Bánh xe đo khoảng cách là một bánh xe có chu vi biết trước gắn với bộ đếm và cán đẩy. Bạn đặt điểm tiếp đất của bánh đúng điểm đầu, đẩy bánh lăn thẳng tới điểm cuối, bộ đếm nhân số vòng với chu vi và hiện ra quãng đường. Bánh có chu vi đúng 1 m thì mỗi vòng lăn là một mét.
Dụng cụ này hợp với những khoảng dài vài chục đến vài trăm mét mà kéo thước cuộn thì mệt và dễ lệch: chiều dài con đường vào nhà, hàng rào quanh vườn, sân phơi, lối đi trong khu dân cư. Nó kém chính xác hơn thước ở khoảng ngắn và trên mặt gồ ghề, nên cần biết cách đặt bánh, cách cộng phần bán kính khi đo từ chân tường và cách tự kiểm bánh xe.
Bánh xe đo hoạt động thế nào
Nguyên lý rất cũ và rất đơn giản. Một bánh xe lăn trọn một vòng trên mặt phẳng thì đi được quãng đường bằng đúng chu vi của nó. Chu vi bằng đường kính nhân với số pi, khoảng 3,14. Bánh có đường kính chừng 31,8 cm thì chu vi xấp xỉ 1 m. Bộ đếm cơ khí hay điện tử gắn ở trục bánh đếm số vòng và phần lẻ của vòng, rồi hiện ra mét và đề-xi-mét.
Vì kết quả là số vòng nhân chu vi, bất cứ điều gì làm bánh quay mà không tiến, hoặc tiến mà không quay, đều sinh ra sai số. Trượt trên mặt ướt là tiến mà bánh quay ít hơn. Lăn qua ổ gà, đá sỏi là bánh đi lên đi xuống, quay nhiều hơn quãng đường nằm ngang thật. Cầm cán lắc lư làm bánh đi ngoằn ngoèo, quãng đường dài hơn đường thẳng.
Nhiều bộ đếm cho phép lăn lùi để trừ bớt, rất tiện khi bạn lỡ đi quá điểm cuối: chỉ cần kéo lùi bánh về đúng điểm, số đo tự giảm. Có loại có nút đưa về 0 ở cán, có loại có chân chống để dựng bánh đứng khi ghi số. Đọc hướng dẫn của bánh mình đang dùng một lần để biết những nút ấy làm gì.
Đo một đoạn đường từ đầu đến cuối
Ví dụ giả định: đo con đường đất từ cổng nhà đến mép đường bê tông của xóm.
- Đưa bộ đếm về 0. Đặt bánh sao cho điểm bánh chạm đất nằm đúng trên vạch xuất phát. Nhiều bánh có một mũi tên hoặc vạch nhỏ trên vành chỉ điểm này.
- Nhìn trước con đường, chọn một vật ở đích làm hướng ngắm, ví dụ một cái cột hay gốc cây, để giữ đường đi thẳng.
- Đẩy bánh với tốc độ đi bộ chậm, tay giữ cán đều, bánh luôn chạm đất. Không nhấc bánh lên khi qua chỗ lồi lõm, cứ để bánh lăn qua.
- Đến gần đích thì đi chậm lại, dừng khi điểm tiếp đất của bánh nằm đúng vạch cuối. Lỡ quá thì kéo lùi về.
- Đọc số, ghi ngay. Quay lại đo chiều ngược từ đích về cổng, so hai số.
- Nếu hai lần lệch nhau dưới một phần trăm, lấy trung bình. Lệch nhiều hơn, xem lại chỗ nào bánh bị trượt hay đi chệch.
Với đoạn đường có khúc quanh, bánh xe đo theo đúng đường bạn đẩy, tức là chiều dài đường đi thật chứ không phải đường chim bay. Đó là ưu điểm khi bạn muốn biết cần bao nhiêu mét ống nước, dây điện chạy dọc lối đi.
Đo từ chân tường: nhớ cộng bán kính bánh
Khi điểm đầu là một bức tường, một bậc thềm hay một cột nhà, bánh không thể đặt điểm tiếp đất sát chân tường, vì thân bánh đã chạm tường trước. Khoảng cách từ mặt tường đến điểm tiếp đất đúng bằng bán kính bánh. Nếu bạn bắt đầu với vành bánh áp sát tường mà không bù, số đo sẽ thiếu đi một bán kính.
