Muốn đo chiều dài khi không có thước, cách chắc nhất là dùng chính cơ thể mình: gang tay cho vật dài vài chục xăng-ti-mét, sải tay cho dây, vải và khoảng một đến hai mét, bước chân cho sân, phòng và đoạn đường. Điều kiện để cách này đo sát là bạn phải biết trước số đo thật của gang, sải, bước của mình, đo bằng thước một lần rồi ghi nhớ. Làm đúng, sai số thường chỉ vài phần trăm, đủ cho việc mua đồ, ước vật liệu hay kiểm một con số người khác báo.
Người xưa đo vải bằng sải, đo ruộng bằng bước, đo nong nia bằng gang, và nhiều đơn vị đo của các nước cũng mang tên bộ phận cơ thể. Cái khác giữa đo dân gian và đo có ý thức nằm ở chỗ: người đo dân gian dùng con số chung chung, còn người đo có ý thức dùng con số của riêng mình và biết nó lệch đến đâu. Phần dưới đi lần lượt từng "cây thước" mang theo người, cách hiệu chỉnh và những tình huống không nên tin vào nó.
Những cây thước luôn mang theo người
Cơ thể người lớn có sẵn một bộ thước với nhiều cỡ, từ vài xăng-ti-mét tới gần một mét rưỡi. Con số dưới đây chỉ là khoảng thường gặp ở người trưởng thành, để bạn hình dung thứ bậc; số của bạn phải tự đo.
- Bề ngang ngón tay cái ở chỗ khớp: khoảng 2 đến 2,5 cm, hợp đo vật nhỏ như nút áo, đường kính ống, bề rộng dây đai.
- Gang tay (xoè căng từ đầu ngón cái tới đầu ngón út hoặc ngón giữa, tuỳ cách mỗi người quen dùng): khoảng 17 đến 23 cm, hợp đo mặt bàn, khung tranh, chiều dài một tấm ván ngắn.
- Khuỷu tay tới đầu ngón giữa: khoảng 40 đến 50 cm, thợ may và người bán vải xưa hay dùng.
- Bước chân đi bình thường: khoảng 60 đến 80 cm với người lớn, hợp đo sân, hành lang, lối đi.
- Sải tay (dang hai tay thẳng ngang, đo từ đầu ngón giữa bên này sang đầu ngón giữa bên kia): xấp xỉ chiều cao, thường từ khoảng 1,5 đến 1,8 m.
- Chiều cao bản thân và tầm với lên cao: dùng để so chiều cao cửa, trần, kệ, cây con.
Thước càng lớn thì đo vật dài càng nhanh nhưng mỗi lần đặt lại càng dễ lệch. Vì thế quy tắc chung là chọn cây thước sao cho vật cần đo chỉ cần từ ba đến mười lần đặt: ít quá thì sai số của một lần đặt chiếm phần lớn, nhiều quá thì sai số cộng dồn và dễ đếm nhầm.
Gang tay: đo những thứ dài vài chục xăng-ti-mét
Gang tay là cây thước tiện nhất vì lúc nào cũng nằm trên mặt vật cần đo. Cách đặt đúng là xoè căng bàn tay hết cỡ, áp lòng bàn tay sát mặt vật, đánh dấu chỗ đầu ngón cuối bằng móng tay hoặc một mẩu phấn, rồi đưa đầu ngón cái tới đúng điểm vừa đánh dấu trước khi xoè tiếp. Nhiều người hay "bò" bàn tay, tức là kéo ngón cái về mà không đặt đúng chỗ, khiến mỗi gang hụt vài xăng-ti-mét.
Gang tay xoè hết cỡ và gang tay xoè thoải mái chênh nhau khá nhiều, có khi tới hai ba xăng-ti-mét. Bạn chọn một kiểu, xoè hết cỡ là dễ lặp lại nhất, rồi luôn dùng đúng kiểu đó. Phần lẻ cuối cùng không đủ một gang thì ước theo ngón tay: bề ngang bốn ngón khép lại của người lớn thường chừng bảy, tám xăng-ti-mét, một ngón chừng hai xăng-ti-mét. Cách này giúp bạn biết, chẳng hạn, mặt bàn dài "bốn gang và hai ngón", rồi quy ra số sau khi tính.
