Cùng con đo đồ vật bằng gang tay và bàn chân là một hoạt động đơn giản giúp trẻ hiểu đo chiều dài nghĩa là đếm xem một vật dài bằng mấy lần một đơn vị, và vì sao mọi người cần dùng chung một cây thước. Bạn chỉ cần đồ vật có sẵn trong nhà và chừng mười lăm, hai mươi phút: con đo chiếc giường bằng bàn chân, bố mẹ đo cùng chiếc giường đó, rồi cả nhà cùng thắc mắc vì sao hai con số lại khác nhau.
Ở những lớp đầu tiểu học, trẻ thường được làm quen với việc đo bằng gang tay, bước chân, que tính trước khi học xăng-ti-mét và mét. Làm ở nhà, hoạt động này không cần đúng sai, không cần điểm số; cái được là trẻ tự tay đo, tự đếm và tự nói ra điều mình thấy. Phần dưới gợi ý cách làm theo từng độ tuổi, câu hỏi nên đặt, đồ dùng tự làm và những điều nên tránh.
Vì sao nên cho trẻ đo bằng cơ thể trước khi dùng thước
Với trẻ nhỏ, cây thước có vạch số là một thứ trừu tượng: những con số in sẵn, những vạch nhỏ li ti, và một quy tắc "đặt số không ở đầu vật" mà trẻ chưa hiểu vì sao. Gang tay và bàn chân thì khác, trẻ thấy được, cảm được, và hiểu ngay rằng "chiếc bàn dài bằng sáu bàn tay của con" nghĩa là đặt tay sáu lần liền nhau thì hết bàn.
Khi trẻ đã quen đếm số lần đặt, câu hỏi tự nhiên sẽ đến: "Sao bố đo chỉ có bốn gang mà con đo được sáu gang?" Đó là lúc trẻ tự khám phá rằng kết quả đo phụ thuộc vào đơn vị, và nếu mỗi người dùng một bàn tay khác nhau thì không thể nói chuyện với nhau về chiều dài. Từ đây, việc cả thế giới thống nhất dùng xăng-ti-mét, mét trở nên dễ hiểu hơn bất kỳ lời giải thích nào.
Hoạt động này cũng tập cho trẻ những thói quen nền của việc đo: bắt đầu từ đúng mép vật, đặt các đơn vị nối tiếp nhau không chồng không hở, đếm cẩn thận, và nói kết quả kèm đơn vị. Đó là những điều trẻ sẽ cần khi cầm thước thật.
Gợi ý theo độ tuổi
Mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng, bảng dưới chỉ là gợi ý để chọn hoạt động vừa sức, không phải mốc để đánh giá trẻ. Trẻ thích phần nào thì làm lâu phần đó.
| Lứa tuổi | Hoạt động hợp | Bố mẹ giúp gì |
|---|---|---|
| Khoảng 3–4 tuổi | so dài ngắn hai vật bằng cách đặt cạnh nhau; xếp vật theo thứ tự dài dần | nói từ "dài hơn", "ngắn hơn", "bằng nhau" |
| Khoảng 4–5 tuổi | đo bằng bàn tay áp liền nhau, đo bằng que, bằng khối gỗ giống nhau | nhắc đặt sát nhau, cùng đếm thành tiếng |
| Khoảng 5–6 tuổi | đo bằng gang tay, bàn chân; so kết quả của con với của bố mẹ | hỏi vì sao số khác nhau, để con tự đoán |
| Khoảng 6–8 tuổi | ước trước rồi đo lại; làm thước giấy bằng dấu bàn tay; so với thước thật | cùng đổi kết quả ra xăng-ti-mét |
| Khoảng 8–10 tuổi | đo bước chân trên đoạn đã biết, đo phòng, đo sân; lập bảng số đo của mình | để con tự tính, bố mẹ chỉ kiểm cùng |
Với mọi lứa tuổi, chỉ chọn một hai việc cho mỗi lần. Trẻ chán là dừng, lần sau làm tiếp. Đo đạc nên là việc vui làm cùng nhau, không phải bài tập phải xong.
Mười việc đo vui làm được ngay trong nhà
Những gợi ý dưới đây dùng đồ có sẵn, không cần mua gì. Bạn có thể chọn theo phòng, mỗi lần một phòng.