Có hai cách xử lý. Cách thứ nhất: áp vành bánh vào tường, đưa bộ đếm về 0, lăn tới điểm cuối, rồi cộng thêm bán kính bánh. Nếu điểm cuối cũng là một bức tường và bạn dừng khi vành bánh chạm tường, cộng thêm cả bán kính thứ hai, tức là cộng một đường kính. Với bánh chu vi 1 m, bán kính khoảng 16 cm, đường kính khoảng 32 cm.
Cách thứ hai: đánh dấu một vạch trên mặt đất cách chân tường một khoảng đo bằng thước cuộn, ví dụ 50 cm, bắt đầu lăn từ vạch đó rồi cộng 50 cm. Cách này dài dòng hơn nhưng không phụ thuộc vào việc nhớ bán kính bánh. Trên một số bánh, nhà sản xuất có ghi sẵn phần bù hoặc bộ đếm có chế độ đo từ tường, kiểm trong hướng dẫn trước khi dùng.
Ví dụ giả định: bạn đo chiều dài một khoảng sân giữa hai bức tường, vành bánh chạm tường ở cả hai đầu, bộ đếm hiện 8,46 m. Bánh của bạn có đường kính 32 cm. Chiều dài thật của sân là 8,46 + 0,32 = 8,78 m. Quên phần bù này, bạn sẽ thiếu gần một phần ba mét, đủ để mua hụt một đoạn lưới rào.
Mặt đất ảnh hưởng thế nào đến kết quả
Bánh xe đo chuẩn nhất trên mặt phẳng, cứng, khô. Càng xa điều kiện đó, kết quả càng lệch, và lệch theo những hướng đoán trước được.
| Mặt đất | Xu hướng sai | Cách giảm sai |
|---|---|---|
| Bê tông, nhựa đường khô | Rất ít | Đi thẳng, tốc độ đều |
| Đường đất nện, sân gạch | Hơi dư do mấp mô nhỏ | Đo hai chiều, lấy trung bình |
| Cỏ dày, sỏi, đá dăm | Dư rõ rệt vì bánh nảy lên xuống | Dùng bánh lớn hơn hoặc đo bằng thước dây căng |
| Mặt ướt, bùn, cát lún | Có thể thiếu do bánh trượt hoặc lún | Chờ khô, hoặc đổi sang thước dây |
| Dốc lên xuống | Đo theo mặt dốc, dài hơn khoảng nằm ngang | Nếu cần khoảng nằm ngang, phải tính lại theo độ dốc |
Điểm cuối cùng của bảng hay bị bỏ qua. Bánh xe đo chiều dài mặt dốc, còn bản vẽ nhà và sổ đất thường ghi khoảng cách nằm ngang. Trên con dốc thoai thoải trong vườn, chênh lệch không đáng kể, nhưng trên sườn đồi dốc thì đáng để ý.
So bánh xe đo với thước dây dài và đếm bước
Ba cách thường dùng để đo một khoảng vài chục mét. Mỗi cách có chỗ mạnh riêng, chọn theo độ chính xác cần và số người có mặt.
| Tiêu chí | Bánh xe đo | Thước dây dài | Đếm bước chân |
|---|---|---|---|
| Số người cần | Một người | Hai người là tiện nhất | Một người |
| Tốc độ | Nhanh, đi bộ là đo xong | Chậm, phải kéo và căng nhiều lần | Nhanh nhất |
| Độ chính xác trên mặt phẳng | Tốt | Tốt nhất nếu căng thẳng | Chỉ để ước |
| Đo theo đường cong | Đo đúng theo đường đi | Khó, phải chia đoạn | Được nhưng thô |
| Mặt đất gồ ghề, cỏ | Kém | Ổn nếu căng trên không | Kém |
| Cần mang theo | Bánh và cán, cồng kềnh | Cuộn thước gọn | Không cần gì |
Nhiều người kết hợp: đếm bước để ước nhanh xem khoảng cách cỡ nào, dùng bánh xe để có con số đủ tốt, và chỉ kéo thước dây ở những đoạn cần chính xác như cạnh móng tường rào. Cách ước bằng bước chân được viết kỹ trong danh mục đo không cần thước của trang.
Kiểm bánh xe còn đo đúng không
Bánh nhựa mòn theo thời gian, lốp cao su xẹp hay biến dạng, trục bị cong vì va đập, tất cả đều làm chu vi thay đổi. Chu vi giảm một xăng-ti-mét nghe nhỏ, nhưng trên quãng 100 m, sai số đã là một mét. Vì thế người đo đạc thường kiểm bánh trên một đoạn chuẩn trước khi bắt đầu một việc quan trọng.
