Muốn ước khoảng cách bằng mắt, bạn cần một thứ đã biết kích thước nằm ngay trong tầm nhìn: một người đứng, một chiếc xe máy, một chiếc ô tô con, một tầng nhà, một sân bóng. Mắt không tự đọc được số mét, nhưng nó so sánh rất giỏi. Khi biết chiếc xe máy dài chừng hai mét, bạn chỉ cần hỏi khoảng trống phía trước chứa được bao nhiêu chiếc xe như thế, nhân lên là ra con số.
Cách này không cho kết quả tới từng centimet, nhưng với khoảng cách vài chục tới vài trăm mét, người có luyện tập thường ước lệch trong khoảng mười tới hai mươi phần trăm. Bài dưới đây gom các vật quen nên thuộc kích thước, cách đặt thước liên tiếp trong đầu, các mốc nhìn rõ chi tiết và cách tự kiểm lại để mỗi lần ước một sát hơn.
Mắt ước khoảng cách bằng cách nào
Khi nhìn một vật, mắt nhận được hình ảnh có kích thước nhất định trên võng mạc. Vật càng xa, hình ảnh càng nhỏ, theo tỉ lệ gần như thẳng: cùng một chiếc xe, lùi ra xa gấp đôi thì trông nhỏ đi một nửa. Nhưng hình ảnh nhỏ có thể là vật nhỏ ở gần hoặc vật lớn ở xa. Bộ não gỡ rối bằng cách đem vật đó so với hiểu biết sẵn có về kích thước thật của nó. Bạn biết một người lớn cao khoảng một mét sáu, một mét bảy, nên khi thấy người ấy nhỏ bằng hạt đậu ở cuối đường, não tự suy ra người ấy ở rất xa.
Đây là lý do vật quen là chìa khoá. Ở cánh đồng trống, giữa mặt hồ hay trên bãi cát, mắt thiếu thứ để so nên ước rất kém. Ở phố có người, có xe, có cột, có cửa, mắt có cả chục cái thước dựng sẵn. Ngoài kích thước, não còn dựa vào các gợi ý khác: vật gần che vật xa, đường song song chụm dần về một điểm, kết cấu mặt đất mịn dần, màu sắc nhạt và xanh dần theo độ xa. Ước bằng mắt có chủ đích là biến những gợi ý mơ hồ ấy thành phép so sánh có số, thay vì chỉ cảm thấy "khá xa".
Bộ vật quen nên thuộc kích thước
Các số dưới đây là khoảng phổ biến, đủ dùng để ước. Mỗi loại xe, mỗi ngôi nhà một khác, nên coi là mốc thô và tự kiểm lại với vật quanh mình.
| Vật quen | Kích thước khoảng | Dùng để ước |
|---|---|---|
| Người lớn đứng thẳng | cao khoảng 1,5–1,8 m | khoảng cách tới người, chiều cao vật đứng cạnh |
| Xe máy | dài khoảng 1,8–2 m | chiều dài hàng xe, chỗ trống ven đường |
| Ô tô con bốn, năm chỗ | dài khoảng 4–4,8 m | khoảng trống đỗ xe, đoạn đường ngắn |
| Xe buýt lớn trong phố | dài khoảng 10–12 m | đoạn đường vài chục mét |
| Một tầng nhà ở | cao khoảng 3–3,6 m | chiều cao nhà, cột, cây |
| Cửa đi một cánh | cao khoảng 2–2,2 m | chiều cao trong nhà, cổng |
| Làn xe ô tô | rộng khoảng 3–3,75 m tuỳ cấp đường | bề rộng mặt đường |
| Sân bóng đá 11 người | dài khoảng 100–110 m | đoạn trăm mét, khoảng cách xa |
Mẹo là giữ trong đầu vài con số tròn: hai mét cho xe máy, bốn mét rưỡi cho ô tô, ba mét cho một tầng, một trăm mét cho chiều dài sân bóng. Số tròn dễ nhân, và sai lệch vài phần trăm của từng vật thường nhỏ hơn nhiều so với sai lệch khi đoán mò không có mốc. Riêng khoảng cách giữa hai cột điện hay hai cây ven đường thì đổi theo từng tuyến, nên đừng thuộc số chung; hãy đếm bước một lần trên tuyến bạn đi hằng ngày rồi dùng con số của chính tuyến đó.
Cách đặt thước liên tiếp trong đầu
Với khoảng cách dài hơn vật quen nhiều lần, đừng cố ước một phát. Chia nhỏ ra và đặt thước liên tiếp, giống như lật một cây thước dọc theo mặt đất.