- Đo chiều dài giường bằng bàn chân: trẻ đi "gót chạm mũi" dọc mép giường, bố mẹ đếm cùng.
- Đo mặt bàn ăn bằng gang tay của từng người trong nhà, ghi lại mỗi người được mấy gang.
- Đo chiều dài sợi dây nhảy, dây buộc tóc bằng bàn tay áp liền nhau.
- Đo chiều rộng hành lang bằng bước chân, rồi bằng bàn chân, xem cách nào ra nhiều hơn.
- Đo chiếc gối, quyển truyện, hộp sữa bằng ngón tay hoặc nắp chai giống nhau.
- Tìm trong nhà ba vật dài đúng một gang tay của con.
- Dùng cuộn len cắt một sợi dài bằng chiều cao của con, rồi đi tìm vật dài bằng sợi len đó.
- Đo từ cửa phòng tới cửa nhà bằng bước, rồi đo lại bằng bước của bố mẹ.
- Xếp đồ chơi nối nhau từ chân tường tới mép thảm, đếm xem mấy món.
- Đặt ra một thử thách tự đặt: con ước bàn học dài mấy gang, rồi đo xem gần đúng chưa.
Ghi kết quả bằng hình vẽ đơn giản cho trẻ nhỏ, chẳng hạn vẽ sáu bàn tay cạnh hình cái bàn, còn trẻ lớn có thể tự ghi số. Giữ lại tờ giấy để vài tháng sau đo lại, trẻ sẽ thấy bàn tay mình lớn lên nên số gang ít đi.
Làm thước giấy bằng dấu bàn tay
Đây là hoạt động nối cầu giữa đo bằng cơ thể và đo bằng thước. Cần giấy bìa cứng, bút màu, kéo đầu tròn và băng dính; người lớn làm phần cắt với trẻ nhỏ.
- Con đặt bàn tay khép lên giấy, bố mẹ vẽ đường viền, làm năm tới mười hình bàn tay giống nhau.
- Cắt các hình bàn tay ra, dán nối liền nhau thành một dải dài, đầu ngón tay chạm cổ tay của hình kế tiếp.
- Đánh số từng bàn tay từ một trở đi. Đây là "thước bàn tay" của con.
- Dùng thước này đo đồ vật trong nhà, so với khi đo bằng tay thật xem có khác không.
- Đặt thước bàn tay cạnh thước kẻ thật, cùng con xem mỗi bàn tay giấy dài bao nhiêu xăng-ti-mét.
Đến bước cuối, trẻ tự thấy thước thật cũng chỉ là một dải đơn vị bằng nhau xếp liền, khác ở chỗ đơn vị của nó giống nhau với mọi người. Nhiều trẻ sau hoạt động này đặt thước đúng hơn hẳn, vì đã hiểu vì sao phải bắt đầu từ vạch số không.
Câu hỏi gợi mở thay cho đánh giá
"Con nghĩ cái bàn dài mấy gang?" Cho trẻ ước trước khi đo. Ước sai cũng không sao; điều quý là trẻ có thói quen nghĩ trước rồi kiểm lại.
"Vì sao bố đo ít gang hơn con?" Để trẻ tự tìm câu trả lời. Có trẻ nói "vì tay bố to", có trẻ nói "vì bố đo nhanh"; cùng thử lại để kiểm từng ý.
"Làm sao để ai đo cũng ra cùng một số?" Câu hỏi mở đường tới ý tưởng cây thước chung. Trẻ có thể đề xuất dùng chung một bàn tay giấy, đó đã là một cây thước.
"Có cách nào đo nhanh hơn không?" Gợi trẻ chuyển từ gang sang bước khi đo vật dài, hoặc từ bàn tay sang ngón tay khi đo vật nhỏ.
"Con thấy chỗ nào khó đo nhất?" Lắng nghe để biết trẻ vướng ở đâu, như đầu vật, phần lẻ, đếm nhầm, rồi cùng tìm cách.
