ lớn hay đồng bằng rất phẳng.
Công thức 3,57 nhân căn độ cao từ đâu ra
Vẽ một tam giác vuông: một cạnh là bán kính Trái Đất từ tâm tới điểm chân trời, cạnh huyền là bán kính cộng độ cao mắt bạn, cạnh còn lại là tia nhìn từ mắt tới chân trời. Tia nhìn vuông góc với bán kính tại điểm chân trời vì nó chỉ sượt qua mặt cầu. Theo định lý Pythagore, bình phương tia nhìn bằng bình phương cạnh huyền trừ bình phương bán kính.
Khai triển ra, bình phương tia nhìn bằng hai lần bán kính nhân độ cao, cộng bình phương độ cao. Độ cao mắt người rất nhỏ so với bán kính Trái Đất khoảng 6.371 km, nên phần bình phương độ cao có thể bỏ. Còn lại: khoảng cách bằng căn bậc hai của hai lần bán kính nhân độ cao. Đổi đơn vị để độ cao tính bằng mét và kết quả ra kilômét, hằng số đứng trước căn là khoảng 3,57.
Không khí làm tia sáng hơi cong theo bề mặt Trái Đất, gọi là khúc xạ khí quyển, nên thực tế ta thường thấy xa hơn một chút. Nhiều tài liệu đi biển dùng hằng số khoảng 3,8 tới 3,9 thay cho 3,57 để tính phần này. Chênh lệch chỉ vài phần trăm và thay đổi theo thời tiết, nên với mục đích ước lượng, nhớ con số 3,57 hoặc làm tròn "khoảng 3,6" là đủ.
Bảng tra nhanh theo độ cao mắt
Tính bằng công thức 3,57 nhân căn độ cao, chưa cộng khúc xạ. Độ cao tầng nhà lấy trung bình khoảng ba mét một tầng, cộng chiều cao mắt.
| Vị trí mắt | Độ cao khoảng | Chân trời cách khoảng |
|---|---|---|
| Trẻ nhỏ đứng sát mép nước | 1 m | 3,6 km |
| Người lớn đứng trên bãi biển | 1,7 m | 4,7 km |
| Trên bờ kè, chòi cứu hộ | 5 m | 8 km |
| Ban công tầng 3–4 | 10 m | 11,3 km |
| Tầng 10 chung cư | 30 m | 19,6 km |
| Tầng 30 | 90 m | 33,9 km |
| Đỉnh đồi ven biển | 200 m | 50,5 km |
| Đỉnh núi | 1.000 m | 113 km |
| Máy bay đang bay bằng | 10.000 m | 357 km |
Nhìn bảng sẽ thấy: từ bãi biển lên tầng mười, độ cao tăng gần hai mươi lần mà chân trời chỉ xa thêm hơn bốn lần. Muốn thấy xa gấp đôi, bạn phải lên cao gấp bốn. Con số ở dòng máy bay chỉ là lý thuyết; trên thực tế khói bụi và hơi nước làm mờ cảnh vật trước khi tới chân trời hình học.
Nhìn thấy một hòn đảo, một ngọn tháp ở xa hơn chân trời
Chân trời không phải giới hạn cho vật cao. Một hòn đảo có núi, một ngọn hải đăng, một toà nhà cao bên kia vịnh có thể nhô lên trên chân trời dù chân của nó đã khuất. Khi đó tính hai lần: khoảng cách từ mắt bạn tới chân trời, cộng khoảng cách từ chân trời tới đỉnh vật, cũng theo công thức 3,57 nhân căn độ cao của vật.
Ví dụ giả định: bạn đứng trên bãi cát, mắt cao 1,7 m, chân trời cách 4,7 km. Ngoài khơi có một hòn đảo với đỉnh núi cao 200 m, phần nhìn thấy từ phía đỉnh đảo kéo dài 50,5 km. Cộng lại, đỉnh núi có thể ló lên chân trời khi đảo cách bạn tới khoảng 55 km, nếu trời đủ trong. Ở khoảng cách đó, bạn chỉ thấy một chóp nhỏ; phần chân đảo, bãi đá, nhà cửa ven bờ vẫn nằm khuất dưới đường cong.
Đó cũng là lý do người đứng trên bờ thấy một con tàu đi xa khuất dần từ thân lên: thân tàu chìm xuống dưới chân trời trước, cột buồm, cabin trên cao khuất sau. Người đi biển xưa đã dùng hiện tượng này như một trong những dấu hiệu cho thấy mặt biển cong. Ngược lại, khi tàu tiến vào, đỉnh cột xuất hiện trước, rồi mới tới thân.
Từ tầng cao trong thành phố nhìn được tới đâu
Trong đô thị, câu hỏi thường gặp không phải chân trời trên biển mà là "từ căn hộ tầng hai mươi có nhìn thấy được khu bên kia sông không". Mắt ở tầng hai mươi cao khoảng sáu mươi mét, chân trời hình học cách chừng hai mươi tám cây số. Nhưng giới hạn thật thường đến sớm hơn nhiều: các toà nhà khác chắn tầm nhìn, và lớp khói bụi đô thị làm cảnh vật mờ đi sau vài cây số trong những ngày ô nhiễm.