- Chọn đơn vị vừa với khoảng cách: dưới 20 m dùng xe máy hoặc thân người nằm, 20 tới 100 m dùng ô tô hoặc xe buýt, trên 100 m dùng chiều dài sân bóng.
- Ước điểm giữa đoạn trước: nhìn tới mục tiêu rồi tìm chỗ bạn cho là nằm ngay giữa. Mắt chia đôi khá chuẩn, chính xác hơn ước tổng một lần.
- Đặt đơn vị vào nửa gần, đếm xem chứa được mấy lần. Nửa gần trông lớn và rõ nên đếm dễ hơn nửa xa.
- Nhân đôi kết quả nửa gần để ra cả đoạn, rồi so với cảm giác ban đầu. Nếu hai số lệch nhau quá nhiều, đếm lại nửa gần.
- Ghi nhớ con số và nếu có dịp, kiểm lại bằng bước chân, công tơ mét hoặc bản đồ điện thoại khi đã tới nơi.
Vì sao chỉ đếm nửa gần? Ở xa, các vật thu nhỏ và chồng lên nhau nên đếm bị sót, thường làm khoảng cách xa trông ngắn hơn thật. Đếm ở nửa gần rồi nhân đôi né được phần lớn cái bẫy đó.
Ước theo độ rõ của chi tiết
Mốc này chỉ là gợi ý thô. Thị lực mỗi người, ánh sáng và độ trong của không khí làm các mốc trượt đi nhiều. Dùng để kiểm chéo với phép so vật quen, không dùng một mình.
Vài chục mét: trong ánh sáng ban ngày bình thường, người mắt tốt còn phân biệt được kiểu tóc, nếp áo, các chi tiết nhỏ trên quần áo, nhìn rõ người đó đang cầm gì trong tay.
Khoảng một trăm mét: người còn rõ dáng, thấy tay chân cử động, phân biệt màu áo, nhưng chi tiết nhỏ đã nhoè. Ô tô còn phân biệt được kiểu dáng, cửa kính.
Vài trăm mét: người chỉ còn là một vệt dáng đứng, đoán được đang đi hay đứng yên. Xe cộ còn thấy khối và màu, khó nói kiểu xe.
Từ một cây số trở ra: người gần như là chấm, chỉ thấy khi đang chuyển động trên nền tương phản. Nhà cửa còn thấy khối, cửa sổ thành các ô mờ.
Cách dùng cho đúng: nếu phép so vật quen ra một trăm mét mà bạn vẫn đọc rõ chi tiết trên áo người đứng đó, rất có thể người ấy gần hơn bạn nghĩ. Hai cách ước phải cho kết quả gần nhau; khi chúng cãi nhau, hãy tin cách có vật quen to và rõ hơn.
Dùng mắt ước trong việc hằng ngày
Ước bằng mắt có ích hơn người ta nghĩ. Đi bộ tới bến xe, nhìn hàng ô tô đỗ dọc đường, đếm được chừng mười hai chiếc thì đoạn đường ấy dài khoảng năm mươi tới sáu mươi mét. Chọn chỗ dựng lều hay trải bạt ở bãi cỏ, bạn ước khoảng cách tới mép nước bằng số thân người nằm. Mua một cuộn dây phơi, bạn đứng ở hiên nhìn sang cây cột bên kia sân, ước ra sáu chiếc xe máy, tức khoảng mười hai mét, rồi cộng thêm phần buộc hai đầu.
Trong nhà, mắt cũng làm việc tương tự với vật nhỏ hơn: một viên gạch lát nền thường có cạnh cỡ ba mươi, bốn mươi, sáu mươi hay tám mươi centimet tuỳ loại, đếm số viên dọc chân tường là ra chiều dài phòng khá sát. Ô cửa, bậc cầu thang, tấm ván sàn đều là thước nằm sẵn. Khác biệt giữa người ước giỏi và người ước kém không nằm ở mắt tinh hơn, mà ở chỗ người giỏi luôn hỏi "ở đây có cái gì mình biết kích thước".
Những lỗi thường gặp khi ước bằng vật quen
Chọn nhầm vật. Xe tải nhỏ có thể dài gấp đôi ô tô con, trẻ em đứng cạnh người lớn làm cả nhóm trông xa hơn. Trước khi so, nhìn kỹ vật đó thuộc loại nào.
Đếm thiếu ở đoạn xa. Vật ở xa xếp chồng lên nhau, khoảng hở giữa chúng biến mất, nên đếm ra ít hơn thật. Đây là lý do nên đếm nửa gần rồi nhân đôi.