Cách tự làm: trên sân xi măng hay một đoạn đường bằng phẳng, dùng thước cuộn thép đo chính xác 10 m, đánh dấu hai đầu bằng phấn. Lăn bánh từ dấu đầu đến dấu cuối ba lần, mỗi lần ghi số. Ba số nên nằm sát 10,0 m. Nếu cả ba đều ra 10,1 m chẳng hạn, bánh của bạn đang dư khoảng một phần trăm, mọi số đo sau có thể nhân với 10 chia 10,1 để bù.
Lặp phép kiểm này vài tháng một lần, hoặc ngay sau khi bánh bị rơi, va mạnh. Ghi kết quả vào một mảnh giấy dán trên cán bánh, lần sau nhìn vào là biết bánh đang lệch bao nhiêu. Bảo quản bánh ở chỗ khô, lau đất bùn sau khi dùng, không để vật nặng đè lên vành.
Những việc hợp và không hợp với bánh xe đo
Bánh xe đo không thay được mọi cây thước. Biết chỗ mạnh, chỗ yếu của nó sẽ giúp bạn chọn đúng dụng cụ ngay từ đầu.
- Hợp: đo chiều dài đường làng, lối đi, sân phơi, bờ rào, mương nước; đo quãng đường cần kéo ống, dây; ước kích thước một bãi đất trống để hình dung trước khi gọi người đo đạc.
- Hợp: đo nhanh nhiều đoạn liên tiếp khi chỉ có một người, vì không cần ai giữ đầu thước.
- Không hợp: đo khoảng ngắn dưới vài mét cần chính xác đến xăng-ti-mét, như chiều rộng cửa, chiều dài tủ. Thước cuộn tốt hơn hẳn.
- Không hợp: đo trên cỏ cao, ruộng, bãi đá, nơi bánh nảy và trượt liên tục.
- Không thay được: việc đo ranh giới thửa đất có giá trị pháp lý. Phần đó do cơ quan đo đạc có thẩm quyền thực hiện bằng thiết bị chuyên dụng; khi có tranh chấp ranh đất, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi tự làm gì.
Khi đo dọc đường xe chạy, đi sát lề, mặc áo sáng màu và đi ngược chiều xe để nhìn thấy xe tới. Đừng vì giữ đường đo thẳng mà bước ra giữa lòng đường.
Câu hỏi thường gặp
Bánh xe đo khoảng cách hoạt động thế nào?
Bánh có chu vi biết trước, thường là 1 m hoặc một con số tròn khác. Bộ đếm ở trục đếm số vòng và phần lẻ vòng, nhân với chu vi để ra quãng đường. Bánh lăn đúng một vòng trên mặt phẳng là đi được đúng một chu vi.
Đo từ chân tường bằng bánh xe đo phải cộng thêm bao nhiêu?
Phải cộng thêm bán kính bánh, vì điểm tiếp đất của bánh cách mặt tường đúng một bán kính khi vành bánh chạm tường. Nếu cả điểm đầu và điểm cuối đều là tường, cộng một đường kính. Bánh chu vi 1 m có đường kính khoảng 32 cm.
Bánh xe đo có chính xác không?
Trên mặt phẳng, cứng, khô và khi đẩy thẳng, sai số thường nhỏ, đủ cho đo đường, đo sân. Trên cỏ, sỏi, bùn hay dốc, sai số tăng rõ. Kiểm bánh trên một đoạn 10 m đã đo bằng thước thép để biết bánh của mình lệch bao nhiêu.
Lỡ đẩy bánh xe đo quá điểm cuối thì làm sao?
Phần lớn bộ đếm cho phép lăn lùi để trừ bớt. Bạn chỉ cần kéo bánh lùi lại cho điểm tiếp đất về đúng vạch cuối rồi đọc số. Nếu bộ đếm không trừ khi lăn lùi, ghi lại số đã quá rồi đo phần dư bằng thước cuộn.
Có dùng bánh xe đo để đo ranh giới đất được không?
Có thể dùng để tự ước cho biết, nhưng kết quả không có giá trị pháp lý. Ranh giới thửa đất do cơ quan đo đạc có thẩm quyền xác định. Khi có tranh chấp, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết cần làm thủ tục gì.
Đo đường dốc bằng bánh xe đo có đúng không?
Bánh xe đo đúng chiều dài mặt dốc mà nó lăn qua. Nếu bạn cần khoảng cách nằm ngang như trên bản vẽ, khoảng đó ngắn hơn chiều dài mặt dốc. Dốc nhẹ thì chênh lệch không đáng kể, dốc mạnh thì phải tính lại.