Muốn biết một toà tháp ở xa có lọt vào tầm nhìn hay không, hãy làm như với hòn đảo: tính chân trời của mắt mình, tính chân trời của đỉnh toà tháp, cộng lại. Nếu tổng lớn hơn khoảng cách giữa hai nơi, về hình học là thấy được; còn có thật sự thấy hay không phụ thuộc vào vật chắn ở giữa và độ trong của không khí hôm đó. Những ngày sau mưa, gió mùa thổi sạch bụi, người ở tầng cao thường bất ngờ vì thấy được những dãy núi, những cây cầu mà ngày thường không bao giờ hiện ra.
Một mẹo quan sát: đánh dấu trong đầu vài công trình ở xa đã biết khoảng cách nhờ bản đồ, như một cây cầu, một ống khói, một toà nhà nổi bật. Mỗi sáng nhìn xem thấy được tới công trình nào, bạn có ngay một thước đo tầm nhìn đơn giản cho ngày hôm đó, tiện cho việc quyết định đi xe, phơi đồ hay ra ngoài tập thể dục.
Vì sao thực tế khác con số tính được
Khúc xạ thay đổi theo thời tiết. Khi lớp không khí sát mặt biển lạnh hơn lớp trên, tia sáng bị bẻ cong nhiều, ta thấy xa hơn bình thường, đôi khi thấy cả bờ bên kia vốn nằm dưới chân trời. Khi mặt đất nóng hơn không khí, tia sáng cong ngược lên, tạo ảo ảnh mặt nước trên đường nhựa giữa trưa.
Không khí đục. Hơi nước, khói, bụi biển làm cảnh vật mờ dần. Vào ngày oi, chân trời trên biển thành một dải mờ, không thấy đường kẻ rõ, và vật nhô lên ở xa cũng biến mất trong lớp mờ.
Sóng và độ cao mặt nước. Sóng lớn làm "mặt đất" lên xuống vài mét, chân trời trở nên gồ ghề. Triều lên xuống cũng làm thay đổi độ cao mắt so với mặt nước khi bạn đứng trên kè.
Độ cao mắt tính sai. Đứng trên ban công tầng mười của một toà nhà đặt trên đồi thì phải cộng cả độ cao của đồi so với mặt biển, không chỉ độ cao từ chân nhà.
Dùng chân trời để ước khoảng cách ngoài biển
Biết chân trời cách mình chừng năm cây số khi đứng trên bãi, bạn có một cây thước khổng lồ nằm sẵn. Một chiếc thuyền mà thân đã sát đường chân trời là đang ở xa cỡ đó hoặc xa hơn. Thuyền thấy rõ thân và mạn nằm giữa bạn và chân trời là đang ở trong vài cây số. Thuyền mà chỉ thấy phần cabin nhô lên, thân đã khuất, chắc chắn đã ở ngoài chân trời của bạn.
Người bơi, người đi thuyền nhỏ nên nhớ điều ngược lại: khi bạn ở dưới nước, mắt chỉ cao vài tấc so với mặt sóng, chân trời của bạn chỉ còn khoảng hơn một cây số, có khi ngắn hơn khi có sóng. Bờ biển nhìn từ dưới nước hiện ra thấp và xa hơn nhiều so với khi đứng trên bờ, dễ khiến người bơi hoảng hoặc ước sai quãng quay vào.
Khi đứng ở chỗ cao để ngắm chân trời, như mái nhà, ban công, mỏm đá, bờ kè, hãy chú ý lan can, mép đứng và gió. Ngắm cảnh xa dễ khiến người ta quên chân mình đang ở đâu; trẻ nhỏ đi cùng cần người lớn giữ ở khoảng cách an toàn với mép.
Câu hỏi thường gặp
Nhìn từ máy bay có thấy được độ cong của Trái Đất không?
Ở độ cao máy bay chở khách, chân trời cách vài trăm cây số nhưng độ cong vẫn rất nhẹ so với khung cửa sổ, nhiều người khó thấy rõ. Cửa sổ cong và lớp khí quyển mờ còn làm khó đánh giá. Ở độ cao lớn hơn nhiều, độ cong mới hiện rõ ràng.
Vì sao ở hồ lớn cũng thấy được chân trời như ngoài biển?
Vì mặt hồ lớn cũng là một phần mặt cong của Trái Đất. Nếu hồ đủ rộng, vượt quá vài cây số theo hướng nhìn, bờ thấp bên kia có thể khuất dưới chân trời của người đứng sát mặt nước, chỉ còn cây cao hay nhà cao ló lên.
Công thức chân trời có dùng được cho đồng bằng không?
Dùng được khi mặt đất thật phẳng và không có gì che, ví dụ cánh đồng rộng sau gặt hay vùng bãi bồi. Ở phần lớn nơi trên đất liền, nhà cửa và cây cối che tầm nhìn trước khi tới chân trời hình học, nên con số tính ra chỉ là giới hạn trên.
Có cách nào kiểm công thức tại nhà không?
Nếu sống gần biển, có thể đứng ở hai độ cao khác nhau, như bãi cát và bờ kè cao, quan sát một chiếc thuyền neo cố định: ở chỗ thấp thân thuyền khuất nhiều hơn. Cách này cho thấy hiệu ứng độ cong rõ ràng mà không cần dụng cụ.
Ngày quang đãng nhất có thấy xa hơn công thức không?
Có thể, nhờ khúc xạ khí quyển bẻ cong tia sáng theo mặt đất, nhất là khi có lớp không khí lạnh sát mặt nước. Khi đó những vật vốn nằm dưới chân trời có thể ló lên. Hiện tượng thay đổi theo thời tiết nên không dựa vào được để tính toán.