Muốn thước dùng lâu và đo đúng, cần giữ ba điều: lưỡi khô và sạch trước khi cuộn về, không để lưỡi bị gập hay quất mạnh về hộp, và cất ở chỗ khô, mát, không bị đè. Với thước laser, thêm hai việc: lau sạch ô kính phát và thu, tháo pin khi cất lâu ngày.
Phần lớn thước hỏng không phải vì dùng nhiều mà vì một vài thói quen nhỏ: buông tay cho lưỡi rút ào về, đo xong trời mưa cứ thế cuộn vào, ném thước vào thùng đồ nghề chung với búa, kìm. Bài này đi qua từng loại dụng cụ đo trong nhà, cách lau, cách cất, những dấu hiệu cho biết thước đã đến lúc nghỉ hưu, và một phép kiểm nhanh sau mỗi lần thước bị rơi.
Thước cuộn thép: kẻ thù là nước, cát và cú quất
Lưỡi thước cuộn là một dải thép mỏng phủ sơn và lớp phủ trong suốt. Khi lớp phủ bị trầy, nước và mồ hôi tay làm thép gỉ dần từ những vết xước. Cát và bụi xi măng bám trên lưỡi, cuộn vào trong hộp, sẽ mài mòn lớp in vạch số qua mỗi lần kéo ra rút vào. Vì vậy thói quen quan trọng nhất là lau lưỡi bằng khăn khô trước khi cho cuộn về, nhất là sau khi đo ngoài công trình hay ngoài trời mưa.
Nếu lưỡi đã ướt, kéo hết lưỡi ra, lau khô cả hai mặt rồi để vài phút cho khô hẳn mới cuộn lại. Một số thợ lau thêm bằng khăn có thấm rất ít dầu máy cho lớp mỏng chống gỉ, sau đó lau lại bằng khăn khô cho khỏi dính bụi. Đừng nhỏ dầu vào trong hộp, dầu bám bụi làm cơ cấu lò xo chạy nặng hơn.
Cú quất là thứ thứ hai làm hỏng thước. Buông tay cho lưỡi rút về hết tốc độ, móc đầu thước đập vào miệng hộp, lâu ngày móc cong và đinh tán lỏng quá mức, số đo sai một hai milimét. Lưỡi quất về còn dễ xoắn, mép lưỡi va vào miệng hộp làm sứt. Giữ ngón tay đỡ nhẹ lưỡi cho nó cuộn về chậm, vừa an toàn cho tay vừa giữ thước bền.
Những thói quen làm gãy, gập lưỡi thước
Kéo lưỡi quá đoạn cuối. Kéo mạnh khi lưỡi đã ra hết làm rách chỗ nối lưỡi với lò xo. Khi thấy lưỡi căng lại ở cuối, dừng tay, đừng giật thêm.
Để lưỡi bị gập ngược. Lưỡi cong lõm chịu được uốn theo một chiều. Gập ngược chiều sẽ tạo nếp gãy, lần sau lưỡi luôn gập ở đó và không đứng thẳng được nữa. Khi đo góc trong, đừng ép lưỡi vào góc tường quá mạnh.
Giẫm lên lưỡi đang kéo ra. Đo sàn nhà rồi đi lại trên lưỡi thước làm lưỡi bẹp và trầy vạch số. Kéo thước sát chân tường, bước qua chứ không bước lên.
Ném thước vào thùng đồ nghề. Va với búa, kìm, đinh làm vỡ vỏ hộp, móp miệng hộp. Thước nên có ngăn riêng hoặc túi riêng.
Để thước trong xe dưới nắng. Nhiệt độ cao trong cốp xe đậu ngoài trời làm nhựa vỏ giòn đi, lớp phủ lưỡi xuống cấp. Cất thước trong nhà sau mỗi lần dùng.
Khoá thước khi cất. Để nút khoá đè lâu lên lưỡi ở cùng một chỗ có thể để lại vết. Nhả khoá trước khi cất, để lưỡi cuộn về hết.
Thước laser: kính, pin và những cú rơi
Thước laser có hai ô kính nhỏ ở mặt trước: một ô phát tia, một ô thu ánh sáng phản hồi. Bụi, vân tay hay vết nước trên hai ô này làm tia yếu đi và máy thu kém, biểu hiện là đo chậm, báo lỗi ở khoảng xa hoặc số nhảy. Lau bằng vải mềm sạch, loại dùng để lau kính mắt, không dùng khăn giấy thô hay vạt áo có cát. Không dùng dung môi mạnh, cồn đậm đặc có thể làm mờ lớp phủ của kính.