Sải tay: đo dây, vải và những khoảng một hai mét
Sải tay là khoảng cách giữa hai đầu ngón giữa khi dang thẳng hai tay ngang vai. Ở nhiều người, sải tay xấp xỉ chiều cao, lệch lên xuống vài xăng-ti-mét. Người đi biển, người bán dây thừng, người thả lưới xưa đếm dây theo sải vì vừa kéo dây vừa dang tay là ra số, không cần dừng tay để đặt thước.
Để đo một đoạn dây bằng sải, bạn cầm đầu dây ở tay trái, tay phải kéo dây dang hết cỡ, giữ dây căng, rồi đưa điểm ở tay phải về tay trái và kéo tiếp. Lỗi hay gặp là dang tay không thẳng, hơi khuỳnh khuỷu tay ra trước ngực, làm mỗi sải hụt đi cả chục xăng-ti-mét. Một lỗi khác là kéo dây chùng ở giữa. Với vật cứng như cây sào, tấm tôn, sải tay dùng để ước tổng chiều dài, sau đó chia phần lẻ bằng gang.
Sải tay không hợp để đo sát mặt đất hay đo tường, vì phải khom người và hai tay không còn thẳng hàng. Khi đó chuyển sang bước chân hoặc gang tay sẽ đỡ lệch hơn.
Bước chân: đo sân, phòng và đoạn đường ngắn
Bước chân hợp đo những khoảng từ vài mét tới vài trăm mét. Muốn bước có độ dài ổn định, bạn đi với nhịp tự nhiên trên mặt phẳng, không cố bước dài, không nhìn xuống chân. Đếm theo từng bước một hoặc theo đôi bước, tức là đếm mỗi khi chân phải chạm đất. Người La Mã xưa tính quãng đường theo đôi bước như vậy, và một nghìn đôi bước là gốc của đơn vị dặm.
Bước khi lên dốc, xuống dốc, trên cát, trên cỏ ướt hay khi đi vội đều khác bước trên nền phẳng. Bước của bạn cũng ngắn lại khi đi cạnh người khác, khi xách đồ nặng, khi mang dép lê. Vì thế con số "một bước của mình dài bao nhiêu" chỉ đúng cho đúng điều kiện bạn đã đo. Đo ngoài sân gạch thì dùng số đo trên sân gạch; đo trên bãi cỏ thì nên đo lại một lần trên cỏ.
Muốn chính xác hơn mà không cần thước, nhiều người đi "bước gót chạm mũi": đặt gót chân này sát mũi chân kia, cứ thế mà đi. Mỗi bước khi đó bằng đúng chiều dài bàn chân hoặc chiếc giày đang mang, ổn định hơn bước tự nhiên rất nhiều, hợp để đo chiều rộng một căn phòng hay một khe hẹp.
Hiệu chỉnh một lần, dùng được rất lâu
Thước cơ thể chỉ đáng tin khi đã được so với thước thật. Việc này làm một lần, mất chừng mười lăm phút, và nên làm lại khi trẻ lớn lên hoặc khi bạn đổi kiểu giày hay dép đi thường ngày.
- Mượn một thước cuộn, đo gang tay xoè hết cỡ ba lần, lấy số ở giữa.
- Đứng dựa lưng vào tường, dang tay, nhờ người đánh dấu hai đầu ngón giữa rồi đo khoảng cách giữa hai dấu. Đó là sải tay.
- Đo một đoạn thẳng mười mét trên sân hoặc vỉa hè, đánh dấu hai đầu bằng phấn hay viên đá.
- Đi qua đoạn đó với nhịp bình thường ba lượt, đếm số bước mỗi lượt, lấy trung bình rồi chia mười mét cho số bước.
- Ghi bốn con số lên một mảnh giấy dán trong ví hoặc lưu trong điện thoại: ngón cái, gang, sải, bước.
Ví dụ: đi mười mét hết lần lượt 15, 15 và 16 bước, trung bình khoảng 15,3 bước, vậy mỗi bước dài chừng 65 cm. Sau đó, khi đếm được 40 bước dọc một bức tường rào, bạn biết nó dài khoảng 40 nhân 0,65, tức chừng 26 m.