Tin vào một lần ước. Cảm giác đầu tiên thường bị ánh sáng và nền ảnh hưởng. Ước bằng hai cách khác nhau rồi lấy số ở giữa thường sát hơn.
Quên mặt đất dốc. Nhìn lên dốc, đoạn đường như ngắn lại; nhìn xuống dốc lại như dài ra. Trên địa hình không phẳng, cộng trừ thêm một phần cho an toàn.
Dùng số của người khác. Con số "cột điện cách nhau bao nhiêu" hay "một dãy phố bao nhiêu căn" khác nhau từng nơi. Chỉ dùng mốc đã tự kiểm trên đúng nơi bạn hay đi.
Biến cảm giác thành kỹ năng
Ước bằng mắt chỉ tốt lên khi được kiểm lại. Mỗi lần ước một khoảng cách mà sau đó có thể đo được, như tới cổng trường, tới chợ, tới trạm xe buýt, hãy ghi lại số ước và số thật. Sau vài chục lần, bạn sẽ thấy mình có thói quen riêng: có người luôn ước ngắn hơn thật, có người luôn ước dài hơn. Biết thói quen ấy rồi, chỉ cần cộng hay trừ một phần cố định là sát hơn hẳn.
Về sau, một ứng dụng đo có thể ghi giúp bạn cặp số ước và số đo, tính luôn độ lệch trung bình. Nhưng nền tảng vẫn là con mắt biết tìm vật quen và cái đầu biết nhân chia. Kỹ năng này dùng được ở mọi nơi, không cần pin, không cần sóng, và càng dùng càng chính xác. Bài về luyện mắt ước chiều dài trong cùng danh mục đi sâu vào cách ghi chép và tự hiệu chỉnh.
Một bài tập nhỏ để bắt đầu: tuần này, mỗi ngày chọn một khoảng cách trên đường đi làm hay đi học, ước bằng vật quen trước, rồi kiểm bằng số bước khi đi qua. Đừng chọn toàn khoảng cách ngắn; xen kẽ một đoạn hai mươi mét, một đoạn trăm mét, một đoạn vài trăm mét. Bảy ngày là đủ để bạn nhận ra mình hay lệch ở cự ly nào, và từ đó biết nên tin con mắt mình tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Người không có thị lực tốt có ước khoảng cách bằng mắt được không?
Được, vì phép so vật quen dựa vào kích thước tương đối hơn là độ nét. Người cận đeo kính đúng độ vẫn ước tốt. Riêng mốc dựa vào việc nhìn rõ chi tiết thì sẽ lệch, nên người mắt kém nên dựa nhiều vào vật quen to như ô tô, tầng nhà.
Ước khoảng cách bằng mắt sai số thường bao nhiêu?
Người chưa luyện có thể lệch ba bốn chục phần trăm, nhất là ở khoảng cách trên một trăm mét. Người có thói quen dùng vật quen và kiểm lại thường lệch khoảng mười tới hai mươi phần trăm. Không nên dùng con số ước bằng mắt cho việc cần chính xác như cắt vật liệu.
Ban đêm có dùng vật quen để ước được không?
Khó hơn nhiều vì mắt mất phần lớn chi tiết và màu. Đèn xe, đèn đường sáng làm vật trông gần hơn thật. Ban đêm nên dựa vào khoảng cách đã biết sẵn như số cột đèn trên tuyến quen, và luôn để dư khoảng an toàn.
Vì sao ở bãi biển hay cánh đồng mình ước sai nhiều hơn?
Vì ở đó thiếu vật quen để so và mặt đất đồng đều, không có kết cấu giúp mắt cảm nhận độ xa. Mắt dễ ước ngắn hơn thật. Nếu có người, thuyền, cọc rào trong tầm nhìn, hãy dùng chúng làm thước.
Trẻ em có học ước khoảng cách bằng vật quen được không?
Được và nên học theo kiểu khám phá: cùng con đoán sân nhà dài mấy chiếc xe máy, rồi bước đo lại. Không cần chấm đúng sai hay so con với bạn khác, mục đích là để trẻ quen hỏi "cái này mình biết dài bao nhiêu".
Có nên dùng số cột điện để ước khoảng cách không?
Chỉ nên dùng khi đã tự đếm bước hoặc đo khoảng cách giữa các cột trên đúng tuyến đó, vì khoảng cách cột khác nhau theo loại đường dây và địa hình. Dùng con số chung đọc ở đâu đó dễ dẫn tới sai lệch lớn.