Pin là chỗ thứ hai cần chăm. Pin rời để lâu trong máy không dùng có thể bị chảy dịch, ăn mòn chân tiếp điện. Nếu biết sẽ không dùng máy vài tháng, tháo pin ra cất riêng. Máy dùng pin sạc thì sạc đầy rồi cất, vài tháng sạc lại một lần, đừng để pin cạn kiệt rồi bỏ đó.
Cú rơi là thứ đáng lo nhất. Bên trong thước laser có các chi tiết quang học được căn chỉnh, rơi từ trên thang xuống nền gạch có thể làm lệch hướng tia hay lệch phép tính khoảng cách, trong khi máy trông vẫn bình thường. Sau mỗi lần rơi, đo lại một khoảng đã biết chắc trước khi dùng tiếp cho việc quan trọng. Khi đo trên cao, đeo dây máy vào cổ tay để tránh rơi.
Thước dây mềm, thước gấp và thước kẹp cần gì riêng
Thước dây vải và thước may sợ nhất là nắng và lực kéo. Để thước phơi nắng trên bàn cắt cạnh cửa sổ, vạch in phai và lớp nhựa phủ giòn đi, lâu dần nứt dọc. Kéo căng quá tay khi đo vải dày làm thước giãn, giãn rồi không co lại. Cuộn thước lỏng tay thành vòng tròn, buộc bằng một sợi thun nhỏ, cất trong hộp kim chỉ là đủ. Thước dây dài loại có khung quay thì sau khi đo ngoài vườn, kéo hết ra, lau bùn đất bằng khăn ẩm rồi khăn khô, quấn lại đều tay không để dây rối trong khung.
Thước gấp gỗ sợ ẩm vì gỗ nở ra làm khớp kẹt, sợ khô quá vì gỗ co lại làm khớp rơ. Cất ở chỗ khô thoáng, không để sát tường ẩm hay trong thùng xe ướt. Khớp kim loại khô, kêu ken két thì nhỏ một giọt dầu rất nhỏ rồi lau sạch phần dư. Mở và gập luôn theo đúng chiều của khớp, mỗi đoạn một lần, không vung cả cây thước cho nó tự bật ra.
Thước kẹp là dụng cụ chính xác nhất trong nhà nên cũng cần nhẹ tay nhất. Không dùng mỏ thước để cạy, để vạch dấu lên kim loại hay làm tua vít, mỏ mòn một chút là số đo sai. Lau sạch mạt kim loại trên thân trước khi trượt con trượt, cất trong hộp với mỏ mở hé. Thước kẹp điện tử thì tránh nước, dầu và tháo pin khi cất lâu, giống như thước laser.
Chăm sóc từng loại dụng cụ đo
Mỗi loại thước có điểm yếu riêng. Bảng dưới gom lại những việc cần làm, gọn đủ để dán trong tủ đồ nghề.
| Dụng cụ | Sau mỗi lần dùng | Khi cất lâu | Điều cần tránh |
|---|---|---|---|
| Thước cuộn thép | Lau khô lưỡi, cho cuộn về chậm | Nhả khoá, để nơi khô | Quất lưỡi, gập ngược, giẫm lên |
| Thước dây vải, sợi thuỷ tinh | Lau bùn đất, cuộn lỏng tay | Để nơi mát, tránh nắng | Kéo căng quá tay, phơi nắng lâu |
| Thước gấp gỗ, nhôm | Lau bụi, gập theo đúng chiều khớp | Để nơi khô cho gỗ khỏi nở | Bẻ ngược khớp, để ẩm |
| Thước kẹp | Lau mỏ và thân, mở hé mỏ | Thoa lớp dầu chống gỉ mỏng, cất trong hộp | Dùng mỏ làm tua vít, cạy vật |
| Thước laser | Lau kính bằng vải mềm | Tháo pin rời, cất trong bao | Rơi, nước, nhiệt độ cao |
| Bánh xe đo | Lau đất bùn ở vành và trục | Treo hoặc dựng, không đè vành | Đè vật nặng lên bánh |
Không cần làm hết mọi việc trong bảng mỗi ngày. Chỉ cần nhớ cột thứ hai, những thứ mất chưa đầy một phút, là đã tránh được phần lớn hư hỏng.