Sai số thực tế và khi nào không nên dùng
Đo bằng cơ thể là ước có cơ sở, không thay được thước khi cần cắt, đặt hàng may đo hay khoan lỗ. Bảng dưới là mức lệch thường gặp khi người đo đã hiệu chỉnh và làm cẩn thận; người chưa hiệu chỉnh có thể lệch gấp nhiều lần.
| Cách đo | Khoảng hợp dùng | Lệch thường gặp | Không nên dùng khi |
|---|---|---|---|
| Ngón cái, ngón tay | dưới 10 cm | vài mi-li-mét | cần lắp khít, ren ống, linh kiện |
| Gang tay | 20 cm đến khoảng 2 m | khoảng 3–5% | cắt kính, cắt gỗ, đặt rèm may sẵn |
| Sải tay | 1 m đến vài chục mét dây | khoảng 3–5% | đo sát đất, đo trong chỗ hẹp |
| Bước tự nhiên | vài mét đến vài trăm mét | khoảng 3–8% | đường dốc, cát, cỏ ướt, đi vội |
| Bước gót chạm mũi | 1 m đến khoảng 10 m | khoảng 1–3% | nền trơn, nhiều đồ vướng |
Quy tắc dễ nhớ: dùng cơ thể để biết "khoảng bao nhiêu" và để quyết định có cần đi lấy thước hay không. Một chiếc tủ ước rộng 80 cm trong khi hốc tường ước 1 m thì yên tâm; nếu hai con số chỉ chênh vài xăng-ti-mét thì đó là lúc phải đo bằng thước thật.
Một ví dụ làm từ đầu đến cuối
Giả sử bạn đi chợ đồ cũ, thấy một chiếc bàn gỗ ưng ý nhưng không mang thước, trong khi ở nhà góc phòng định đặt bàn bạn đã từng đo bằng bước gót chạm mũi là bốn bàn chân rưỡi, với bàn chân đi dép dài 26 cm, tức khoảng 1,17 m. Ở chợ, bạn đo mặt bàn bằng gang: năm gang và hai ngón, gang của bạn 21 cm, hai ngón khoảng 4 cm, vậy mặt bàn chừng 109 cm.
Bàn khoảng 1,09 m, góc phòng khoảng 1,17 m, chênh chừng 8 cm. Sai số mỗi bên vài phần trăm, tức có thể lệch mỗi con số ba bốn xăng-ti-mét. Kết luận hợp lý: bàn có lẽ vừa nhưng sát, nên xin người bán cho đo bằng thước của họ, hoặc hẹn lại sau khi đo chính xác góc phòng. Thước cơ thể đã làm đúng việc của nó: báo cho bạn biết đây là ca cần đo kỹ chứ không phải ca thoải mái.
Thói quen nhỏ giúp bộ thước cơ thể ngày càng đáng tin là luôn đo lại bằng thước thật khi có dịp, rồi so với con số mình đã ước. Sau vài lần, bạn sẽ biết mình hay ước dư hay hụt, và tự bù vào.
Câu hỏi thường gặp
Đo chiều dài bằng gang tay có chính xác không?
Đủ chính xác để ước, thường lệch vài phần trăm nếu bạn đã đo gang tay của mình bằng thước và đặt tay cẩn thận. Không nên dùng gang tay cho việc cần cắt, khoan hay may đo, vì ở đó chỉ lệch vài mi-li-mét cũng đã hỏng việc.
Một gang tay người lớn dài khoảng bao nhiêu?
Gang tay xoè căng của người lớn thường trong khoảng 17 đến 23 cm, tuỳ bàn tay và tuỳ đo tới ngón út hay ngón giữa. Vì chênh nhau nhiều như vậy, bạn nên tự đo gang của mình một lần thay vì dùng một con số chung.
Không có thước thì đo chiều dài căn phòng bằng cách nào?
Cách đơn giản là đi bước gót chạm mũi dọc chân tường rồi nhân số bước với chiều dài bàn chân hoặc giày đang mang. Nếu phòng rộng, có thể đi bước thường đã hiệu chỉnh, sau đó đo lại bằng thước khi cần mua đồ khít.
Vì sao mỗi lần đo bằng bước chân lại ra một con số khác?
Bước chân thay đổi theo mặt đường, độ dốc, giày dép, tốc độ đi và cả việc bạn có đang để ý vào bước hay không. Muốn ổn định, hãy đi với nhịp tự nhiên, đếm ít nhất hai lượt và lấy trung bình.
Có nên dùng sải tay để đo chiều cao người khác không?
Không nên. Sải tay chỉ xấp xỉ chiều cao, có người dài hơn, có người ngắn hơn vài xăng-ti-mét, nên chỉ hợp để ước chiều dài dây, vải hay đồ vật. Cần biết chiều cao chính xác thì đo bằng thước đứng hoặc thước dây áp tường.