Mang hoạt động ra sân, ra công viên
Khi trẻ đã quen đo trong nhà, khoảng sân hay bãi cỏ công viên mở ra những chiều dài lớn hơn hẳn, hợp để đo bằng bước. Cả nhà có thể chọn hai gốc cây, đếm xem từ gốc này sang gốc kia hết mấy bước của con, mấy bước của bố, mấy bước của mẹ. Con số khác nhau lần này rất rõ, có khi bước của con nhiều gần gấp đôi bước của người lớn, và trẻ tự rút ra rằng chân dài thì bước dài.
Ngoài sân còn đo được những thứ không có trong nhà: chiều dài bóng của một cái cây vào buổi sáng, khoảng cách giữa hai cột đèn, chiều dài một luống rau. Có thể đánh dấu bằng phấn hay một chiếc lá, rồi quay lại sau một giờ để đo bóng cây lần nữa, trẻ sẽ thấy bóng ngắn đi hay dài ra, mở đầu cho những câu hỏi về Mặt Trời mà không cần giảng giải.
Một hoạt động hay ở ngoài trời là ước rồi đo: trẻ chọn một vật ở xa vừa phải, như cái ghế đá hay gốc cây, đoán xem cần mấy bước để đi tới, rồi đi đếm thật. Không ai thua, không ai thắng; chỉ có lần đoán sau gần hơn lần đoán trước, và trẻ tự thấy mình tiến bộ. Chọn chỗ có rào chắn, xa lối xe chạy, và người lớn đi sát bên khi trẻ vừa bước vừa đếm, vì lúc đó trẻ hay nhìn xuống chân mà không nhìn đường.
Những điều nên tránh
Không so kết quả giữa các trẻ với nhau, như "em đo nhanh hơn anh" hay "bàn tay con nhỏ quá". Mỗi trẻ có bàn tay, bàn chân riêng, và hoạt động này chính là để thấy sự khác nhau ấy là bình thường. Cũng không chấm điểm, không khen chê theo con số đo được; khen trẻ vì đã đếm cẩn thận, đã đặt tay đúng mép là đủ.
Không ép trẻ đổi ra xăng-ti-mét khi trẻ chưa sẵn sàng. Trẻ nhỏ chỉ cần biết "cái giường dài mười hai bàn chân của con" đã là kết quả đo đúng. Việc đổi đơn vị để dành khi trẻ đã học thước ở trường và tự tò mò.
Về an toàn, không cho trẻ đứng lên ghế, bàn để đo chỗ cao, không đo ở cầu thang hay ban công, không đo gần bếp đang nấu. Kéo, dao rọc giấy để người lớn cầm. Ra sân hay ra ngõ đo bằng bước thì chọn chỗ không có xe qua lại, người lớn luôn đi cùng.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì có thể bắt đầu đo bằng gang tay?
Nhiều trẻ khoảng năm, sáu tuổi đã xoè gang tay và đếm được số lần đặt, còn trẻ nhỏ hơn có thể bắt đầu bằng so dài ngắn hay đo bằng bàn tay áp liền nhau. Quan trọng là theo nhịp của từng trẻ, không cần đúng một độ tuổi nào.
Đo bằng gang tay có giúp trẻ học toán không?
Có ích ở chỗ trẻ hiểu đo là đếm số lần một đơn vị lặp lại, và vì sao cần đơn vị chung. Đây là nền cho việc học xăng-ti-mét, mét ở trường, nhưng không thay thế bài học trên lớp.
Con đo sai thì bố mẹ có nên sửa ngay không?
Nên hỏi trước để trẻ tự phát hiện, ví dụ "con bắt đầu từ chỗ nào nhỉ?" hoặc "hai bàn tay có chồng lên nhau không?". Trẻ tự tìm ra chỗ sai sẽ nhớ lâu hơn là được sửa sẵn.
Có nên so số gang tay của các con với nhau không?
Không nên biến thành so hơn kém, vì bàn tay mỗi trẻ khác nhau là bình thường. Có thể cùng nhìn các kết quả khác nhau để hiểu vì sao cần thước chung, nhưng không khen chê trẻ nào.
Làm thước giấy bằng bàn tay cho trẻ thế nào?
Vẽ viền bàn tay trẻ lên bìa cứng nhiều lần, cắt ra rồi dán nối thành một dải và đánh số. Trẻ dùng dải này đo đồ vật, sau đó đặt cạnh thước kẻ thật để thấy mỗi bàn tay giấy dài bao nhiêu xăng-ti-mét.