Kiểm nhanh sau khi thước bị rơi hoặc lâu không dùng
Phép kiểm này không thay được việc kiểm định chuyên môn, nhưng đủ để biết thước còn dùng cho việc trong nhà hay không. Kiểm kỹ hơn bằng cách so nhiều thước được viết riêng trong danh mục sai số của trang.
- Chuẩn bị một khoảng đã biết chắc: một đoạn đã đo cẩn thận bằng một cây thước khác bạn tin, hoặc khổ một tấm ván đã biết kích thước.
- Với thước cuộn, kéo lưỡi ra hết rồi rút về chậm xem lò xo có kéo đều không, móc đầu thước có cong không, lưỡi có chỗ gập không.
- Đo khoảng đã biết bằng cách móc đầu thước, rồi đo lại bằng cách bắt đầu từ vạch 10 cm. Hai cách phải khớp nhau.
- Với thước laser, đo cùng khoảng đó ba lần. Số đo phải ổn định và sát với số đã biết.
- Với thước kẹp, khép mỏ xem vạch 0 có trùng không.
- Ghi ngày kiểm và kết quả lên một mảnh băng dính dán trên thước. Lần sau thấy số lạ, bạn biết lần cuối thước còn đúng là khi nào.
Dấu hiệu nên thay thước mới
Có những hư hỏng sửa được, có những hư hỏng làm thước không còn đáng tin. Gặp những dấu hiệu sau, nên thay thay vì cố dùng:
- Lưỡi thước cuộn có nếp gập cố định, cứ kéo ra là gập ở đúng chỗ đó.
- Vạch số mòn đến mức không đọc được ở đoạn hay dùng, thường là mét đầu tiên.
- Móc đầu thước cong, gãy hoặc lỏng quá mức, đo hai kiểu ra hai số chênh rõ.
- Lò xo yếu, lưỡi không tự rút về hết hoặc rút về rồi bung ra.
- Thước dây vải giãn, đặt cạnh thước thép lệch thấy rõ ở mốc 1 m.
- Thước laser đo cùng một khoảng mà số nhảy nhiều lần, hoặc lệch xa khoảng đã biết sau khi rơi.
Thước cũ còn đọc được nhưng đã lệch thì đừng vứt ngay, có thể dùng cho việc không cần chính xác như ước kích thước rác, đo cây trồng. Chỉ cần dán nhãn "thước phụ" để không ai lấy nhầm nó đo đồ cần lắp ghép.
Câu hỏi thường gặp
Thước cuộn bị gỉ có dùng được nữa không?
Gỉ nhẹ ở bề mặt mà vạch số vẫn đọc rõ và lưỡi vẫn cuộn trơn thì vẫn dùng được. Lau sạch, để khô, lau thêm một lớp dầu thật mỏng. Gỉ ăn sâu làm mờ vạch hoặc khiến lưỡi kẹt khi cuộn thì nên thay.
Thước cuộn không tự rút về là do đâu?
Thường do bụi cát và nước lọt vào hộp làm lò xo chạy nặng, lưỡi bị gập hoặc lò xo đã yếu. Kéo hết lưỡi ra, lau sạch khô rồi cho cuộn lại. Nếu vẫn không về, lò xo có thể đã hỏng, lúc đó nên thay thước.
Có nên tra dầu vào thước cuộn không?
Không nên nhỏ dầu vào trong hộp vì dầu bám bụi làm cơ cấu nặng thêm. Có thể lau lưỡi bằng khăn thấm rất ít dầu để chống gỉ, rồi lau lại bằng khăn khô cho khỏi dính bụi trước khi cuộn về.
Thước laser bị rơi có cần kiểm lại không?
Có. Bên trong có chi tiết quang học được căn chỉnh, rơi mạnh có thể làm lệch mà máy trông vẫn bình thường. Đo lại một khoảng đã biết chắc vài lần; số ổn định và sát thì dùng tiếp, lệch hoặc nhảy thì không dùng cho việc cần chính xác.
Cất thước laser lâu ngày cần làm gì?
Tháo pin rời ra cất riêng để tránh pin chảy dịch làm hỏng chân tiếp điện, lau sạch kính phát và thu, cho máy vào bao hoặc hộp và để ở chỗ khô, mát, xa tầm tay trẻ nhỏ.
Bao lâu nên kiểm thước một lần?
Với việc trong nhà, kiểm khi thước vừa bị rơi, khi lâu không dùng, hoặc trước một việc cần chính xác như đặt cắt kính, đóng tủ. Người dùng thước hằng ngày nên kiểm nhanh vài tháng một lần bằng một khoảng đã biết.